Mirasçıların Mirasbırakanın Borçlarından Sorumluluğu

Miras hukukunda mirasçılar yalnızca mirasbırakanın malvarlığını ve alacaklarını değil, aynı zamanda borçlarını da belirli ölçüde devralmaktadır. Türk Medeni Kanunu’nda benimsenen külli halefiyet ilkesi gereği, mirasbırakanın ölümü ile birlikte terekeye dahil hak ve borçlar bir bütün hâlinde mirasçılara geçmektedir.

Mirasçıların borçlardan sorumluluğu, yalnızca tereke ile sınırlı olmayıp bazı hâllerde mirasçıların şahsi malvarlığına kadar uzanabilmektedir. Ayrıca mirasçılık sıfatının sona ermesi, mirastan feragat veya mirastan yoksunluk gibi durumlar da sorumluluğun kapsamını doğrudan etkileyebilmektedir.

Bu yazıda; mirasçıların mirasbırakanın borçlarından hangi kapsamda sorumlu olduğu, sorumluluğun sınırları ile uygulamada sık karşılaşılan uyuşmazlıklar Türk Medeni Kanunu hükümleri çerçevesinde ele alınacaktır.

1. Mirasçıların Borçlardan Sorumluluğu Nedir?

Mirasbırakanın ölüm anında sahip olduğu malvarlığı değerleri ile borçlarının tamamı “tereke” olarak adlandırılmaktadır. Tereke yalnızca taşınır ve taşınmaz mallar, banka hesapları veya alacaklardan ibaret olmayıp; kredi borçları, vergi borçları, icra takipleri ve sözleşmeden doğan yükümlülükler gibi borçları da kapsamaktadır. Bu nedenle mirasçılar, mirası kabul ettikleri anda yalnızca haklara değil, terekeye dahil borçlara da belirli ölçüde halef olmaktadır.

1.1. Mirasın Külli Halefiyet Yoluyla Geçişi

Türk Medeni Kanunu’nda benimsenen külli halefiyet ilkesi gereği, mirasbırakanın ölümü ile birlikte terekeye dahil hak ve borçlar bir bütün hâlinde mirasçılara geçmektedir. Mirasçıların mirası ayrıca kabul ettiğine ilişkin bir işlem yapmasına gerek bulunmaksızın, miras kendiliğinden kazanılmaktadır. Bu nedenle mirasçılar; mirasbırakanın alacakları, ayni hakları ve malvarlığı değerleri yanında, terekeye dahil borçlardan da kanunda öngörülen kapsamda sorumlu hâle gelmektedir.

1.2. Mirasçıların Hak ve Borçlara Birlikte Halef Olması

Külli halefiyet ilkesi gereği mirasçılar, mirasbırakanın malvarlığına ilişkin hak ve borçlara birlikte halef olmaktadır. Bu kapsamda mirasçılar; terekeye dahil alacakları talep edebilmekte, taşınmazlar üzerinde hak sahibi olabilmekte ve aynı zamanda mirasbırakanın borçlarından dolayı alacaklılara karşı sorumluluk taşıyabilmektedir. Ancak bu sorumluluğun kapsamı, mirasın reddi, terekenin paylaşılması, miras payının devri ve zamanaşımı gibi çeşitli hukuki durumlara göre değişebilmektedir.

2. Mirasçıların Borçlardan Sorumluluğunun Kapsamı

2.1. Şahsi Sorumluluk

Türk Medeni Kanunu uyarınca mirasçılar, mirasbırakanın borçlarından yalnızca terekeye dahil malvarlığı ile değil, kendi şahsi malvarlıkları ile de sorumlu olabilmektedir. Külli halefiyet ilkesi gereği terekeye ait borçlar mirasçılara kendiliğinden geçtiğinden, alacaklılar tereke borçlarının tahsili amacıyla doğrudan mirasçıların şahsi malvarlığına başvurabilmektedir. Bu nedenle mirasçılar; banka hesapları, taşınır ve taşınmaz malları bakımından icra takibi ve haciz işlemleriyle karşı karşıya kalabilmektedir.

Mirasçıların şahsi sorumluluğu, terekenin aktiflerinin borçları karşılamaya yetmemesi hâlinde özellikle önem kazanmaktadır. Terekenin borca batık olması durumunda mirasçıların kişisel malvarlıklarının da risk altına girmesi mümkündür. Ancak mirasın süresi içerisinde reddedilmesi hâlinde mirasçının tereke borçlarından doğan şahsi sorumluluğu ortadan kalkmaktadır.

2.2. Müteselsil Sorumluluk

Mirasçılar, tereke borçlarından dolayı alacaklılara karşı müteselsilen (ortaklaşa ve zincirleme olarak) sorumludur. Müteselsil sorumluluk, alacaklıların korunmasını amaçlayan ve tahsilatı güvence altına alan güçlü bir sistemdir.

• Alacaklının İstediği Mirasçıya Başvurma Hakkı: Bu sistem gereği alacaklı, tereke borcunun tamamını mirasçıların pay oranlarına bakmaksızın yalnızca birinden talep edebileceği gibi, birden fazlasına karşı da aynı anda icra takibi veya dava başlatabilir. Alacaklının, mirasçıları tek tek payları oranında takip etme zorunluluğu yoktur.
• İç İlişkide Rücu Esası: Dış ilişkide (alacaklıya karşı) müteselsil sorumluluk söz konusu iken, mirasçılar arasındaki iç ilişkide miras payı oranı geçerlidir. Borcun tamamını veya payından fazlasını ödemek zorunda kalan mirasçı, diğer mirasçılara kendi yasal payları oranında rücu edebilir.

2.3. Müteselsil Sorumluluğun Sona Ermesi

Mirasçıların borcun tamamından zincirleme olarak sorumlu tutulabilmesi süresiz değildir. Türk Medeni Kanunu’nun 681. maddesi uyarınca, mirasın paylaşılmasından itibaren beş yıl geçmesiyle birlikte müteselsil sorumluluk sona erer.

Ancak uygulamada sıkça karıştırılan çok kritik bir nüans vardır: Bu 5 yıllık sürenin dolması borcu ortadan kaldırmaz, sadece borcun niteliğini değiştirir. Mirasın fiilen paylaşılmasından itibaren 5 yıl geçtikten sonra:

• Alacaklı artık borcun tamamını tek bir mirasçıdan isteyemez,
• Mirasçıların müteselsil sorumluluğu şahsi sorumluluğa dönüşür,
• Bu aşamadan sonra her mirasçı, alacaklıya karşı yalnızca kendi miras payı oranında şahsen sorumlu olmaya devam eder.

Beş yıllık sürenin işlemeye başlaması için miras paylaşım sözleşmesinin yapılması yeterli olmayıp, paylaşımın fiilen gerçekleştirilmiş olması ya da mahkeme kararının kesinleşmesi gerekir.

3. Mirasbırakanın Borçlarından Kimler Sorumludur?

3.1. Yasal Mirasçılar

Yasal mirasçılar, Türk Medeni Kanunu’nda belirlenen mirasçılık sistemi kapsamında mirasbırakanın ölümü ile birlikte mirası kendiliğinden kazanan kişilerdir. Altsoy, sağ kalan eş, anne ve baba ile diğer kan hısımları kanunda öngörülen sıra ve oranlarda mirasçı sıfatını kazanmaktadır. Külli halefiyet ilkesi gereği yasal mirasçılar, mirasbırakanın hak ve alacakları yanında terekeye dahil borçlardan da sorumlu hâle gelmektedir.

Yasal mirasçıların tereke borçlarından sorumluluğu kural olarak müteselsil niteliktedir. Bu nedenle alacaklılar, tereke borçlarının tahsili amacıyla mirasçılardan herhangi birine başvurabilmektedir. Ancak mirasçılar kendi aralarındaki iç ilişkide miras payları oranında sorumluluğa katlanmaktadır.

3.2. Atanmış Mirasçılar

Mirasbırakan, vasiyetname veya miras sözleşmesi ile belirli kişileri atanmış mirasçı olarak tayin edebilmektedir. Atanmış mirasçılar da mirasın kazanılmasıyla birlikte terekeye dahil hak ve borçlara külli halefiyet kapsamında dahil olmaktadır. Bu nedenle atanmış mirasçılar da tereke borçlarından belirli ölçüde sorumlu tutulabilmektedir.

Ancak atanmış mirasçının sorumluluğunun kapsamı; mirasın reddi, tasarrufun niteliği ve mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufunun içeriğine göre farklılık gösterebilmektedir. Özellikle belirli mal bırakma tasarrufları ile atanmış mirasçılık kurumunun birbirinden ayrılması uygulamada önem taşımaktadır.

3.3. Devletin Sorumluluğu

Mirasçı bırakmaksızın vefat eden kişilerin mirası belirli şartlar altında devlete geçebilmektedir. Devletin mirasçı sıfatını kazanması hâlinde terekeye dahil malvarlığı değerleri yanında borçlar da devlete intikal etmektedir. Ancak devletin tereke borçlarından sorumluluğu, mirasçılardan farklı olarak kendisine geçen tereke malları ile sınırlıdır.

Bu nedenle devlet, tereke borçlarından dolayı şahsi malvarlığı ile sorumlu tutulmamakta; yalnızca terekeye dahil değerler ölçüsünde sorumluluk taşımaktadır. Bu yönüyle devletin sorumluluğu, gerçek kişi mirasçıların sorumluluğundan ayrılmaktadır.

4. Mirasçılara Geçen Borçlar Nelerdir?

4.1. Murisin Özel Hukuk Borçları

Mirasbırakanın sağlığında taraf olduğu özel hukuk ilişkilerinden doğan borçlar, kural olarak terekeye dahil olmakta ve mirasçılara geçmektedir. Kira sözleşmeleri, satış sözleşmeleri, hizmet sözleşmeleri, tazminat borçları ve çeşitli alacak ilişkilerinden kaynaklanan yükümlülükler bu kapsamda değerlendirilmektedir. Mirasçılar, külli halefiyet ilkesi gereği murisin taraf olduğu borç ilişkilerine belirli ölçüde dahil olmaktadır.

Bununla birlikte yalnızca şahsa sıkı sıkıya bağlı nitelikteki bazı borçlar mirasçılara geçmemektedir. Özellikle kişisel edim yükümlülüğü içeren veya doğrudan kişinin şahsına bağlı olan borç ilişkileri ölüm ile birlikte sona erebilmektedir.

4.2. Banka Kredileri ve Finansal Borçlar

Mirasbırakanın kullanmış olduğu ihtiyaç kredileri, konut kredileri, ticari krediler, kredi kartı borçları ve diğer finansal yükümlülükler de terekeye dahil borçlar arasında yer almaktadır. Bu nedenle mirasçılar, murisin bankalara karşı olan borçlarından dolayı sorumlu hâle gelebilmektedir.

Uygulamada özellikle kredi borçlarına bağlı icra takipleri ve kredi hayat sigortalarının kapsamı sıkça uyuşmazlık konusu olmaktadır. Kredi borcunun sigorta kapsamında karşılanması hâlinde mirasçıların sorumluluğu azalabilmekte veya tamamen ortadan kalkabilmektedir. Ancak sigorta bulunmaması ya da sigortanın ödeme yapmaması durumunda bankalar doğrudan mirasçılara başvurabilmektedir.

4.3. Vergi Borçları

Mirasbırakanın ölüm tarihine kadar doğmuş vergi borçları da terekeye dahil borçlar arasında yer almaktadır. Vergi Usul Kanunu uyarınca mirasçılar, murisin vergi borçlarından miras payları oranında sorumlu tutulmaktadır. Bu kapsamda gelir vergisi, motorlu taşıtlar vergisi, emlak vergisi ve diğer kamu alacakları mirasçılara yöneltilebilmektedir.

Bununla birlikte vergi cezaları bakımından farklı bir değerlendirme söz konusudur. Ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi gereği, murise ait vergi cezaları mirasçılara intikal etmemektedir.

4.4. İcra Takipleri ve Dava Borçları

Mirasbırakan hakkında başlatılmış icra takipleri ve devam eden dava süreçlerinden doğan borçlar da kural olarak terekeye dahil olmaktadır. Murisin ölümünden önce kesinleşmiş veya devam etmekte olan icra takipleri, belirli usul işlemleri sonrasında mirasçılara yöneltilebilmektedir.

Benzer şekilde mirasbırakanın taraf olduğu dava ve tazminat uyuşmazlıkları da mirasçılar bakımından sonuç doğurabilmektedir. Bu nedenle mirasçıların, mirası kabul etmeden önce murisin mevcut icra dosyaları ve dava süreçleri hakkında araştırma yapması uygulamada büyük önem taşımaktadır.

4.5. Kefalet ve Sözleşmeden Doğan Borçlar

Mirasbırakanın sağlığında “kefil” sıfatıyla üstlendiği yükümlülükler de borç olarak mirasçılara geçer. Ancak Türk Borçlar Kanunu’nun 597. maddesi uyarınca mirasçıların bu borçtan sorumluluğu mutlak ve sınırsız değildir; iki kritik yasal sınır mevcuttur:

• Kefalet Limiti Sınırı: Mirasçıların şahsi malvarlıklarıyla sorumluluğu, terekenin paylaşılmasına kadar geçen süreçte, kefalet sözleşmesinde belirtilen azami miktar (kefalet limiti) ile sınırlıdır.
• Diğer Teminatlara Başvuru Önceliği: Asıl borçlu borcunu ödemezse alacaklı doğrudan mirasçılara gidemez. Mirasçılardan talepte bulunabilmek için öncelikle asıl borçlunun sunduğu diğer teminatlara (rehin, ipotek vb.) başvurulması ve buralardan sonuç alınamamış olması şarttır.

Bu nedenle terekede tespit edilemeyen gizli kefalet risklerine karşı, mirasçıların yasal süresi içinde mirası reddetme imkânını her zaman göz önünde bulundurması gerekir.

5. Mirasçılık Sıfatının Sona Ermesinin Borçlardan Sorumluluğa Etkisi

5.1. Reddi Miras Halinde Sorumluluk

Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile birlikte terekeye dahil hak ve borçları külli halefiyet ilkesi gereği kendiliğinden kazanmaktadır. Ancak Türk Medeni Kanunu mirasçılara, mirası reddetme hakkı tanımaktadır. Reddi mirasın süresi içerisinde usulüne uygun şekilde yapılması hâlinde mirasçı, terekeye dahil borçlardan sorumlu olmaktan kurtulmaktadır.

Reddi mirasın geçerli şekilde yapılmasıyla birlikte mirasçı sıfatı geçmişe etkili olarak ortadan kalkmakta ve mirasçı, tereke borçları bakımından hiç mirasçı olmamış gibi değerlendirilmektedir. Bu nedenle alacaklılar, reddi miras yapan kişiye karşı tereke borçları nedeniyle takip ve dava yoluna başvuramamaktadır.

5.2. Mirastan Feragat Halinde Sorumluluk

Mirastan feragat sözleşmesi, mirasbırakan ile mirasçı arasında sağken yapılan ve mirasçının ileride doğacak miras hakkından tamamen veya kısmen vazgeçmesini sağlayan ölüme bağlı bir tasarruftur. Mirastan feragat eden kişi, bu sözleşme ile birlikte mirasçılık sıfatını kaybetmekte ve kural olarak tereke borçlarından sorumlu olmamaktadır.

Ancak feragatin ivazlı (bir bedel karşılığı) veya ivazsız (bedelsiz) olması, borçlardan sorumluluk noktasında uygulamada çok büyük bir fark yaratmaktadır:

• İvazsız (Bedelsiz) Feragat: Mirasçı hiçbir bedel almaksızın mirastan feragat etmişse, mirasın açılmasıyla birlikte tereke borçlarından dolayı alacaklılara karşı herhangi bir sorumluluğu doğmaz.
• İvazlı (Bedel Karşılığı) Feragat ve Alacaklıların Korunması (TMK m. 530): Mirasçı, sağlığında mirasbırakandan belirli bir malvarlığı veya bedel (ivaz) alarak feragat etmişse, alacaklıların korunması amacıyla kanun koyucu sert bir sınır çizmiştir. Eğer mirasın açıldığı (ölüm) tarihte tereke borçları ödemeye yetmiyor ve alacaklılar tatmin edilemiyorsa; mirasbırakanın ölümünden geriye doğru beş yıl içinde ivaz alarak mirastan feragat etmiş olan kişiler, almış oldukları bu bedel ölçüsünde (zenginleştikleri oranda) tereke borçlarından şahsen sorumlu olurlar.

Dolayısıyla, ivazlı feragat eden bir mirasçının “Ben artık mirasçı değilim, borçlar beni ilgilendirmez” deme hakkı mutlak değildir. Mirasın açıldığı tarihte terekenin borca batık olması ve 5 yıllık sürenin varlığı halinde, alacaklılar feragat eden kişiye aldığı bedel nispetinde doğrudan başvurabilmektedir.

5.3. Mirastan Yoksunluk Halinde Sorumluluk

Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen mirastan yoksunluk hâlleri, mirasçının belirli ağır fiilleri nedeniyle mirasçılık sıfatını kendiliğinden kaybetmesine yol açmaktadır. Mirasbırakana karşı ağır suç işlenmesi veya mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruf yapmasının engellenmesi gibi durumlarda mirastan yoksunluk gündeme gelebilmektedir.

Mirastan yoksun olan kişi, mirasçı sıfatını kaybettiğinden terekeye dahil haklardan yararlanamadığı gibi kural olarak tereke borçlarından da sorumlu olmamaktadır. Ancak mirastan yoksunluğun varlığı ve kapsamı somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmekte olup, uygulamada çoğu zaman yargısal inceleme gerektirmektedir.

6. Mirasçıların Mirasbırakanın Borçlarından Sorumluluğunda Süre ve Zamanaşımı

6.1. Müteselsil Sorumluluğun Süresi

Mirasçıların mirasbırakanın borçlarından doğan müteselsil sorumluluğu, mirasın paylaşılmasından itibaren beş yıl süreyle devam etmektedir. Ancak bu beş yıllık sürenin başlaması için yalnızca miras paylaşım sözleşmesinin yapılmış olması yeterli olmayıp, paylaşımın fiilen gerçekleştirilmiş olması gerekmektedir.

Mirasın paylaşılması mirasçılar arasında anlaşma yoluyla yapılmışsa süre paylaşmanın fiilen gerçekleştirildiği tarihten itibaren işlemeye başlamaktadır. Paylaşımın dava yoluyla gerçekleştirilmesi hâlinde ise beş yıllık süre, paylaşmaya ilişkin hükmün kesinleşmesi ile başlamaktadır.

6.2. Zamanaşımı Süresi

Mirasçıların tereke borçlarından doğan müteselsil sorumluluğuna ilişkin beş yıllık süre, zamanaşımı süresi niteliğinde değildir. Bu süre yalnızca mirasçıların alacaklılara karşı müteselsil sorumluluğunun devam ettiği dönemi göstermektedir.

Tereke alacakları bakımından uygulanacak zamanaşımı süreleri ise borcun niteliğine göre genel hükümlere tabidir. Bu kapsamda terekeye ilişkin alacaklar kural olarak on yıllık zamanaşımı süresine tabi olmakla birlikte, özel kanunlarda farklı zamanaşımı süreleri de öngörülebilmektedir. Örneğin:

• Kira alacakları bakımından 5 yıllık,
• Ücret alacakları bakımından 5 yıllık,
• Taşıma sözleşmelerinden doğan bazı alacaklar bakımından 1 yıllık,
• Haksız fiilden doğan tazminat taleplerinde 2 ve 10 yıllık,
• Eser sözleşmesinden doğan bazı ayıp sorumluluklarında 2 ve 5 yıllık,
• Ticari satışlarda ayıp sorumluluğu bakımından 2 yıllık

Zamanaşımı süreleri uygulanabilmektedir. Bu nedenle terekeye dahil borçların zamanaşımı süresi belirlenirken, öncelikle borcun hangi hukuki ilişkiden kaynaklandığının tespit edilmesi gerekmektedir.

7. Mirasbırakanın Borcunu Ödeyen Mirasçının Diğer Mirasçılara Rücu Hakkı

Mirasçılar, tereke borçlarından alacaklılara karşı müteselsilen sorumlu olduklarından, alacaklı borcun tamamını mirasçılardan herhangi birinden talep edebilmektedir. Bu nedenle mirasçılardan biri, kendi miras payını aşacak şekilde tereke borcunun tamamını veya önemli bir kısmını ödemek durumunda kalabilmektedir.

Türk Medeni Kanunu’nun 682. maddesi uyarınca, tereke borcunu ödeyen mirasçı; diğer mirasçılardan miras paylarına düşen kısmı talep edebilmektedir. Başka bir ifadeyle, dış ilişkide alacaklıya karşı müteselsil sorumluluk söz konusu iken, mirasçılar arasındaki iç ilişkide kural olarak miras payı oranında sorumluluk esası uygulanmaktadır.

7.1. Diğer Mirasçılara Nasıl Rücu Edilir?

Tereke borcunu ödeyen mirasçı, diğer mirasçılara karşı rücu hakkını çeşitli hukuki yollarla kullanabilmektedir. Uygulamada bu hak çoğunlukla:

• Noter ihtarnamesi gönderilmesi,
• İcra takibi başlatılması,
• Alacak davası açılması

suretiyle ileri sürülmektedir. Öncelikle diğer mirasçılara noter ihtarnamesi gönderilerek, ödenen tereke borcunun miras paylarına düşen kısmının belirli süre içerisinde ödenmesi talep edilebilmektedir. İhtarname zorunlu olmamakla birlikte:

• Temerrüt tarihinin belirlenmesi,
• Faiz başlangıcının tespiti,
• İleride açılacak dava bakımından delil oluşturması

açısından uygulamada önem taşımaktadır.

Diğer mirasçıların ödeme yapmaması hâlinde ise ödeme yapan mirasçı tarafından genel haciz yoluyla icra takibi başlatılması veya alacak davası açılması mümkündür. Özellikle tereke borcunun miktarı, yapılan ödemenin kapsamı veya miras payı oranları konusunda uyuşmazlık bulunması hâlinde uygulamada çoğunlukla alacak davası yoluna başvurulmaktadır.

7.2. Rücu Alacağında Faiz Talebi

Rücu alacağı bakımından faiz de talep edilebilmektedir. Faiz başlangıcı kural olarak diğer mirasçıların temerrüde düşürüldüğü tarihtir. Bu nedenle noter ihtarnamesi gönderilmişse faiz, ihtarnamede verilen sürenin sona ermesinden itibaren işletilebilmektedir.

İhtar gönderilmeksizin doğrudan dava veya icra takibi başlatılması hâlinde ise faiz takip tarihinden itibaren, dava açılması halinde ise dava tarihinden itibaren talep edilmektedir.

Taraflar arasında ticari bir ilişki bulunmadığı sürece kural olarak yasal faiz uygulanmaktadır. Ancak tereke borcunun ticari nitelikte olması veya tarafların tacir olması hâlinde ticari faiz uygulanması da gündeme gelebilmektedir.