El Atmanın Önlenmesi (Müdahalenin Men’i) Davası: Şartları ve Dava Süreci

El atmanın önlenmesi (müdahalenin men’i) davası, taşınmaza yönelik haksız müdahalelerin sona erdirilmesi amacıyla açılan ayni nitelikli bir davadır. Bu dava ile malik veya ayni hak sahibi, taşınmaz üzerindeki hukuka aykırı müdahalenin kaldırılmasını ve müdahalenin tekrarının önlenmesini talep edebilmektedir.

Uygulamada özellikle taşınmazın haksız şekilde kullanılması, işgal edilmesi, sınır ihlalleri, kaçak yapı yapılması, ortak alanların kapatılması veya taşınmazdan yararlanmanın engellenmesi gibi durumlar el atmanın önlenmesi davalarına konu olmaktadır.

Bu yazımızda; el atmanın önlenmesi davasının hukuki niteliğini, dava şartlarını, taraflarını ve  yargılama sürecini ayrıntılı olarak ele alacağız.

1. El Atmanın Önlenmesi (Müdahalenin Men’i) Davası Nedir?

El atmanın önlenmesi (müdahalenin men’i) davası, taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkına veya ayni hakka yönelik hukuka aykırı müdahalelerin sona erdirilmesi amacıyla açılan ayni nitelikli bir davadır. Bu dava ile malik veya hak sahibi, taşınmaza yönelik fiili ya da hukuki müdahalenin ortadan kaldırılmasını ve müdahalenin devamının önlenmesini talep etmektedir.

Davanın temel amacı, taşınmaz üzerindeki mevcut müdahalenin sona erdirilmesi ve mülkiyet hakkının fiilen korunmasının sağlanmasıdır. Bu nedenle dava, özellikle müdahalenin halen devam ettiği durumlarda uygulama alanı bulmaktadır.

1.1. Davanın Hukuki Niteliği

El atmanın önlenmesi davası, mülkiyet hakkından kaynaklanan ayni bir dava niteliğindedir. Dava ile amaçlanan husus, taşınmaz üzerindeki hukuka aykırı müdahalenin sona erdirilmesi olup; müdahalenin gerçekleştirilmesinde kusur bulunması zorunlu değildir.

Bu dava, zilyetliğin korunmasına ilişkin davalardan farklı olarak doğrudan mülkiyet hakkına veya sınırlı ayni hakka dayanmaktadır. Bu nedenle davacı, taşınmaz üzerindeki hakkını hukuken ortaya koymakla yükümlüdür.

1.2. Davanın Hukuki Dayanağı

TMK m. 683 si uyarınca malik, hukuk düzeninin sınırları içerisinde malını kullanma, yararlanma ve tasarruf etme yetkisine sahiptir. Aynı hüküm kapsamında malik, malına hukuka aykırı şekilde müdahale eden kişilere karşı el atmanın önlenmesini dava edebilmektedir. Davanın konusunu oluşturan müdahale;

• Fiili işgal,
• Kullanımın engellenmesi,
• Sınır ihlali,
• Taşınmaza yapı yapılması,
• Ortak alanların kapatılması

gibi farklı şekillerde ortaya çıkabilmektedir.

1.3. Mülkiyet Hakkının Korunması Amacı

El atmanın önlenmesi davası ile amaçlanan husus, mülkiyet hakkına yönelik devam eden hukuka aykırı müdahalelerin sona erdirilmesidir.

Mülkiyet hakkı, Anayasa ve Türk Medeni Kanunu hükümleri ile koruma altına alınmış temel ayni haklardan biridir. Malik, taşınmazı üzerinde dilediği şekilde kullanma ve yararlanma yetkisine sahip olup; bu hakka yönelik haksız müdahalelerin kaldırılmasını talep edebilmektedir.

Bu dava sayesinde taşınmaz üzerindeki fiili hakimiyetin korunması ve hukuka aykırı müdahalenin ortadan kaldırılması amaçlanmaktadır.

1.4. El Atma ile Haksız İşgal Arasındaki İlişki

El atma kavramı, taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkına yönelik her türlü hukuka aykırı müdahaleyi ifade etmektedir. Haksız işgal ise çoğu zaman bu müdahalenin fiili kullanım şeklinde ortaya çıkan görünümüdür. Örneğin;

• Taşınmazın izinsiz kullanılması,
• Taşınmaz üzerine yapı yapılması,
• Kullanım alanının kapatılması,
• Taşınmazdan yararlanmanın engellenmesi

uygulamada hem el atma hem de haksız işgal niteliği taşıyabilmektedir. Bu nedenle el atmanın önlenmesi davaları çoğu zaman ecrimisil (haksız işgal tazminatı) talepleri ile birlikte açılabilmektedir.

2. El Atma (Müdahale) Kavramı

El atma (müdahale), taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkının veya ayni hakkın malikinin rızası dışında ve hukuka aykırı şekilde ihlal edilmesini ifade etmektedir. Müdahale, taşınmazın fiilen işgal edilmesi şeklinde ortaya çıkabileceği gibi; kullanım hakkını sınırlayan veya mülkiyet hakkının kullanılmasını engelleyen hukuki işlemler yoluyla da gerçekleşebilmektedir.

El atmanın önlenmesi davasının açılabilmesi için, taşınmaz üzerindeki müdahalenin hukuka aykırı olması ve çoğu durumda halen devam ediyor bulunması gerekmektedir.

Fiili Müdahale

Fiili müdahale, taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkına doğrudan fiziksel el atılması anlamına gelmektedir. Bu tür müdahalelerde taşınmazın kullanılması, işgal edilmesi veya malikinin kullanım imkanının fiilen sınırlandırılması söz konusu olmaktadır.

Sürekli Müdahale Halleri

Müdahalenin devamlılık göstermesi halinde “sürekli müdahale” söz konusu olmaktadır. Özellikle;

• Kaçak yapı yapılması,
• Taşınmazın sürekli işgal edilmesi,
• Kalıcı engeller oluşturulması,
• Kullanım hakkının devamlı şekilde engellenmesi

uygulamada sürekli müdahale halleri arasında yer almaktadır. El atmanın önlenmesi davası bakımından en tipik uygulama alanını da devam eden bu tür müdahaleler oluşturmaktadır.

Kısmi Müdahale Durumları

Müdahale, taşınmazın tamamına yönelik olabileceği gibi yalnızca belirli bir kısmına ilişkin de gerçekleşebilmektedir. Özellikle;

• Sınır ihlalleri,
• Komşu parsele taşma,
• Ortak alanın bir bölümünün kapatılması,
• Paylı taşınmazın belirli kısmının işgal edilmesi

uygulamada kısmi müdahale örnekleri arasında yer almaktadır. Bu durumda dava, yalnızca müdahaleye konu bölüm bakımından açılabilmektedir.

3. El Atmanın Önlenmesi Davasının Şartları

El atmanın önlenmesi davasının açılabilmesi için, taşınmaz üzerindeki müdahalenin niteliğine ve davacının hukuki durumuna ilişkin belirli şartların birlikte bulunması gerekmektedir. Bu şartların bulunmaması halinde davanın reddi söz konusu olabilmektedir.

Mahkeme tarafından özellikle davacının taşınmaz üzerindeki hakkı, müdahalenin hukuka aykırı niteliği, müdahalenin devam edip etmediği ve davacının korunmaya değer hukuki yararının bulunup bulunmadığı değerlendirilmektedir.

3.1. Davacının Mülkiyet veya Ayni Hak Sahibi Olması

El atmanın önlenmesi davası, kural olarak mülkiyet hakkına veya sınırlı ayni hakka dayanan ayni bir dava niteliğindedir. Bu nedenle davacının taşınmaz üzerinde hukuken korunmaya değer bir ayni hakkının bulunması gerekmektedir. Dava;

• Malik,
• Paydaş,
• İntifa hakkı sahibi,
• Oturma hakkı sahibi,
• Üst hakkı sahibi

gibi ayni hak sahipleri tarafından açılabilmektedir. Davacı, taşınmaz üzerindeki hakkını tapu kaydı, resmi belge veya diğer hukuki delillerle ortaya koymakla yükümlüdür.

3.2. Hukuka Aykırı Bir Müdahalenin Bulunması

Davanın açılabilmesi için taşınmaza yönelik hukuka aykırı bir müdahalenin bulunması gerekmektedir. Müdahalenin;

• Hak sahibinin rızasına dayanmaması,
• Hukuki bir yetkiye bağlı olmaması,
• Taşınmaz üzerindeki kullanım veya tasarruf yetkisini ihlal etmesi

gerekmektedir. Özellikle taşınmazın işgal edilmesi, kullanımın engellenmesi, sınır ihlali yapılması veya taşınmaz üzerine izinsiz yapı yapılması uygulamada hukuka aykırı müdahale halleri arasında yer almaktadır.

3.3. Müdahalenin Devam Ediyor Olması

El atmanın önlenmesi davası, devam eden müdahalelerin sona erdirilmesine yönelik bir dava niteliğindedir. Bu nedenle kural olarak müdahalenin dava tarihinde halen devam ediyor olması gerekmektedir.

Müdahalenin tamamen sona erdiği durumlarda, davacının hukuki yararı ortadan kalkabileceğinden davanın reddi gündeme gelebilmektedir. Ancak sona eren müdahale nedeniyle oluşan zararlar bakımından ayrıca ecrimisil veya tazminat taleplerinin ileri sürülmesi mümkündür.

3.4. Davacının Hukuki Yararının Bulunması

Her davada olduğu gibi el atmanın önlenmesi davasında da davacının korunmaya değer güncel bir hukuki yararının bulunması gerekmektedir.

Davacının taşınmaz üzerindeki hakkının ihlal edilmemesi veya müdahalenin dava açılmadan önce tamamen sona ermiş olması halinde hukuki yarar şartı tartışmalı hale gelebilmektedir.

Mahkeme tarafından somut olayın özelliklerine göre davacının dava açmakta güncel ve meşru bir menfaatinin bulunup bulunmadığı değerlendirilmektedir.

4. El Atmanın Önlenmesi Davasının Tarafları

El atmanın önlenmesi davasında taraf sıfatı, taşınmaz üzerindeki ayni hak veya fiili müdahale ilişkisine göre belirlenmektedir. Davacı sıfatı bakımından taşınmaz üzerinde korunmaya değer bir hakka sahip olunması gerekirken; davalı sıfatı bakımından ise hukuka aykırı müdahaleyi gerçekleştiren kişinin belirlenmesi önem taşımaktadır.

Özellikle paylı mülkiyet ilişkileri, miras ortaklığı, kiracılık ilişkileri ve sınırlı ayni haklar uygulamada taraf sıfatına ilişkin uyuşmazlıklara sıkça konu olmaktadır.

4.1. Davacı Kim Olabilir?

El atmanın önlenmesi davası, kural olarak taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkına veya sınırlı ayni hakka sahip kişiler tarafından açılabilmektedir. Bu kapsamda özellikle;

• Taşınmaz maliki,
• Paydaş,
• İntifa hakkı sahibi,
• Oturma hakkı sahibi,
• Üst hakkı sahibi

gibi ayni hak sahipleri dava açma hakkına sahiptir. Bunun yanında bazı durumlarda taşınmaz üzerindeki zilyetliği veya kullanım hakkı hukuken korunan kişiler de müdahalenin önlenmesini talep edebilmektedir.

Paylı mülkiyette paydaşlardan her biri, taşınmazın tamamına yönelik haksız müdahalelerin önlenmesini talep edebilmektedir.

Elbirliği mülkiyetinde ise kural olarak miras ortaklığının birlikte hareket etmesi gerekmektedir.

4.2. Dava Kime Karşı Açılır?

El atmanın önlenmesi davası, taşınmaza yönelik hukuka aykırı müdahaleyi gerçekleştiren kişiye karşı açılmaktadır. Bu kapsamda özellikle;

• Taşınmazı haksız şekilde kullanan kişiler,
• İşgalciler,
• Taşınmaz üzerine yapı yapan kişiler,
• Kullanım hakkını engelleyen kişiler,
• Hukuka aykırı müdahaleyi sürdüren üçüncü kişiler

davalı sıfatına sahip olabilmektedir. Müdahalenin birden fazla kişi tarafından gerçekleştirilmesi halinde dava, tüm müdahiller aleyhine birlikte açılabilmektedir.

4.3. Kiracı ve Sınırlı Ayni Hak Sahiplerinin Durumu

El atmanın önlenmesi davaları yalnızca malik tarafından açılabilen davalar değildir. Taşınmaz üzerindeki kullanımı veya yararlanma hakkı hukuken korunan kişiler de belirli şartlar altında dava açabilmektedir. Özellikle;

• Kiracılar,
• İntifa hakkı sahipleri,
• Oturma hakkı sahipleri,
• Üst hakkı sahipleri

taşınmaz üzerindeki kullanım veya yararlanma haklarına yönelik müdahalelerin önlenmesini talep edebilmektedir. Örneğin kiracının kiralananı kullanmasının engellenmesi, intifa hakkı sahibinin yararlanma yetkisinin ihlal edilmesi veya üst hakkına müdahale edilmesi halinde, ilgili hak sahibi tarafından el atmanın önlenmesi davası açılması mümkündür.

5. El Atmanın Önlenmesi Davasında Yargılama Süreci

El atmanın önlenmesi davaları, taşınmaz üzerindeki müdahalenin niteliğine göre teknik inceleme gerektirebilen ayni hak davaları arasında yer almaktadır.

5.1. Görevli ve Yetkili Mahkeme

El atmanın önlenmesi davalarında görevli mahkeme kural olarak Asliye Hukuk Mahkemesidir.

Yetki bakımından ise dava, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılmaktadır. Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Bu nedenle dava, müdahaleye konu taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesi’nde açılmalıdır.

5.2. İhtiyati Tedbir Talebi

El atmanın önlenmesi davalarında, dava sürecinde müdahalenin ağırlaşmasının veya telafisi güç zararların doğmasının önlenmesi amacıyla ihtiyati tedbir talep edilebilmektedir. Özellikle;

• İnşaat faaliyetlerinin durdurulması,
• Taşınmaz üzerindeki müdahalenin geçici olarak engellenmesi,
• Kullanımın korunması,
• Taşınmazın üçüncü kişilere devrinin önlenmesi

uygulamada sıkça talep edilen tedbirler arasında yer almaktadır. Mahkeme tarafından ihtiyati tedbir kararı verilebilmesi için yaklaşık ispat koşulunun sağlanması gerekmektedir.

5.3. İspat ve Deliller

Davacı, taşınmaz üzerindeki hakkını ve hukuka aykırı müdahaleyi ispat etmekle yükümlüdür. Bu kapsamda özellikle;

• Tapu kayıtları,
• Kadastro kayıtları,
• Keşif ve bilirkişi incelemeleri,
• Tanık beyanları,
• Fotoğraf ve video kayıtları,
• Belediye kayıtları,
• Teknik raporlar

uygulamada önemli deliller arasında yer almaktadır. Özellikle sınır uyuşmazlıkları, taşma iddiaları ve yapı müdahalelerinde teknik bilirkişi incelemeleri belirleyici rol oynamaktadır.

5.4. Harç ve Yargılama Giderleri

El atmanın önlenmesi davalarında harç ve yargılama giderleri, dava konusunun niteliğine göre belirlenmektedir.

Keşif giderleri, bilirkişi ücretleri, tebligat masrafları ve diğer yargılama giderleri davanın ilerleyen aşamalarında taraflardan alınabilmektedir.

Yargılama sonunda kural olarak haksız çıkan taraf, yargılama giderlerinden sorumlu tutulmaktadır.

5.5. Vekâlet Ücreti

Davada kendisini avukat ile temsil ettiren taraf lehine, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca nispi vekâlet ücretine hükmedilmektedir.

Davanın tamamen veya kısmen kabul ya da reddine göre vekâlet ücreti farklı oranlarda değerlendirilebilmektedir.

Özellikle birden fazla talebin birlikte ileri sürüldüğü davalarda vekâlet ücretine ilişkin hesaplama ayrıca önem taşımaktadır.

5.6. Kanun Yolları (İstinaf ve Temyiz)

El atmanın önlenmesi davalarında verilen kararlara karşı, kanunda öngörülen şartların bulunması halinde istinaf ve temyiz kanun yollarına başvurulabilmektedir.

İstinaf incelemesi Bölge Adliye Mahkemeleri tarafından; temyiz incelemesi ise şartları dahilinde Yargıtay tarafından yapılmaktadır.

6. El Atmanın Önlenmesi Davasının Sonuçları

El atmanın önlenmesi davası sonucunda mahkeme tarafından, taşınmaza yönelik hukuka aykırı müdahalenin varlığı tespit edildiği takdirde müdahalenin sona erdirilmesine karar verilebilmektedir. Dava sonucunda verilen hükümler, taşınmaz üzerindeki fiili veya hukuki müdahalenin ortadan kaldırılmasına yönelik ayni sonuçlar doğurmaktadır.

Müdahalenin Sona Erdirilmesi

Davanın kabulü halinde mahkeme tarafından taşınmaza yönelik hukuka aykırı müdahalenin sona erdirilmesine karar verilmektedir. Karar ile birlikte davalının taşınmaz üzerindeki hukuka aykırı fiillerine son vermesi gerekmektedir.

Taşınmazın Tahliyesi

Taşınmazın haksız şekilde işgal edilmesi halinde mahkeme tarafından tahliye kararı verilebilmektedir. Tahliye kararı, kararın kesinleşmesi ve icra sürecinin tamamlanması ile fiilen uygulanabilmektedir.

Eski Hale Getirme Yükümlülüğü

Müdahale nedeniyle taşınmazın mevcut durumunun değiştirilmiş olması halinde, taşınmazın eski hale getirilmesine de karar verilebilmektedir. Özellikle;

• Kapatılan yolların açılması,
• Kaldırılan sınırların yeniden oluşturulması,
• Kullanım alanlarının eski haline döndürülmesi

uygulamada eski hale getirme kapsamında değerlendirilmektedir. Bu tür durumlarda müdahalenin sonuçlarının ortadan kaldırılması amaçlanmaktadır.

Yıkım ve Kaldırma Kararları

Taşınmaz üzerine hukuka aykırı yapı, duvar, tel örgü veya benzeri engeller yapılmış olması halinde, bunların kaldırılmasına veya yıkımına karar verilebilmektedir. Özellikle;

• Kaçak yapılar,
• Taşkın yapılar,
• İşgal amacıyla oluşturulan yapılar,
• Kullanım engeli oluşturan fiziki müdahaleler

uygulamada yıkım ve kaldırma kararlarına konu olmaktadır. Bu talepler çoğu zaman “kal (yıkım) davası” niteliğindeki istemlerle birlikte ileri sürülmektedir.

6.1. Kararın İcrası

El atmanın önlenmesi davalarında verilen kararlar, ilamlı icra yoluyla yerine getirilmektedir. Davalının karara rağmen müdahaleyi sona erdirmemesi halinde, icra müdürlüğü aracılığıyla gerçekleştirilebilmektedir.

7. El Atmanın Önlenmesi Davası ile Birlikte Açılabilecek Davalar

El atmanın önlenmesi davaları, uygulamada çoğu zaman tek başına açılmamakta; taşınmaza yönelik müdahalenin niteliğine göre farklı dava ve taleplerle birlikte ileri sürülebilmektedir. Özellikle haksız işgal nedeniyle oluşan zararların giderilmesi, taşınmaz üzerindeki hukuka aykırı yapıların kaldırılması veya mülkiyet uyuşmazlığının çözümü amacıyla birden fazla talep aynı dava içerisinde değerlendirilebilmektedir.

Bu kapsamda müdahalenin niteliği, taşınmazın hukuki durumu ve davacının uğradığı zararlar birlikte dikkate alınmaktadır.

7.1. Ecrimisil (Haksız İşgal Tazminatı) Davası

El atmanın önlenmesi davaları çoğu zaman ecrimisil talepleri ile birlikte açılmaktadır. Ecrimisil, taşınmazın hak sahibinin rızası dışında haksız şekilde kullanılması nedeniyle talep edilen haksız işgal tazminatıdır.

7.2. Kal Davası

Taşınmaz üzerine yapılan hukuka aykırı yapıların, duvarların veya diğer fiziki müdahalelerin kaldırılması amacıyla “kal davası” açılabilmektedir.  Bu tür talepler çoğu zaman el atmanın önlenmesi istemi ile birlikte ileri sürülmektedir.

7.3. Tazminat Davaları

Taşınmaza yönelik müdahale nedeniyle hak sahibinin uğradığı zararların giderilmesi amacıyla ayrıca tazminat taleplerinde bulunulabilmektedir. Özellikle;

• Taşınmazın değer kaybetmesi,
• Müdahale nedeniyle oluşan maddi zararlar

uygulamada tazminat davalarına konu olmaktadır.