İdare, kamu hizmetini her zaman kendi personeli ve araçlarıyla yürütmez. Elektrik, ulaşım, inşaat ya da bir kamu gelirinin toplanması gibi uzmanlık isteyen işlerde özel kişilerle sözleşme yapar. Bu sözleşmelerin bir kısmı idareye kamu gücüne dayanan ayrıcalıklar tanır ve idare hukukuna tabidir; bunlara idari sözleşme denir. Kanuni usullere uyulmadan yapılan ya da hukuka aykırı uygulanan bir idari sözleşmeye karşı dava yolu açıktır.
Bu yazıda idari sözleşmenin unsurlarını ve türlerini, idarenin özel hukuk sözleşmelerinden nasıl ayrıldığını, hangi uyuşmazlıkta hangi davanın ve hangi mahkemenin söz konusu olduğunu ele alıyoruz. Yazının sonunda başvuru ve dava yoluna ilişkin pratik bir kontrol listesi bulacaksınız.
- İdari sözleşme nedir?
- Taraflarından biri idare olan, kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin ve idareye üstün yetkiler tanıyan sözleşme.
- Hangi dava açılır?
- Sözleşmeden doğan alacak ve zarar talepleri için tam yargı davası; sözleşmenin yapılmasına ilişkin ve idarenin tek taraflı işlemlerine karşı iptal davası.
- Hangi mahkeme?
- Kural olarak sözleşmeyi yapan idarenin bulunduğu yer idare mahkemesi; tahkim öngörülmeyen imtiyaz sözleşmelerinde ilk derece olarak Danıştay.
- İhale sözleşmeleri de idari sözleşme mi?
- Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’na göre yapılan sözleşmelerin uygulanması özel hukuka tabidir; ihale aşamasındaki işlemler ise idari yargıda dava edilir.
İdari sözleşme nedir?
İdare, bir hizmeti satın alırken ya da bir kamu hizmetini özel kişiye gördürürken karşı tarafla karşılıklı ve serbest iradeyle anlaşır. Bu yönüyle idari sözleşme, iki tarafın iradesiyle kurulan bir hukuki işlemdir ve taraflara karşılıklı hak ve borçlar yükler. Öğretide ve yargı kararlarında idari sözleşmeler bu nedenle iki taraflı idari işlem olarak nitelendirilir.
Ancak idari sözleşmede taraflar eşit konumda bulunmaz. İdare, kamu yararını ve hizmetin sürekliliğini korumak için sözleşme boyunca denetim, gözetim, tek taraflı değişiklik ve gerektiğinde sözleşmeyi sona erdirme gibi yetkilere sahiptir. Özel hukuk sözleşmelerini idari sözleşmeden ayıran temel nokta, bu kamu gücü ayrıcalıklarıdır.
İdari sözleşmenin unsurları
İdarenin imzaladığı her sözleşme idari sözleşme sayılmaz. Bir sözleşmenin idari sözleşme kabul edilebilmesi için aşağıdaki üç unsurun birlikte bulunması gerekir:
- Taraflardan biri idare olmalıdır: Sözleşme idare ile özel kişi arasında yapılabileceği gibi, iki kamu tüzel kişisi arasında da yapılabilir.
- Konusu kamu hizmeti olmalıdır: Sözleşme bir kamu hizmetinin kurulmasına, işletilmesine ya da yürütülmesine ilişkin olmalıdır.
- İdareye üstün yetkiler tanınmalıdır: Sözleşmede özel hukukta rastlanmayan, kamu gücüne dayanan ayrıcalıklar bulunmalıdır. Bu yüzden taraflar arasında tam bir eşitlikten söz edilemez.
Bu unsurlardan biri eksikse sözleşme, idarenin yaptığı bir özel hukuk sözleşmesidir. Özel hukuk sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar adli yargıda ve özel hukuk kurallarına göre çözülür.
İdari sözleşme türleri
Öğretide ve uygulamada kabul edilen başlıca idari sözleşme türleri şunlardır:
- Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesi: Bir kamu hizmetinin kurulması veya işletilmesinin, masraf ve kar-zarar özel kişiye ait olmak üzere uzun süreli olarak devredilmesi.
- Müşterek emanet sözleşmesi: Hizmeti işleten özel kişinin kardan pay aldığı, risklerin idare ile paylaşıldığı model.
- Mali iltizam sözleşmesi: Bir kamu gelirinin toplanması ya da bir hizmetin bedel karşılığında özel kişiye yaptırılması. Sözleşmenin özel kişi tarafına mültezim denir. Örneğin bir belediyenin bir gelir kaleminin tahakkukundan tahsiline kadar olan süreci özel kişiye devretmesi bu türe örnek gösterilir.
- Kamu istikraz sözleşmeleri: Kamu tüzel kişilerinin borçlanmaya ilişkin sözleşmeleri.
- Orman işletme sözleşmeleri ve yer altı ve yer üstü servetlerinin işletilmesine ilişkin sözleşmeler.
- İdari hizmet sözleşmeleri: Kamu hizmetinin yürütülmesine özel kişiyi doğrudan katan, idareye üstün yetkiler tanıyan diğer sözleşmeler.
İdari sözleşme mi, idarenin özel hukuk sözleşmesi mi?
Hangi mahkemeye gidileceğini belirleyen ilk soru budur. Kanun koyucu bazı sözleşme türlerini açıkça özel hukuka bağlamıştır. Bu nedenle sözleşmenin dayandığı kanuna mutlaka bakılmalıdır.
| Sözleşme | Niteliği | Uyuşmazlık nerede çözülür? |
|---|---|---|
| Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesi | İdari sözleşme | Tahkim yoksa ilk derece olarak Danıştay; tahkim şartı varsa tahkim |
| Diğer idari sözleşmeler (müşterek emanet, iltizam vb.) | İdari sözleşme | İdare mahkemesi |
| 4735 sayılı Kanun’a göre yapılan yapım, mal ve hizmet alımı sözleşmeleri | Uygulama aşaması özel hukuka tabi | İhale ve sözleşme öncesi işlemler idari yargıda; sözleşmenin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar adli yargıda |
| 3996 sayılı Kanun’a göre yap-işlet-devret sözleşmeleri | 1999 değişikliklerinden sonra özel hukuk sözleşmesi | Adli yargı veya tahkim; sözleşmeden ayrılabilen idari işlemler idari yargıda |
Yap-işlet-devret sözleşmelerinin serüveni
3996 sayılı Kanun’un ilk hali, yap-işlet-devret sözleşmelerinin imtiyaz niteliği taşımadığını ve özel hukuka tabi olduğunu öngörüyordu. Anayasa Mahkemesi 28.06.1995 tarihli, E. 1994/71, K. 1995/23 sayılı kararıyla bu hükümleri iptal etti. Mahkemeye göre bu sözleşmeler kamu hizmeti imtiyazının tüm öğelerini taşıyordu ve niteliği gereği idari olan bir sözleşmenin kanunla özel hukuka bağlanması mümkün değildi. Bunun üzerine 1999 yılında Anayasa’nın 47. maddesine, hangi yatırım ve hizmetlerin özel hukuk sözleşmeleriyle gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabileceğinin ya da devredilebileceğinin kanunla belirleneceğini öngören bir fıkra eklendi. Aynı yıl 3996 sayılı Kanun’da yapılan değişiklikle bu sözleşmeler yeniden özel hukuk hükümlerine bağlandı.
Sonuç olarak bugün 3996 sayılı Kanun kapsamındaki yap-işlet-devret sözleşmelerinin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar adli yargıda ya da tahkimde çözülür. Buna karşılık sözleşmenin imzalanmasından önceki tek taraflı idari işlemler ve imzadan sonra sözleşmeden ayrılabilen işlemler idari yargıda dava konusu edilebilir.
Sözleşmeden ayrılabilen işlemler
Danıştay’ın yerleşik yaklaşımına göre, idarenin özel hukuk sözleşmesi imzalanıncaya kadar yaptığı işlemler (ihale kararı, yeterlik değerlendirmesi, ihalenin onaylanması gibi) idari işlemdir ve idari yargının denetimine tabidir. Sözleşme imzalandıktan sonraki aşamalarda doğan uyuşmazlıklar ise sözleşmeden ayrılabilir nitelikte değilse adli yargıda çözülür. Danıştay uygulamasında bu ayrım açıkça ortaya konulmuştur. İhale aşamasındaki şikayet ve dava süreci için kamu ihalelerinde şikayet, itirazen şikayet ve iptal davası yazımıza bakabilirsiniz.
Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri
İmtiyaz sözleşmesi, bir kamu hizmetinin kurulması ve işletilmesinin özel bir kişiye uzun süreliğine devredildiği sözleşmedir. Hizmeti yürüten imtiyaz sahibine kamu gücüne dayanan bazı yetkiler tanınır; idare ise hizmet üzerindeki denetim ve gözetim yetkisini korur.
Danıştay’ın görüşü
Anayasa’nın 155. maddesine göre Danıştay, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirir. Danıştay görüşü alınmadan yapılan sözleşmeler uygulamada pek çok uyuşmazlığa yol açmıştır. Bazı Danıştay kararlarında görüş alınması zorunlu bir şekil şartı sayılmış ve bu eksiklik sözleşmenin iptaline yol açmış; bazı kararlarda ise görüşün istişari nitelikte olduğu kabul edilerek iptal kararı verilmemiştir. 1999 Anayasa değişikliğiyle Danıştay’ın rolü “inceleme”den “düşünce bildirme”ye dönüştüğünden, görüşün bağlayıcı olmadığı yönündeki yaklaşım ağırlık kazanmıştır; görüşün hiç istenmemesi ise usul eksikliği olarak değerlendirilebilir.
Tahkim
Anayasa’nın 125. maddesinin birinci fıkrası, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesinin öngörülebileceğini düzenler. Tahkim şartı bulunan imtiyaz sözleşmeleri İYUK m. 2/1-c kapsamı dışındadır. Tahkime ilişkin ilkeler 4501 sayılı Kanun’da yer alır.
İdarenin tek taraflı değişiklik yetkisi
İdare, hizmetin işleyişine ilişkin düzenleyici hükümleri kamu yararı gerektirdiğinde tek taraflı olarak değiştirebilir. Sözleşmenin akit niteliğinin ağır bastığı mali hükümlerde ise bu yetki kullanılamaz. İmtiyaz sahibine ödenen avans, kredi teminatı, tanınan tekel hakkı ve bazı vergi ve harç muafiyetleri bu tür hükümlerdir. Tarifelerde yapılan tek taraflı değişiklik de sözleşmenin mali dengesini bozuyorsa dava konusu edilebilir. Mali dengeyi bozan tek taraflı değişikliklerde imtiyaz sahibinin zararının giderilmesi gündeme gelir.
Hangi davalar açılabilir?
İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun (İYUK) 2. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi, tahkim yolu öngörülen imtiyaz sözleşmeleri hariç olmak üzere, kamu hizmetlerinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları idari dava türleri arasında sayar. Uygulamada bu uyuşmazlıklar iki tür dava ile yargıya taşınır.
Sözleşme öncesi usul kurallarına aykırılık
İdari sözleşmenin yapılmasından önce uyulması gereken usul kuralları (ilan, rekabet, yeterlik, Danıştay görüşü gibi) çiğnenmişse, bu aykırılık sözleşmeye karşı dava açılmasına yol açar. Hukuka aykırı yapılan bir ihaleden doğan davalar bu türdendir ve idari yargının görev alanına girer. Danıştay’ın uzun süredir benimsediği içtihada göre iptal davası, işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat unsurlarından biri ya da birkaçı yönünden hukuka aykırılık iddiasıyla açılır.
Sözleşme imzalandıktan sonra
İmzadan sonra da hukuka aykırılık iddiasıyla dava açılabilir. Sözleşmenin tarafları, sözleşmeden doğan haklarını tam yargı davasıyla ister. İdarenin sözleşmeyi tek taraflı feshetmesi, teminata el koyması ya da cezai şart kesmesi gibi işlemleri idari işlem niteliği taşıdığından bunlara karşı iptal davası da açılabilir. Kamu hizmetinden yararlananlar gibi üçüncü kişiler de menfaatleri etkilendiği ölçüde sözleşmenin yapılmasına ilişkin işlemlere ve sözleşmenin hizmetin işleyişini düzenleyen hükümlerine karşı iptal davası açabilir.
Görevli ve yetkili mahkeme
İdari sözleşmeler iki taraflı idari işlem sayıldığından görevli yargı kolu idari yargıdır. Görevli mahkeme sözleşmenin türüne göre değişir:
- Tahkim öngörülmeyen kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri: Danıştay’ın düşüncesi alınarak yapılan imtiyaz sözleşmelerinden doğan davalar, 2575 sayılı Danıştay Kanunu’nun 24. maddesi uyarınca ilk derece mahkemesi olarak Danıştay’da görülür.
- Tahkim öngörülen imtiyaz sözleşmeleri: Anayasa m. 125/1 uyarınca tahkimde çözülür.
- Diğer idari sözleşmeler: Kamu hizmetine yönelik ve tahkim öngörülmeyen diğer idari sözleşmelerden doğan davalar idare mahkemelerinde görülür.
Yetkili mahkeme, İYUK m. 32 uyarınca dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir. Yetki kuralları kamu düzenine ilişkindir; taraflar sözleşmeye koydukları bir hükümle başka bir idare mahkemesini yetkili kılamaz. Danıştay’ın ilk derece olarak baktığı davalar doğrudan Danıştay’da açılır. Görev ve yetki ayrımının ayrıntıları için idari yargıda görevli ve yetkili mahkeme yazımıza bakabilirsiniz.
Yanlış yargı koluna gitmek zaman kaybettirir. Bir ihale sözleşmesinin uygulanmasından doğan alacağı idare mahkemesinde ya da ihale kararının iptalini asliye hukuk mahkemesinde istemek görev yönünden ret ile sonuçlanır. Görevsizlik kararından sonra doğru mahkemeye başvuru süresine ayrıca dikkat edilmelidir.
Başvuru ve dava yolu
- Sözleşmeyi ve dayanak kanunu belirleyinSözleşmenin hangi kanuna göre yapıldığını, tahkim şartı içerip içermediğini ve uyuşmazlığın ihale aşamasına mı, uygulama aşamasına mı ilişkin olduğunu tespit edin. Yargı yolu bu üç soruya göre belirlenir.
- Gerekirse idareye başvurunİdarenin bir işlem yapmasını ya da alacağınızı ödemesini istiyorsanız yazılı başvuru yapın. İYUK m. 10 uyarınca otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. Bir işleme karşı İYUK m. 11 uyarınca üst makama başvurmak, işlemeye başlamış dava süresini durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.
- Dava süresini hesaplayınDava açma süresi Danıştay ve idare mahkemelerinde 60 gündür ve işlemin yazılı bildirimini izleyen günden başlar (İYUK m. 7). Özel kanunlarda daha kısa süreler bulunabilir. Ayrıntılar için idari yargıda dava açma süreleri yazımıza bakın.
- Yürütmenin durdurulmasını değerlendirinFesih veya teminatın gelir kaydedilmesi gibi işlemler telafisi güç zararlara yol açabilir. Bu durumda dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m. 27).
- İvedi yargılamaya dikkat edinİhale işlemlerinden (yasaklama kararları hariç) doğan uyuşmazlıklar İYUK m. 20/A’daki ivedi yargılama usulüne tabidir; dava açma süresi bu davalarda 30 gündür. Ayrıntılar ivedi yargılama usulü yazımızdadır.
- Kanun yollarını takip edin2026 yılında açılan davalarda konusu 55.000 TL’yi geçmeyen davalara ilişkin kararlar kesindir; bölge idare mahkemesi kararlarına karşı temyiz için 1.661.000 TL sınırı uygulanır. Konusu 486.000 TL’yi aşmayan iptal ve tam yargı davaları tek hakimle görülür.
Hazırlanması gereken belgeler
- Sözleşme ve ekleri: Şartname, teklif mektubu, ek protokoller ve varsa tahkim şartı.
- Yazışmalar: İdareye yapılan başvurular, idarenin cevapları ve tebliğ tarihlerini gösteren belgeler.
- Uygulamaya ilişkin kayıtlar: Hakediş raporları, tutanaklar, kesinti ve ceza yazıları, fesih kararı.
- Zararın kanıtları: Tam yargı davasında talep edilen tutarın hesabı ve dayanakları.
Sık yapılan hatalar
- İdarenin imzaladığı her sözleşmeyi idari sözleşme sanıp uygulama aşamasındaki alacak için idare mahkemesine gitmek.
- Fesih veya teminata el koyma işlemine karşı süresinde iptal davası açmayıp yalnızca sonradan tazminat istemek.
- İhale işlemlerinde 30 günlük ivedi dava süresini gözden kaçırıp 60 günlük genel süreye güvenmek.
- Sözleşmedeki tahkim şartını incelemeden dava açmak.
- Sözleşmeye konulan bir yetki şartıyla başka bir idare mahkemesinin yetkili olacağını düşünmek.
Sık sorulan sorular
İdari sözleşmelere karşı iptal davası açılabilir mi?
Evet. Sözleşmenin yapılmasına ilişkin işlemlere, sözleşmeden ayrılabilen işlemlere ve idarenin sözleşme sırasında tek taraflı olarak yaptığı fesih, el koyma, ceza kesme gibi işlemlere karşı iptal davası açılabilir. Sözleşmeden doğan alacak ve zarar talepleri ise tam yargı davasıyla istenir.
Yap-işlet-devret sözleşmeleri idari sözleşme midir?
Anayasa Mahkemesi 1995’te bu sözleşmeleri imtiyaz niteliğinde idari sözleşme saymıştı. 1999’daki Anayasa ve kanun değişikliklerinden sonra 3996 sayılı Kanun kapsamındaki yap-işlet-devret sözleşmeleri özel hukuk hükümlerine tabidir. Uygulamadan doğan uyuşmazlıklar adli yargıda veya tahkimde, sözleşmeden ayrılabilen idari işlemler ise idari yargıda çözülür.
Mali iltizam sözleşmesi nedir?
Bir kamu gelirinin toplanmasının ya da bir hizmetin, bedel karşılığında özel kişiye yaptırıldığı sözleşmedir. Sözleşmenin özel kişi tarafına mültezim denir.
İdarenin özel hukuk sözleşmesi nedir?
İdarenin kamu gücü ayrıcalıkları kullanmadan, özel hukuk kurallarına göre yaptığı sözleşmedir. Kamu ihale sözleşmelerinin uygulanması, idare taşınmazlarının kiralanması ve satışı bu türdendir. Bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar adli yargıda görülür.
İdarenin sözleşme kapsamındaki bir işlemi nedeniyle zarara uğradım, ne yapabilirim?
İdari sözleşmelerde zararınızın tazmini için idare mahkemesinde tam yargı davası açabilirsiniz. Zarara yol açan işlemin iptalini aynı dilekçede birlikte de isteyebilirsiniz.
Bu davalarda avukat tutmak zorunlu mu?
Zorunlu değildir; taraflar davayı kendileri yürütebilir. Ancak yargı yolunun belirlenmesi teknik bir konudur ve süreler kısa ve kesindir. Yanlış mahkemeye başvurmak ya da süreyi kaçırmak hak kaybına yol açabileceğinden hukuki destek almanız önerilir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla