Anonim Şirket Esas Sözleşmesi: Zorunlu Unsurlar ve Geçerlilik Şartları

Ticaret ve Şirketler HukukuAnonim Şirket Esas Sözleşmesi: Zorunlu Unsurlar ve Geçerlilik Şartları

Anonim şirketlerin kuruluşu, Türk Ticaret Kanunu’nda kurucuların şirket kurma iradesine dayanır. Bu iradenin somutlaştığı belge esas sözleşmedir. Kanunun gerekçesi esas sözleşmeyi “şirketin anayasası” olarak nitelendirir: yönetim yapısı, ortakların hakları, sermaye ve paylar gibi temel konuların hepsi burada düzenlenir.

Bu yazıda esas sözleşmenin şekil şartlarını, içermesi zorunlu unsurları ve bunların pratikteki anlamını, eksik bir esas sözleşmenin sonuçlarını, hangi konularda kanundan farklı hüküm konulabileceğini ve tescil ile değişiklik süreçlerini ele alıyoruz. Esas sözleşme hem yönetim kurulunu hem de bütün pay sahiplerini bağladığından, kuruluşta harcanan özen ileride doğabilecek pek çok uyuşmazlığı önler.

Esas sözleşme nedir?

Esas sözleşme, Türk Ticaret Kanunu’nun aradığı zorunlu unsurları içeren, kurucuların anonim şirket kurma iradesini ortaya koyan ve kanunun öngördüğü şekilde düzenlenen sözleşmedir. Kuruluşun en temel adımıdır: kurucular esas sözleşmede sermayenin tamamını oluşturan payları taahhüt ettiklerinde şirket kurulmuş olur, ticaret siciline tescille de tüzel kişilik kazanır.

Esas sözleşmenin iki yüzü vardır. Kuruluş anında kurucular arasında yapılan bir sözleşmedir; tescilden sonra ise şirketin iç düzenini belirleyen, sonradan pay edinen kişileri de bağlayan bir kurallar bütününe dönüşür. Bu nedenle yalnızca kurucuların bugünkü ilişkisi düşünülerek hazırlanmamalı; yeni ortak girişi, pay devri, miras yoluyla ortaklık ve yönetim değişiklikleri gibi ileride ortaya çıkabilecek durumlar da hesaba katılmalıdır. Kuruluş adımlarının tamamı için anonim şirket kuruluşu yazımıza bakabilirsiniz.

Bu ikili nitelik, esas sözleşmenin yorumunu da etkiler. Sonradan pay edinen kişiler kurucular arasındaki görüşmeleri bilmez; yalnızca sicilde yayımlanan metne güvenir. Bu nedenle öğretide esas sözleşmenin, özellikle şirket organlarına ve pay sahiplerinin haklarına ilişkin hükümlerde, kurucuların iç iradesinden çok metnin objektif anlamına göre yorumlanması gerektiği kabul edilir. Kısacası belirsiz yazılmış bir madde, ileride kurucuların kastettiği şekilde anlaşılmayabilir; metnin açık ve tutarlı olması bu yüzden önemlidir.

Şekil şartları

Esas sözleşme yazılı şekilde yapılır. Kurucuların imzaları için kanun iki yol tanır (TTK m. 339/1):

Şekil şartının amacı, kurucuların sonradan imzalarını inkar etmesini önlemek ve kuruluşun hukuki güvenliğini sağlamaktır. Yazılı şekle uyulmadan yapılan bir anlaşma esas sözleşme hükmünde değildir ve tescil edilemez. Limited şirkette ise noter onayı seçeneği 2018’de kaldırılmıştır; şirket sözleşmesi yalnızca sicil müdürlüğünde imzalanır.

Tip esas sözleşme mi, özel esas sözleşme mi?

MERSİS’te Ticaret Bakanlığının hazırladığı tip esas sözleşmeler kullanılabilir. Tip metin hızlı ve hatasız bir kuruluş sağlar; ancak yalnızca kanunun asgari kurallarını içerir. Pay devri sınırlaması, yönetim kurulunda pay gruplarına temsil hakkı, ağırlaştırılmış nisaplar veya imtiyazlar gibi şirkete özgü düzenlemeler isteniyorsa metnin özel olarak hazırlanması gerekir. Tip metinle kurulup bu hükümleri sonradan eklemek mümkündür; ancak o aşamada imtiyaz oluşturmak veya devri sınırlamak ağırlaştırılmış nisaplara tabidir ve ortaklar arasında uzlaşmak zorlaşabilir.

Zorunlu unsurlar

Kanun, esas sözleşmede bulunması gereken unsurları tek tek sayar. Bunlar uyuşmazlıkları önlemek ve şirket faaliyetlerinin öngörülebilir biçimde ilerlemesini sağlamak için zorunlu tutulmuştur.

1. Ticaret unvanı ve merkezUnvan, sicildeki diğer unvanlardan ayırt edilebilir olmalı ve “anonim şirket” ibaresini içermelidir. Merkez, kesin yetkili mahkemeyi ve vergi dairesini belirler.
2. İşletme konusuEsaslı noktaları belirlenmiş ve tanımlanmış şekilde yazılmalıdır. “Her türlü ticari faaliyet” gibi belirsiz ifadeler sicilde kabul görmez.
3. Sermaye ve paylarSermaye tutarı, her payın itibari değeri, payların ödeme şekil ve şartları.
4. Payların türü, imtiyazlar ve devir sınırlamalarıPayların nama veya hamiline yazılı olduğu, belirli paylara tanınan imtiyazlar ve nama yazılı payların devrine getirilen sınırlamalar.
5. Ayni sermaye ve kuruluş menfaatleriParadan başka sermaye olarak konulan haklar ve ayınlar, bunların değerleri ve karşılığında verilecek pay miktarı; işletme veya ayın devralınıyorsa bedeli; kurucuların şirket hesabına satın aldığı mal ve hakların bedelleri; kuruluşta hizmeti görülenlere verilecek ücret, ödenek veya ödül tutarı.
6. Kardan sağlanan menfaatlerKuruculara, yönetim kurulu üyelerine ve diğer kişilere kardan sağlanacak menfaatler.
7. Yönetim kurulu ve imza yetkisiYönetim kurulu üye sayısı ve şirket adına imza yetkisi olanlar.
8. Genel kurulGenel kurulların nasıl toplantıya çağrılacağı ve oy hakları.
9. SüreŞirket belirli bir süre için kuruluyorsa bu süre. Süre bitince şirket kendiliğinden sona erer.
10. İlan şekliŞirket ilanlarının nasıl yapılacağı.
11. Taahhüt edilen paylarPay sahiplerinin taahhüt ettiği sermaye paylarının türleri ve miktarları.
12. Hesap dönemiKural olarak takvim yılıdır; özel hesap dönemi ayrıca izne bağlıdır.
13. İlk yönetim kurulu üyeleriİlk yönetim kurulu esas sözleşmeyle atanabilir; görev süreleri en çok üç yıldır.

İşletme konusu neden önemli?

Eski kanun döneminde şirketin işletme konusu dışındaki işlemleri geçersiz sayılırdı. 6102 sayılı Kanun bu yaklaşımı terk etmiştir: şirket, işletme konusu dışındaki işlemlerle de kural olarak bağlanır. Ancak işlemin işletme konusu dışında olduğunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişiye karşı şirket bağlı olmaz (TTK m. 371/2). Bu nedenle işletme konusunu dar yazmak üçüncü kişilerle işlemlerde belirsizlik yaratabilir, çok geniş ve belirsiz yazmak ise sicil engeline takılır. Şirketin bugünkü ve öngörülebilir faaliyetlerini kapsayan dengeli bir metin en sağlıklı yoldur.

Sermaye ve imtiyazlar

Sermaye maddesi, en sık değişen ve en çok tartışma doğuran maddedir. 1 Ocak 2024’ten beri asgari esas sermaye anonim şirkette 250.000 TL, limited şirkette 50.000 TL’dir; kayıtlı sermaye sistemindeki halka açık olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi en az 500.000 TL’dir. Tutarlar Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirilebilir; işlem öncesinde güncel tutarı kontrol edin. İmtiyazlar kar payında, tasfiye payında, rüçhan hakkında, oy hakkında veya yönetim kurulunda temsil edilme konusunda tanınabilir. Oyda imtiyaz kural olarak bir paya en çok on beş oy hakkı tanıyabilir (TTK m. 479).

Zorunlu unsur eksikse ne olur?

Zorunlu unsurlardan biri eksikse şirket kanuna uygun kurulamaz. Ticaret sicili müdürü tescil başvurusunu incelerken esas sözleşmenin kanuna uygunluğunu da denetler; eksik veya hatalı bir metni tamamlanması ya da düzeltilmesi için geri çevirir. Esas sözleşme tescil edilmedikçe şirket tüzel kişilik kazanamaz ve ticari faaliyette bulunamaz.

Eksiklik tescil aşamasında fark edilmez ve şirket tescil edilirse de sorun kendiliğinden ortadan kalkmaz. Kuruluşta kanun hükümlerine veya esas sözleşmeye aykırı davranılmış ve bu yüzden alacaklıların ya da pay sahiplerinin menfaatleri ağır biçimde tehlikeye düşmüş veya ihlal edilmişse; yönetim kurulu, alacaklılar, pay sahipleri ya da Bakanlık, ilan tarihinden itibaren üç ay içinde şirketin feshini dava edebilir (TTK m. 353). Mahkeme, aykırılık giderilebilecek nitelikteyse şirkete düzeltme için süre verebilir.

İhtiyari hükümler ve sınırları

Kurucular, sözleşme serbestisine dayanarak istedikleri her hususu esas sözleşmeye koyamaz. Anonim şirket hükümleri kural olarak emredicidir: esas sözleşme, Kanunun anonim şirketlere ilişkin hükümlerinden ancak Kanunda buna açıkça izin verilmişse sapabilir (TTK m. 340). Bu ilke, sermaye şirketlerinde alacaklıların ve azlıktaki pay sahiplerinin korunması amacına hizmet eder.

Kanunun açıkça izin verdiği alanlar ise oldukça geniştir. Başlıca örnekler:

• Azlık hakları: Sermayenin onda birine sahip pay sahipleri genel kurulun toplantıya çağrılmasını isteyebilir; esas sözleşmeyle bu hak daha az paya sahip pay sahiplerine de tanınabilir (TTK m. 411). Ayrıntılar için azlık hakları yazımıza bakabilirsiniz.
• Nisapların ağırlaştırılması: Genel kurul ve esas sözleşme değişikliği nisapları esas sözleşmeyle artırılabilir; ancak düşürülemez (TTK m. 418, 421). Yönetim kurulu toplantı ve karar nisabı da ağırlaştırılabilir (TTK m. 390).
• Yönetim kurulunda temsil: Belirli pay gruplarına, belirli bir pay sahipleri topluluğuna veya azlığa yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınabilir (TTK m. 360).
• Yönetimin devri: Yönetim kurulu, ancak esas sözleşmede yetki verilmişse yönetimi bir iç yönergeyle üyelerine veya üçüncü kişilere devredebilir (TTK m. 367).
• Temsil şekli: Çift imza kuralı yerine tek imza veya farklı bir temsil şekli öngörülebilir (TTK m. 370).
• Devir sınırlamaları: Nama yazılı payların devri, esas sözleşmede gösterilen önemli sebeplerle şirket onayına bağlanabilir (TTK m. 492 vd.).
• Yedek akçeler ve kurucu menfaatleri: Kanuni yedek akçeye ek olarak isteğe bağlı yedek akçe ayrılması ve kuruculara intifa senetleri yoluyla menfaat sağlanması öngörülebilir.
• Yönetim kurulu çağrı usulü: 7511 sayılı Kanunla, yönetim kurulunun toplantıya çağrılmasına ilişkin farklı bir usul belirlenebileceği açıkça kabul edilmiştir (TTK m. 392/7).

Kanunda hiç düzenlenmemiş konularda ise esas sözleşmeye tamamlayıcı hükümler konulabilir; yeter ki bunlar kanunun emredici hükümlerine ve anonim şirketin temel yapısına aykırı olmasın. Hakkaniyet ya da menfaatler dengesi gerekçesiyle kanunun açıkça düzenlediği bir kuraldan sapılamaz; kanunun sessiz kaldığı alanda ise bu ölçütler, tamamlayıcı hükmün yorumunda yol gösterir.

Esas sözleşme ve pay sahipleri sözleşmesi

Esas sözleşmeye konulamayan veya ortakların herkesle paylaşmak istemediği düzenlemeler (örneğin oy birliği taahhütleri, satma ve satın alma opsiyonları, birlikte satma hakları) çoğu zaman ayrı bir pay sahipleri sözleşmesine yazılır. Bu sözleşme yalnızca taraflarını bağlar, şirketi ve sonradan pay edinenleri bağlamaz. İki belge arasında çelişki olmaması gerekir. Ortaklar arası sözleşmelerin işlevi için şirket ortakları arasındaki uyuşmazlıklar yazımıza bakabilirsiniz.

Kuruluşta düşünülmesi gereken hükümler

Esas sözleşme hazırlanırken çoğu zaman yalnızca zorunlu unsurlar doldurulur. Oysa ortaklık ilişkisinin ileride nasıl işleyeceğini belirleyen hükümler, kuruluş aşamasında, ortaklar arasında henüz bir anlaşmazlık yokken çok daha kolay kararlaştırılır. Şu başlıkları kuruluşta değerlendirmenizi öneririz:

• Pay devri: Aile şirketlerinde ve az ortaklı şirketlerde, payların istenmeyen üçüncü kişilere geçmesini önlemek için nama yazılı payların devrinin şirket onayına bağlanması ve ret sebeplerinin esas sözleşmede gösterilmesi. Ayrıntılar için anonim şirketlerde pay devri yazımıza bakabilirsiniz.
• Yönetimde denge: Pay gruplarının yönetim kurulunda temsil edilmesi, belirli önemli kararlar için yönetim kurulunda ağırlaştırılmış nisap, temsil şeklinin (tek veya çift imza) ve iç yönergeyle yetki devrinin çerçevesi. Bu konunun ayrıntısı yönetim, temsil ve imza yetkisi yazımızdadır.
• Karar alınamama riski: Eşit paylı iki ortaklı şirketlerde nisapların ağırlaştırılması bir koruma sağlar; ama aynı zamanda karar alınamama (ölü nokta) riskini de artırır. Bu riskin nasıl çözüleceği (örneğin bir ortağın payını satın alma mekanizması) ayrıca düşünülmelidir.
• Genel kurul: Toplantı yeri, çağrı şekli ve pay sahiplerinin elektronik ortamda katılımına imkan veren hüküm (TTK m. 1527).
• Kar dağıtımı: Kanuni yedek akçenin yanında isteğe bağlı yedek akçe ayrılması, kar payında imtiyaz ve kar dağıtım politikası.
• Uyuşmazlık çözümü: Esas sözleşmeye konulan tahkim şartının sonradan pay edinen kişileri ve şirket organlarını bağlayıp bağlamadığı tartışmalıdır. İptal davası gibi kanunun belirli mahkemeye bıraktığı davalarda tahkimin kullanılabilirliği de sınırlıdır. Bu nedenle böyle bir hüküm konulacaksa kapsamı dikkatle belirlenmelidir.

Tescil ve ilan

Gerekli unsurları içeren ve şekil şartına uygun olarak düzenlenen esas sözleşme, şirket merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil edilir ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan olunur. Şirket tescille tüzel kişilik kazanır ve bu andan itibaren ticari faaliyette bulunabilir. Tescil edilen esas sözleşme herkese karşı ileri sürülebilir; üçüncü kişiler sicilde yayımlanan bilgiyi bilmediklerini kural olarak savunamaz.

Bağımsız denetime tabi şirketler ayrıca internet sitesi açmak ve esas sözleşmeyi ve değişikliklerini bu sitede yayımlamakla yükümlüdür (TTK m. 1524). Bu yükümlülük denetime tabi olmayan şirketler için zorunlu değildir.

Esas sözleşmenin değiştirilmesi

Esas sözleşmeyi değiştirme yetkisi devredilemez biçimde genel kurula aittir. Kanunda veya esas sözleşmede aksine hüküm yoksa değişiklik kararları, sermayenin en az yarısının temsil edildiği genel kurulda mevcut oyların çoğunluğuyla alınır. İlk toplantıda bu nisap sağlanamazsa en geç bir ay içinde yapılacak ikinci toplantıda sermayenin en az üçte birinin temsil edilmesi yeterlidir. Esas sözleşme bu nisapları artırabilir, ancak azaltamaz (TTK m. 421/1).

Farklı nisaplar, değişikliğin önemine göre pay sahiplerinin haklarını korumak amacıyla öngörülmüştür. Oybirliği ve yüzde 75 nisapları sonraki toplantılarda da aranır. Çağrı usulü, değişiklik taslağının ilanı, imtiyazlı pay sahipleri özel kurulu, Bakanlık izni ve tescil gibi ayrıntılar için anonim şirketlerde esas sözleşme değişikliği yazımıza bakabilirsiniz.

Hazırlarken kontrol listesi

• Unvan ve konu: Unvan sicilde ayırt edilebilir mi; işletme konusu bugünkü ve öngörülen faaliyetleri kapsıyor mu?
• Sermaye: Tutar asgari sınırın üzerinde mi; ödeme takvimi ve ayni sermaye ayrıntıları doğru mu?
• Paylar: Nama mı hamiline mi; imtiyaz ve devir sınırlaması gerekiyor mu?
• Yönetim: Üye sayısı, görev süresi, temsil şekli ve iç yönergeyle yetki devri yetkisi düşünüldü mü?
• Genel kurul: Çağrı şekli, ağırlaştırılmış nisap ihtiyacı, elektronik genel kurul tercihi belirlendi mi?
• Uyum: Pay sahipleri sözleşmesiyle çelişen bir madde var mı?

• Tip esas sözleşmeyi hiç değiştirmeden kullanıp şirkete özgü ihtiyaçları ileriye bırakmak.
• Esas sözleşmeye kanunun izin vermediği bir sapma yazıp tescil edildiği için geçerli olduğunu düşünmek.
• İşletme konusunu çok dar yazmak ve her yeni faaliyette değişiklik yapmak zorunda kalmak.
• İmtiyaz ve devir sınırlamasını kuruluşta düşünmeyip sonradan yüzde 75 nisabına takılmak.
• Pay sahipleri sözleşmesinde verilen sözlerin şirketi ve yeni ortakları da bağlayacağını sanmak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Ticaret ve Şirketler Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla