Borç içinde bunalmış bir kişinin evini piyasa değerinin çok altında satması, hukuk bilgisi olmayan yaşlı birinin değerli bir arsayı cüzi bir bedelle devretmesi ya da acil para ihtiyacı olan bir esnafın ağır koşullu bir anlaşmayı kabul etmesi, sözleşme özgürlüğünün sınırlarını sorgulatır. Türk Borçlar Kanunu m. 28, bu durumlar için “aşırı yararlanma” ya da yerleşik adıyla “gabin” kurumunu düzenler.
Gabin, sözleşme adaletini korumaya yönelik istisnai bir kurumdur. Taraflar edimlerin değerini serbestçe belirler; kötü bir pazarlık tek başına sözleşmeden kurtulma sebebi olmaz. Kanun ancak edimler arasındaki açık bir oransızlığın, bir tarafın zayıf anından bilerek yararlanılarak yaratıldığı hallerde müdahale eder. Bu yazıda gabinin şartlarını, zarar görenin seçimlik haklarını, hak düşürücü süreleri ve dava sürecini Yargıtay kararları ışığında anlatıyoruz.
- Gabin nedir?
- Karşılıklı edimler arasındaki açık oransızlığın, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak sağlanmasıdır (TBK m. 28).
- Ne isteyebilirim?
- Ya sözleşmeyle bağlı olmadığınızı bildirip verdiğinizi geri istersiniz ya da sözleşmeyi sürdürüp oransızlığın giderilmesini talep edersiniz.
- Süre ne kadar?
- Öğrenmeden veya zor durumun kalkmasından itibaren bir yıl, her halde sözleşmeden itibaren beş yıl. İkisi de hak düşürücüdür.
- Bedel düşük diye iptal olur mu?
- Tek başına olmaz. Karşı tarafın sizin zayıf durumunuzu bilerek sömürdüğü de ispatlanmalıdır.
Aşırı yararlanma (gabin) nedir?
Bir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa, bu oransızlık, zarar görenin zor durumda kalmasından veya düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmak suretiyle gerçekleştirildiği takdirde zarar gören, durumun özelliğine göre ya sözleşme ile bağlı olmadığını diğer tarafa bildirerek ediminin geri verilmesini ya da sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteyebilir.
Kanun metni, gabinin iki unsur üzerine kurulduğunu gösterir. Birincisi edimler arasındaki açık oransızlıktır ve öğretide objektif unsur olarak anılır. İkincisi zarar görenin zayıf durumu ve karşı tarafın bundan bilerek yararlanmasıdır; buna subjektif unsur denir. Yargıtay, gabinin kabulü için bu iki unsurun birlikte gerçekleşmesini arar. Unsurlardan biri eksikse, diğeri ne kadar güçlü olursa olsun gabin oluşmaz.
Gabin, karşılıklı borç doğuran (ivazlı) sözleşmelerde uygulanır: satış, kira, eser, hizmet, ödünç, mal değişimi ve benzeri sözleşmeler. Bağışlama gibi karşılıksız işlemlerde edimler arasında karşılaştırma yapılamayacağından gabin söz konusu olmaz. Gabin bir iptal edilebilirlik sebebidir: sözleşme kurulur ve hüküm doğurur, zarar görene ise iptal ya da düzeltme imkanı tanınır. Geçersizlik türlerinin karşılaştırması için sözleşmenin geçersizliği yazımıza bakabilirsiniz.
Objektif unsur: edimler arasında açık oransızlık
Edimler arasındaki fark “açık” olmalıdır, yani ilk bakışta göze çarpacak ölçüde. Kanun bir oran belirlemez. Taşınmazın yarı fiyatına satılması bazı olaylarda açık oransızlık sayılırken, değeri hızla değişen veya spekülatif bir malda aynı fark normal bir pazarlık sonucu kabul edilebilir. Değerlendirme her olayın koşullarına göre yapılır.
Oransızlık sözleşmenin kurulduğu ana göre belirlenir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 22.10.2025 tarihli, 2024/399 E., 2025/643 K. sayılı kararına göre objektif unsurun tespitinde edimlerin değeri sözleşmenin kurulduğu tarihe göre saptanır. Aynı kararda, dava tarihindeki değeri bulup bunu genel endekslerle geriye götüren bilirkişi raporu yetersiz bulunmuş; satış tarihindeki rayiç değerin emsal satışlar, imar durumu ve taşınmaz üzerindeki haciz gibi takyidatlar da dikkate alınarak ayrıca tespit edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Sözleşmeden sonra değerin artması veya azalması gabin değerlendirmesinde dikkate alınmaz; sonradan ortaya çıkan dengesizlik için başvurulacak yol sözleşmenin uyarlanmasıdır.
Satış tarihinde emsallere göre değeri 5.000.000 TL olan bir daire 1.600.000 TL’ye satılmışsa, alıcının ödediği bedel değerin üçte birinden azdır ve açık oransızlık unsuru kural olarak kabul edilir. Daire 4.300.000 TL’ye satılmışsa yüzde on dörtlük fark, olağan bir pazarlık payı olarak görülebilir ve tek başına gabin için yeterli sayılmaz.
Tapuda gösterilen bedel ile gerçek değerin karşılaştırılmasında dikkatli olunmalıdır. Uygulamada harç ve vergi yükünü azaltmak için tapuda bedelin düşük gösterildiği bilinir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 25.06.2018 tarihli, 2015/13939 E., 2018/11460 K. sayılı kararında yerel mahkemenin “harç için bedelin düşük gösterilmesi yaygındır” gerekçesi yeterli görülmemiştir: gerçek değeri 200.000 TL olan taşınmaz için akitte 14.000 TL gösterilmiş, davalının gerçekte daha yüksek bedel ödediği savunması tanıkla ispat sınırını aştığından ve yazılı belgeyle kanıtlanamadığından dikkate alınmamıştır. Daha yüksek bir bedel ödediğini ileri süren alıcı bu ödemeyi banka kaydı gibi yazılı delillerle ispatlamalıdır.
Subjektif unsur: zor durum, düşüncesizlik, deneyimsizlik ve sömürme
Oransızlık, zarar görenin üç durumdan birinden yararlanılarak sağlanmış olmalıdır. Bu durumlardan birinin bulunması yeterlidir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, gabinin oluşması için açık oransızlığın karşı tarafın zarar görenin özel durumundan bilerek yararlanması sonucu doğması gerektiğini vurgulamaktadır (HGK 2024/399 E., 2025/643 K.). Bu nedenle mahkemeler, objektif unsur ispatlandıktan sonra zarar görenin kişiliğini, yaşını, eğitimini, sağlık durumunu ve sözleşmenin yapıldığı koşulları ayrıntılı biçimde inceler.
Yargıtay uygulamasından iki örnek
Kabul edilen olay: Eşinin borçları nedeniyle zor durumda kalan ve Türk hukukunu yeterince bilmediğini ileri süren yabancı asıllı davacı, taşınmazını eşinin borcuna karşılık davalıya satış yoluyla devretmiştir. Davacı borcun ödendiğini ileri sürmesine rağmen taşınmaz geri verilmemiştir. Yargıtay, taşınmazın değeri ile akit bedeli arasındaki büyük fark ve davacının durumu karşısında gabinin hem objektif hem subjektif unsurlarının gerçekleştiğini kabul ederek davanın reddine ilişkin kararı bozmuştur (Yargıtay 1. HD, 25.06.2018, 2015/13939 E., 2018/11460 K.).
Reddedilen olay: Değeri 25.000 TL olduğu ileri sürülen bir taşınmaz, taraflar arasındaki sınır uyuşmazlığı nedeniyle önce 5.000 TL’de anlaşılıp davacının itirazı üzerine 8.000 TL’ye satılmıştır. Yargıtay, değer ile bedel arasındaki farkın açık olduğunu kabul etmekle birlikte, bedelin davacının kendi itirazıyla yükseltilerek pazarlıkla belirlendiğini, bu nedenle düşüncesizlik bulunmadığını ve devrin iradi olduğunu belirterek davanın kabulüne ilişkin kararı oy çokluğuyla bozmuştur (Yargıtay 1. HD, 09.05.2016, 2016/4269 E., 2016/5762 K.).
İki karar arasındaki farkı belirleyen, oransızlığın büyüklüğünden çok zarar görenin içinde bulunduğu durum ve karşı tarafın bu durumdan yararlanıp yararlanmadığıdır.
Zarar görenin seçimlik hakları
Gabin şartları gerçekleşmişse zarar gören iki yoldan birini seçebilir. Seçim, sözleşmeyi sürdürmenin hala işine yarayıp yaramadığına bağlıdır.
| Sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmek | Oransızlığın giderilmesini istemek | |
|---|---|---|
| Sonuç | Sözleşme geriye etkili olarak ortadan kalkar | Sözleşme ayakta kalır, edimler dengelenir |
| Ne istenir? | Verilen edimin iadesi; taşınmazda tapu iptali ve tescil, parada sebepsiz zenginleşmeye göre iade | Eksik ödenen bedelin tamamlanması veya fazla ödenen bedelin indirilmesi |
| Karşılıklı iade | Zarar gören de aldığını iade eder | İade yok; yalnızca fark ödenir |
| Ne zaman uygun? | Taşınmaz hala karşı tarafta ise, malın kendisi önemliyse | Mal üçüncü kişiye geçmişse, sözleşmenin devamında yarar varsa |
Oransızlığın giderilmesi seçeneği, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile getirilmiştir ve uygulamada özellikle değerli bir imkandır. Yukarıdaki örnekte daireyi 1.600.000 TL’ye satan kişi, daire alıcı tarafından üçüncü bir kişiye satılmış olsa bile, sözleşmeye bağlı kalarak aradaki farkın ödenmesini isteyebilir. Ödenecek farkın hesabında sözleşme tarihindeki gerçek değer esas alınır; farkın tutarı bilirkişi raporu ve hakimin takdiriyle belirlenir.
Sözleşmeyle bağlı olmadığını bildiren tarafın, karşı taraftan aldığı bedeli de iade etmesi gerekir. Taşınmazın geri alınmasında, alıcının ödediği bedelin iadesi karşılıklı edim olarak gündeme gelir. Bu bedelin iadesi talebi davalı tarafından karşı dava veya def’i olarak ileri sürülebilir.
Hak düşürücü süreler: bir yıl ve beş yıl
Zarar gören bu hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği, zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her halde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir.
Her iki süre de hak düşürücüdür ve hakim tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Durma veya kesilme kurallarına tabi değildir. Bir yıllık süre işlemeye başlamamış olsa bile, sözleşmeden itibaren beş yıl geçtiyse hak düşer.
- Zor durumda: Haciz baskısı altında Mart 2025’te evini satan kişinin borçları Kasım 2025’te kapanmışsa, bir yıllık süre Kasım 2025’te başlar ve Kasım 2026’da dolar.
- Düşüncesizlik veya deneyimsizlikte: Süre, kişinin durumunu fark ettiği, örneğin taşınmazın gerçek değerini bir değerleme raporuyla öğrendiği tarihte başlar.
- Beş yıllık üst sınır: Haziran 2021’de kurulan sözleşme için zor durum hala sürüyor olsa bile hak en geç Haziran 2026’da düşer.
Hak, karşı tarafa yöneltilen bir beyanla veya doğrudan dava açılarak kullanılabilir. Sürenin korunduğunu ispatlamak için noter ihtarnamesi en güvenli yoldur; ihtarname gönderildikten sonra dava açılmasında gecikilmemelidir.
Gabini benzer kurumlardan ayırmak
Gabin iddiası, çoğu zaman başka sebeplerle birlikte ileri sürülür. Davanın doğru temele oturtulması, ispat yükünü ve süreleri doğrudan etkiler.
- Hile: Hilede karşı taraf sizi kasten yanıltır. Gabinde yanıltma aranmaz; zayıf durumunuzdan bilerek yararlanılması yeterlidir. Hilede yanılmanın esaslı olması ve oransızlık aranmaz. Ayrıntı için hata, hile ve korkutma yazımıza bakabilirsiniz.
- Korkutma: Korkutmada karşı taraf ya da üçüncü kişi bir tehlike yaratır. Gabinde zor durum, karşı taraf tarafından yaratılmamış olabilir; yeterli olan, mevcut durumun sömürülmesidir.
- Aşırı ifa güçlüğü: Gabinde dengesizlik sözleşme kurulurken vardır. Sözleşme kurulduktan sonra olağanüstü bir olayla bozulan dengede TBK m. 138 uygulanır.
- Muvazaa: Tapuda bedelin düşük gösterilmesi, gerçekte daha yüksek bir bedel ödenmişse muvazaa sorunudur; gerçekte de düşük bedel ödenmişse gabin incelenebilir. Satış görünümü altında bağışlama yapılmışsa, bağışlamada edim karşılaştırması yapılamayacağından gabin uygulanmaz.
Tacirler de gabin iddiasında bulunabilir. Ancak her tacirin basiretli bir iş adamı gibi davranma yükümlülüğü bulunduğundan (TTK m. 18/2), ticari işlerde deneyimsizlik ve düşüncesizlik iddiaları mahkemelerce daha sıkı değerlendirilir; zor durum ise ticari hayatta da sık rastlanan bir subjektif unsurdur.
İspat ve bilirkişi incelemesi
Gabin iddiasında bulunan taraf, iki unsuru da ispatlamakla yükümlüdür (TMK m. 6, HMK m. 190). Objektif unsur için mahkeme hemen her zaman bilirkişi incelemesi yaptırır; taşınmazlarda yerinde keşif yapılır.
- Değer tespiti: Sözleşme tarihindeki emsal satışlar, imar durumu, yapının yaşı ve niteliği, taşınmaz üzerindeki ipotek ve hacizler. Belediye rayiç değerleri tek başına yeterli değildir.
- Zor durum: İcra dosyaları, haciz kayıtları, banka borç dökümü, hastane kayıtları, işyerinin kapanma belgeleri.
- Düşüncesizlik ve deneyimsizlik: Yaş, eğitim, sağlık raporları, mesleği, daha önce benzer işlem yapıp yapmadığı, sözleşme sırasında kimlerin bulunduğu.
- Bilerek yararlanma: Tarafların yakınlığı, karşı tarafın zarar görenin durumunu bildiğini gösteren yazışmalar ve tanık beyanları.
Gabin iddiasının kendisi tanıkla ispatlanabilir. Buna karşılık karşı taraf, sözleşmede yazandan daha yüksek bir bedel ödediğini ileri sürüyorsa, hukuki işlemin yapıldığı tarihteki senetle ispat sınırını (2026 için 41.000 TL, HMK m. 200) aşan bu ödemeyi yazılı delille ispatlamalıdır. Sözleşmeyi ve ödemeleri gösteren banka dekontlarını, açıklama kısımları da okunabilir şekilde saklayın.
Başvuru ve dava yolu
- Değeri ve süreyi kontrol edinBir değerleme raporu veya emsal satış bilgisiyle oransızlığı ön değerlendirmeden geçirin. Öğrenme veya zor durumun kalktığı tarihi ve beş yıllık üst sınırı hesaplayın.
- Seçiminizi yapınMalı geri almak mı, yoksa farkı istemek mi daha yararlı? Malın üçüncü kişiye geçip geçmediğini tapu kaydından kontrol edin.
- Noterden bildirim gönderinSeçtiğiniz hakkı, gabin gerekçesiyle birlikte karşı tarafa noter aracılığıyla bildirin.
- Tedbir isteyinTapu iptali isteyecekseniz taşınmazın devrini önlemek için tapuya ihtiyati tedbir şerhi koydurun. Fark alacağı isteyecekseniz koşulları varsa ihtiyati haciz değerlendirilebilir.
- Arabuluculuğu kontrol edinTapu iptali ve tacir olmayanlar arasındaki fark alacağı davalarında dava şartı arabuluculuk yoktur. Ticari bir işte fark alacağı istenecekse TTK m. 5/A uyarınca, tüketici işleminde TKHK m. 73/A uyarınca önce arabulucuya başvurulur.
- Davayı açınGörevli mahkeme kural olarak asliye hukuk, ticari davalarda asliye ticaret mahkemesidir. Tapu iptali ve tescil davası taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılır (HMK m. 12, kesin yetki); fark alacağı davası davalının yerleşim yerinde veya sözleşmenin ifa yerinde açılabilir (HMK m. 6, 10).
Tapu iptali ve fark alacağı davalarında nispi harç ödenir; 2026 için dava değerinin binde 68,31’i, dörtte biri peşin. Fark tutarını bilirkişi raporundan önce kesin olarak hesaplayamıyorsanız kısmi dava açıp talebinizi bir defaya mahsus artırabilirsiniz (HMK m. 109/4). Fark alacağına dava veya temerrüt tarihinden itibaren faiz istenebilir; güncel oranlar için ticari işlerde faiz yazımıza bakabilirsiniz.
Alacaklılarınıza karşı yapılan işlemler. Borçlu olduğunuz dönemde malınızı düşük bedelle bir yakınınıza devrettiyseniz, alacaklılarınız bu işleme karşı ayrıca tasarrufun iptali davası açabilir. Bu dava gabinden bağımsızdır ve farklı şartlara tabidir; ayrıntı için tasarrufun iptali davası yazımıza bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca bedelin düşüklüğüne dayanıp zor durum, düşüncesizlik veya deneyimsizliği ve karşı tarafın bunu bildiğini gösteren delil sunmamak.
- Değeri dava tarihine göre hesaplatmak; gabinde esas alınan değer sözleşmenin kurulduğu tarihteki değerdir.
- Bir yıllık sürenin işlemeye başlamadığını düşünüp beş yıllık üst sınırı kaçırmak.
- Taşınmaz üçüncü kişiye geçtikten sonra yalnızca tapu iptali istemek; bu durumda oransızlığın giderilmesi talebi daha etkili olabilir.
- Tapu iptali davasını davalının yerleşim yerinde açmak ve kesin yetki nedeniyle zaman kaybetmek.
Sık sorulan sorular
Evimi değerinin yarısına sattım, gabin davası açabilir miyim?
Bedelin düşüklüğü tek başına yetmez. Satış sırasında zor durumda olduğunuzu, düşüncesiz veya deneyimsiz davrandığınızı ve alıcının bu durumunuzu bilerek yararlandığını da ispatlamanız gerekir. Süreler de kontrol edilmelidir: bir yıl ve her halde beş yıl.
Alıcı evi başkasına sattı, ne yapabilirim?
Yeni malik iyiniyetliyse tapu iptali istenemeyebilir. Bu durumda sözleşmeye bağlı kalarak ilk alıcıdan edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini, yani bedel farkının ödenmesini isteyebilirsiniz.
Gabin süresi zamanaşımı mıdır?
Bir yıllık ve beş yıllık süreler hak düşürücü sürelerdir. Durmaz, kesilmez ve hakim tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Karşı tarafın ayrıca itiraz etmesi gerekmez.
Kiracı olarak fahiş kira bedelini gabin nedeniyle indirtebilir miyim?
Kira sözleşmesi de ivazlı bir sözleşme olduğundan, kuruluş anında açık oransızlık ve zor durumdan yararlanma varsa gabin ileri sürülebilir. Sonradan ortaya çıkan bedel dengesizliklerinde ise uyarlama veya kira tespiti yolları gündeme gelir.
Gabin davasını kim açabilir?
Zarar gören taraf ve ölümü halinde mirasçıları. Zarar görenin alacaklıları veya diğer üçüncü kişiler gabine dayanarak dava açamaz; onların başvurabileceği yollar farklıdır.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla