Bono, belirli bir miktar paranın ödenmesi taahhüdünü içeren ve Türk Ticaret Kanunu’na göre sıkı şekil şartlarına tabi olan bir kıymetli evraktır. Uygulamada kısaca “senet” olarak anılır. Bir kağıdın bono sayılması ve kambiyo senetlerine tanınan güvencelerden yararlanması için kanunda sayılan zorunlu unsurları eksiksiz taşıması gerekir.
Bu yazıda bononun zorunlu unsurlarını, eksik bir unsurun hangi sonuçları doğurduğunu, kanunun hangi eksiklikleri kendiliğinden tamamladığını ve senede eklenebilecek ihtiyari kayıtları ele alıyoruz. Yargıtay’ın güncel kararları ışığında senet alırken ve düzenlerken nelere dikkat etmeniz gerektiğini kontrol listesi halinde özetliyoruz.
- Dayanak?
- TTK m. 776 zorunlu unsurları sayar; m. 777 eksikliğin sonuçlarını düzenler.
- Bir unsur eksikse?
- Senet bono sayılmaz. İmza inkar edilmezse adi senet olarak delil değeri taşıyabilir.
- Hangi eksiklikler tamamlanır?
- Vade, ödeme yeri ve düzenleme yeri, kanundaki tamamlayıcı kurallarla giderilebilir.
- Neden önemli?
- Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu, ihtiyati haciz kolaylığı ve def’ilerin sınırlanması yalnızca geçerli bonoda mümkündür.
Bono nedir, kimler taraftır?
Bono, düzenleyenin belirli bir bedeli belirli bir vadede lehtara veya onun emrine ödeyeceğini kayıtsız ve şartsız olarak vaat ettiği senettir. Poliçe ve çek ile birlikte kambiyo senetleri arasında yer alır. Poliçede düzenleyen bir başkasına ödeme talimatı verir; bonoda ise düzenleyen ödemeyi bizzat üstlenir. Bu nedenle bonoda “muhatap” yoktur ve düzenleyen, poliçedeki kabul edenin konumundadır.
Bononun en önemli özelliği soyut olmasıdır. Senet, düzenlenmesine yol açan temel ilişkiden (satış, kira, ödünç gibi) bağımsız bir borç doğurur. İyiniyetli hamile karşı, temel ilişkiden kaynaklanan def’iler kural olarak ileri sürülemez. Bu güçlü koruma, kanunun şekil şartlarını bu kadar sıkı tutmasının da sebebidir. Benzer bir şekil disiplini çek için de geçerlidir; karşılaştırma için çekin zorunlu unsurları yazımıza bakabilirsiniz.
Bono ile adi borç senedi arasındaki fark
Günlük dilde her borç belgesine “senet” denir. Hukuken ise bono ile adi borç senedi arasında önemli farklar vardır. Adi borç senedi, borçlunun belirli bir borcu olduğunu kabul ettiği her türlü yazılı belgedir ve ispat aracı olarak kullanılır. Bono ise kanundaki şekle uygun düzenlendiği için kendi başına bir alacak hakkı taşır. Bonoya dayanan alacaklı, kambiyo senetlerine özgü takip yoluyla daha hızlı sonuç alabilir; borçlunun itiraz imkanları daraltılmıştır. Bono ciro yoluyla kolayca devredilir ve her ciranta ödemeden sorumlu hale gelir. Adi senette ise alacağın devri temlik hükümlerine tabidir ve borçlu, temel ilişkiden doğan bütün savunmalarını yeni alacaklıya karşı da ileri sürebilir. Bu farklar, şekil şartlarının neden bu kadar önemli olduğunu açıklar: tek bir unsurun eksikliği, alacaklının elindeki güçlü aracı sıradan bir ispat belgesine dönüştürür.
Bononun zorunlu unsurları (TTK m. 776)
TTK m. 776’ya göre bono veya emre yazılı senet şu unsurları içerir:
- “Bono” veya “emre yazılı senet” ibaresiSenet metninde yer almalı; senet Türkçeden başka bir dille yazılmışsa o dilde bu anlama gelen kelime kullanılmalıdır.
- Kayıtsız ve şartsız ödeme vaadiBelirli bir bedelin ödeneceğine dair, hiçbir koşula bağlanmamış vaat.
- VadeSenedin ne zaman ödeneceği.
- Ödeme yeriSenedin nerede ödeneceği.
- LehtarKime veya kimin emrine ödeme yapılacağı; ad ve soyadı ya da ticaret unvanı.
- Düzenleme tarihi ve yeriSenedin hangi gün ve nerede düzenlendiği.
- Düzenleyenin imzasıSenedi düzenleyenin el yazısıyla attığı imza.
“Bono” ibaresi senet metninde olmalı
İbarenin senedin herhangi bir köşesinde, örneğin matbu başlıkta bulunması yeterli görülmez. Kanun, ibarenin senet metninde, yani borç vaadini içeren cümlenin içinde yer almasını arar. “İşbu bono mukabilinde … tarihinde … ödeyeceğim” kalıbı bu amaca hizmet eder. Senet hangi dilde yazılmışsa o dildeki karşılık kullanılmalıdır; Türkçe bir metinde yabancı dilde bir başlık eksikliği gidermez.
Bedel: belirli, açık ve tek
Ödeme vaadi senet metninde yer almalı ve bedel kesin olarak gösterilmelidir. “Yaklaşık”, “en az” gibi ifadeler belirliliği bozar. Kanun, bedeldeki uyumsuzluklar için şu kuralları koyar (TTK m. 676, bonoda m. 778 yollamasıyla):
- Yazı ile rakam farklıysa: Yazıyla gösterilen bedel geçerlidir.
- Bedel birden çok kez gösterilmişse: Aralarında fark varsa en az olan bedel geçerlidir.
- Para birimi: Bedelin Türk lirası olarak yazılması zorunlu değildir; yabancı para üzerinden de bono düzenlenebilir. Ödemenin hangi para birimiyle yapılacağı konusunda TTK ve TBK’nın yabancı paraya ilişkin kuralları uygulanır.
Lehtar ve düzenleme tarihi
Lehtarın gösterilmesi zorunludur; hamiline yazılı bono düzenlenemez. Lehtar boş bırakılmışsa senet tamamlanmamış senet sayılır ve doldurulmadan ibraz edilemez. Düzenleme tarihi gün, ay ve yıl olarak yazılmalıdır. Düzenleme tarihi, düzenleyenin ehliyeti, temsil yetkisi, vadenin hesaplanması ve bazı hallerde zamanaşımı bakımından önem taşır.
İmza: el yazısı ve yetki
Düzenleyenin imzası zorunlu bir şekil şartıdır ve el ile atılmalıdır. Matbu imza, faks imzası ya da yalnızca kaşe yeterli değildir. Şirket adına düzenlenen bonoda şirket kaşesinin altına temsile yetkili kişinin imzası atılmalıdır. Yetkisi olmadığı halde başkası adına imza atan kişi senetten bizzat sorumlu olur (TTK m. 678, m. 778 yollamasıyla). Bu nedenle şirket adına senet alırken imza sirkülerini kontrol etmek gerekir; imza yetkisinin nasıl belirlendiğini anonim şirketlerde yönetim, temsil ve imza yetkisi yazımızda anlattık.
Zorunlu unsur eksikse ne olur? (TTK m. 777)
TTK m. 777/1’e göre zorunlu unsurlardan birini içermeyen senet bono sayılmaz. Aynı maddenin diğer fıkraları, bazı eksiklikleri kanuni varsayımlarla tamamlar:
| Eksik unsur | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Vade | Senet görüldüğünde ödenecek bono sayılır. | TTK m. 777/2 |
| Ödeme yeri | Aksine açıklık yoksa düzenleme yeri, ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır. | TTK m. 777/3 |
| Düzenleme yeri | Düzenleyenin adının yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır. | TTK m. 777/4 |
| Düzenleme yeri ve düzenleyenin yanındaki yer birlikte | Tamamlanamaz; senet bono sayılmaz. | TTK m. 777/1 |
| “Bono” ibaresi, ödeme vaadi, lehtar, düzenleme tarihi, imza | Tamamlanamaz; senet bono sayılmaz. | TTK m. 777/1 |
Bono vasfını kaybeden senet her zaman değersiz değildir. Borçlu imzayı inkar etmiyorsa belge adi senet olarak borç ikrarını gösteren bir delil olabilir. Ancak bu durumda kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılamaz, kambiyo hukukunun def’i sınırlamaları uygulanmaz ve alacaklı genel hükümlere göre ilamsız takip ya da alacak davası yoluna gitmek zorunda kalır.
Yargıtay’ın incelediği bir olayda bölge adliye mahkemesi, dava konusu senette zorunlu unsurlardan olan düzenleme tarihinin bulunmadığını tespit ederek senedin bono vasfında olmadığına hükmetmiştir. Davacı imzayı inkar etmediğinden senet adi senet olarak değerlendirilmiş, Yargıtay bu yaklaşımı yerinde bulmuştur.
Kanunun tamamladığı unsurlar: vade, ödeme yeri, düzenleme yeri
Kanun bazı unsurlar senette bulunmasa bile senetteki başka kayıtların onların yerini alabileceğini öngörür. Bu nedenle bu unsurlar uygulamada “alternatif zorunlu unsurlar” olarak anılır. Eksiklikleri kural olarak senedin geçerliliğini etkilemez; ancak her birinin kendi sınırı vardır.
Vade
Vade dört şekilde belirlenebilir: görüldüğünde; görüldükten belirli bir süre sonra; düzenleme gününden belirli bir süre sonra; belirli bir günde. Başka bir vade türü, örneğin “inşaat bitince” ya da “taksitler halinde, her ayın sonunda” gibi belirsiz veya çok parçalı vadeler, bono vasfını tartışmalı hale getirir. Vade hiç yazılmamışsa senet görüldüğünde vadeli sayılır. Görüldüğünde vadeli bono, kural olarak düzenleme tarihinden itibaren bir yıl içinde ödeme için ibraz edilmelidir.
Ödeme yeri
Ödeme yeri gösterilmemişse, aksine bir açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri sayılır. Bu nedenle ödeme yerinin mutlaka yazılması zorunlu değildir. Ödeme yeri, kambiyo takibinde yetkili icra dairesinin ve zayi halinde iptal davasının görüleceği mahkemenin belirlenmesinde rol oynar.
Düzenleme yeri
Düzenleme yeri gösterilmemişse, düzenleyenin adının yanında yazılı yer düzenleme yeri sayılır. Hem düzenleme yeri hem de düzenleyenin adının yanında bir yer yazılmamışsa senet şekil eksikliği nedeniyle bono sayılmaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu yakın tarihli bir kararında, düzenleyenin imzasının yanına yazılmış yer adını düzenleme yeri olarak kabul etmiş ve senedi bono saymıştır (HGK, 15.10.2025, 2025/206 E., 2025/635 K.; oy çokluğuyla). Karşı oyda bu ibarenin yalnızca bir yetki kaydı olduğu savunulmuştur. Karar, yer bilgisinin senette açık ve tartışmasız yazılmasının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Kayıtsız şartsız ödeme vaadi ve teminat kayıtları
Ödeme vaadinde hiçbir kayıt ya da koşul bulunmamalıdır. Ödemeyi belirli bir olayın gerçekleşmesine, karşı edimin ifasına ya da bir sözleşmenin şartlarına bağlayan ifadeler senedin kıymetli evrak niteliğini ortadan kaldırabilir.
Senedin arkasına yazılan “İnşaat sözleşmesine aittir. İnşaatın bitimine kadar ödenecektir” ibaresi, ödemeyi başka bir olayın gerçekleşmesine bağlamıştır. Hukuk Genel Kurulu, bu kaydın bononun belirlilik unsurunu ortadan kaldırdığını ve kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılamayacağını kabul etmiştir.
Uygulamada sık görülen “teminat senedi” kaydı için ise ayrım yapmak gerekir. Hukuk Genel Kurulu, senette yalnızca “teminat” ibaresi bulunup neyin teminatı olduğu belirtilmemişse, bu mücerret teminat kaydının senedin kambiyo vasfını etkilemediğine karar vermiştir (HGK, 07.12.2021, 2018/12-92 E., 2021/1610 K.). Teminat kaydı belirli bir sözleşmeye ya da ilişkiye açıkça bağlanmışsa, alacaklının senede dayanırken o ilişkiden doğan alacağını da ispat etmesi gündeme gelebilir. Teminat amaçlı senetlerde bu nedenle senet metnine ek yazılar eklemeden önce dikkatli olunmalıdır.
İhtiyari kayıtlar
Senede kanunun aradığı unsurlar dışında başka kayıtlar da eklenebilir. Bu kayıtlar isteğe bağlıdır; geçerliliği ve etkisi kaydın içeriğine göre ayrı ayrı değerlendirilir:
- Bedel kaydı: “Bedeli nakden alınmıştır” veya “bedeli malen alınmıştır” gibi kayıtlar senedin geçerliliğini etkilemez. Temel ilişkiye dair bir ipucu verdiği için menfi tespit davalarında ispat tartışmalarına konu olur.
- Muacceliyet kaydı ve vade koşulu: Birbirine bağlı taksit senetlerinde “bir senedin ödenmemesi halinde diğerleri de muaccel olur” şeklindeki kayıt uygulamada sık kullanılır. Senedin kendi vadesini belirsiz hale getirmeyecek biçimde yazılmalıdır.
- Yetki kaydı: Uyuşmazlıkta hangi mahkeme ve icra dairesinin yetkili olacağını gösterir. Yetki sözleşmesi kural olarak yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir (HMK m. 17). Tacir olmayan kişiler arasındaki bonoda yetki kaydı bağlayıcı olmaz.
- Faiz kaydı: Faiz şartı yalnızca görüldüğünde veya görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek senetlerde geçerlidir; belirli bir günde ödenecek senetlere yazılan faiz şartı yazılmamış sayılır (TTK m. 674). Vadeden sonra işleyecek temerrüt faizi ise kanundan doğar.
- Masraf ve vekalet ücreti kaydı: Takip masraflarının ve avukatlık ücretinin borçluya ait olacağını belirtir. Yargılamada vekalet ücreti tarifeye göre belirlenir; kayıttaki oran mahkemeyi bağlamaz.
- Tahkim kaydı: Uyuşmazlığın tahkimde çözüleceğini öngörebilir; kambiyo takibiyle ilişkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
- Düzenleyenin adının yazılması: İmza zorunludur; düzenleyenin adının ve adresinin ayrıca yazılması ise kimliğin tespiti için faydalı bir ihtiyari kayıttır.
Açık senet ve sonradan doldurma
Uygulamada bazen yalnızca imzalı, bedel veya vadesi boş bırakılmış senetler verilir. Kanun, düzenlendiği sırada eksik bırakılan bir senedin daha sonra yapılan anlaşmaya göre doldurulmasına izin verir. Senet, ödeme için ibraz edilmeden önce tamamlanmış olmalıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, yalnızca imza taşıyan ve diğer unsurları eksik olan senedin de doldurulabilir nitelikte olduğunu belirterek zayi nedeniyle iptal talebinin incelenmesi gerektiğine karar vermiştir (23.02.2023, 2020/924 E., 2023/273 K.).
Senet anlaşmaya aykırı doldurulmuşsa, düzenleyen bu durumu hamile karşı ancak hamil senedi kötüniyetle iktisap etmişse veya iktisapta ağır kusuru varsa ileri sürebilir (TTK m. 680, m. 778 yollamasıyla). Anlaşmaya aykırı doldurmayı ispat yükü bunu iddia eden borçludadır ve bu ispat genellikle yazılı delil gerektirir. Sonradan farklı kalemle veya farklı mürekkeple doldurma tek başına senedi geçersiz kılmaz; belirleyici olan, doldurmanın anlaşmaya uygun olup olmadığıdır.
Açık senet vermek risklidir. Bedeli ve vadesi boş bir senet, alacaklının elinde sizin aleyhinize kullanılabilecek bir belgedir. Mecbur kalınırsa doldurma yetkisinin sınırlarını gösteren yazılı bir anlaşma yapın ve bir suretini saklayın.
Tüketici işlemlerinde senet
Tüketici işlemlerinde kambiyo senedi düzenlenmesi özel kurallara bağlıdır. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’a göre bu senetler her bir ödeme için ayrı ayrı ve yalnızca nama yazılı olarak düzenlenmelidir. Bu kurala aykırı düzenlenen senetler tüketici yönünden geçersizdir. Taksitli satışlarda ödenen taksitlere ilişkin senetlerin iadesi de ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle tacir olarak tüketiciden senet alıyorsanız, ticari bir bono düzenler gibi davranmamanız gerekir.
Zamanaşımı ve tahsil yolları
Bonodan doğan haklar, kanunda öngörülen kısa zamanaşımı sürelerine tabidir (TTK m. 749, m. 778 yollamasıyla):
| Kim, kime karşı? | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Hamil, düzenleyene ve onun avalistine | 3 yıl | Vade tarihi |
| Hamil, cirantalara | 1 yıl | Süresinde çekilen protesto tarihi; protestosuz kayıt varsa vade |
| Ödeyen ciranta, önceki cirantalara | 6 ay | Senedi ödediği veya kendisine dava açıldığı tarih |
Vadesinde ödenmeyen bono için alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir. Bu takip türünün ayrıntıları İcra Hukuku yazılarımızın konusudur. Borçlu, senet bedelini ödediğini ya da borçlu olmadığını ileri sürüyorsa menfi tespit veya istirdat davası açabilir; ticari nitelikteki bu davalarda 1 Eylül 2023’ten beri arabulucuya başvurmak dava şartıdır (ticari davalarda zorunlu arabuluculuk). Vadeden sonra işleyecek faizin oranı ve başlangıcı için ticari işlerde faiz yazımıza, senedin kaybolması veya çalınması halinde izlenecek yol için senet iptal davası yazımıza bakabilirsiniz.
Senet alırken kontrol listesi ve sık yapılan hatalar
Senedi teslim almadan önce şu noktaları tek tek kontrol edin: “bono” ibaresi senet metninde mi; bedel yazı ve rakamla aynı mı; vade dört vade türünden birine uyuyor mu; lehtar adı veya unvanı açık mı; düzenleme tarihi gün, ay ve yıl olarak yazılı mı; düzenleme yeri ya da düzenleyenin adının yanında bir yer var mı; imza el yazısıyla ve yetkili kişi tarafından mı atılmış; ödemeyi bir koşula bağlayan ek yazı var mı.
- Matbu senet formundaki “bono” başlığının yeterli olduğunu düşünmek.
- Düzenleme tarihini veya yerini boş bırakmak.
- Şirket adına alınan senette yalnızca kaşeyle yetinmek, imza yetkisini kontrol etmemek.
- Senede “iş bitince ödenecektir” gibi ödemeyi koşula bağlayan notlar eklemek.
- Tacir olmayan kişiyle düzenlenen senette yetki kaydına güvenmek.
- Tüketiciden emre yazılı veya tek senetle birden çok taksit için bono almak.
- Zamanaşımı sürelerini kaçırıp senedin kambiyo gücünü yitirmesine izin vermek.
Sık sorulan sorular
Tarihi yazılmamış ama kaşeli ve imzalı senet geçerli mi?
Düzenleme tarihi zorunlu unsurdur ve kanun bu eksikliği tamamlamaz. Tarihsiz senet bono sayılmaz; kambiyo senetlerine özgü takip yapılamaz. Borçlu imzayı inkar etmezse belge adi senet olarak delil değeri taşıyabilir.
Senede pul yapıştırmak zorunlu mu?
Bononun geçerliliği TTK m. 776’daki unsurlara bağlıdır; pul ya da vergi ödemesi bu unsurlar arasında yer almaz. Vergi yükümlülüğüne ilişkin bir eksiklik kural olarak senedin kambiyo senedi niteliğini etkilemez. Vergisel yönü ayrıca değerlendirilmelidir.
Senet sonradan farklı bir kalemle doldurulmuşsa geçersiz olur mu?
Tek başına olmaz. Kanun, eksik bırakılan senedin anlaşmaya göre sonradan doldurulmasına izin verir. Borçlu, doldurmanın anlaşmaya aykırı olduğunu ispat etmelidir; bu savunmayı iyiniyetli hamile karşı ileri sürmesi de sınırlıdır.
Döviz cinsinden bono düzenlenebilir mi?
Evet. Bedelin Türk lirası olarak yazılması zorunlu değildir. Ödemenin hangi para birimiyle ve hangi kurla yapılacağı konusunda yabancı paraya ilişkin kanuni kurallar uygulanır.
Senet karşılığında çek verdim, senet bana iade edilmedi. Ne yapabilirim?
Ödemenin yapıldığını gösteren belgelerle birlikte senet nedeniyle borçlu olmadığınızın tespiti için menfi tespit davası açabilir, takip başlatılmışsa ödediğiniz tutarı istirdat davasıyla geri isteyebilirsiniz. Ticari nitelikteki bu davalarda önce arabulucuya başvurmanız gerekir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla