Devletler, egemenliğin doğal sonucu olarak genel güvenlik ve kamu düzeni bakımından sakıncalı gördükleri yabancıları ülkeden çıkarma yetkisine sahiptir. Türkiye’de bu yetkinin usul ve esasları 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) ile düzenlenir. Uygulamada deport olarak bilinen sınır dışı etme kararı bir idari işlemdir; kararın tebliğinden itibaren yalnızca 7 gün içinde idare mahkemesine başvurularak iptali istenebilir.
Bu yazıda sınır dışı etme kararının ne olduğunu, kimler hakkında alınabileceğini ve kimler hakkında alınamayacağını, kararın nasıl verilip tebliğ edildiğini, Türkiye’yi terke davet ve çıkış süresi kurallarını, giriş yasağıyla ilişkisini, karara karşı dava yolunu ve yargılama sonrasında başvurulabilecek yolları anlatıyoruz. Süre çok kısa olduğu için kararı tebliğ aldığınız gün harekete geçmeniz gerekir.
- Kararı kim verir?
- Göç İdaresi Başkanlığının talimatı üzerine veya kendiliğinden valilik (YUKK m. 53).
- Dava süresi ne kadar?
- Kararın tebliğinden itibaren 7 gün. Mahkeme 15 gün içinde karar verir ve karar kesindir.
- Dava açınca sınır dışı edilir miyim?
- Hayır. Rızanız olmadıkça dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilemezsiniz.
- Kimler sınır dışı edilemez?
- Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muamele riski bulunanlar, ciddi hastalar, hamileler ve kanunda sayılan diğer kişiler (YUKK m. 55).
Sınır dışı etme (deport) nedir?
Sınır dışı etme, yabancının Türkiye’den çıkarılması ve çoğu zaman bununla birlikte belirli bir süre Türkiye’ye girişinin yasaklanması sonucunu doğuran idari karardır. Kararla birlikte yabancının kayıtlarına bir tahdit kodu işlenir; bu kod ileride vize, ikamet ve giriş işlemlerinde karşınıza çıkar. Sınır dışı etme kararı, ikamet izninin reddi, idari para cezası veya idari gözetim gibi diğer işlemlerle karıştırılmamalıdır; her biri ayrı bir karardır ve ayrı başvuru yoluna tabidir.
Uygulamada sınır dışı kararına en sık yol açan durumlar şunlardır: vize veya ikamet süresinin aşılması, ikamet izni olmadan Türkiye’de yaşamak, çalışma izni olmadan çalışmak, kamu düzeni veya güvenliği bakımından tehdit oluşturduğu değerlendirilen davranışlar ve hakkında ceza mahkumiyeti bulunması. İkamet izninizin reddi veya iptaliyle birlikte sınır dışı kararı da verildiyse iki karara karşı ayrı süreler işler; ikamet ret davası için ikamet izni reddine itiraz ve iptal davası yazımıza bakabilirsiniz.
Kimler hakkında sınır dışı etme kararı alınabilir?
YUKK m. 54/1, sınır dışı etme kararı alınacak yabancıları sayar:
- a) Ceza mahkumiyeti: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 59 uyarınca sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler.
- b) Örgüt bağlantısı: Terör örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi ya da çıkar amaçlı suç örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olanlar.
- c) Sahte belge: Türkiye’ye giriş, vize ve ikamet işlemlerinde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar.
- ç) Gayrimeşru geçim: Türkiye’de bulunduğu süre içerisinde geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar.
- d) Kamu düzeni tehdidi: Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturanlar.
- e) Vize ihlali: Vize veya vize muafiyeti süresini 10 günden fazla aşanlar ya da vizesi iptal edilenler.
- f) İkamet izni iptali: İkamet izni iptal edilenler.
- g) İkamet ihlali: İkamet izni sahiplerinden, ikamet izni süresi bitiminden itibaren kabul edilebilir bir gerekçe olmaksızın 10 günden fazla ihlalde bulunanlar.
- ğ) İzinsiz çalışma: Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler.
- h) Yasal giriş ve çıkış ihlali: Türkiye’ye yasal giriş veya yasal çıkış hükümlerini ihlal edenler ya da ihlale teşebbüs edenler.
- ı) Giriş yasağına rağmen gelenler: Hakkında giriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye’ye geldiği tespit edilenler.
- i) Uluslararası koruma sonrası: Uluslararası koruma başvurusu reddedilen, koruma dışında tutulan, başvurusu kabul edilemez bulunan, başvurusunu geri çeken veya geri çekmiş sayılan, statüsü sona eren veya iptal edilenlerden son karardan sonra Türkiye’de kalma hakkı bulunmayanlar.
- j) Uzatma reddi: İkamet izni uzatma başvurusu reddedilenlerden 10 gün içinde Türkiye’yi terk etmeyenler.
- k) Uluslararası terör listeleri: Uluslararası kurum ve kuruluşlarca terör örgütü olarak tanımlanan örgütlerle ilişkili olduğu değerlendirilenler.
Listedeki (a) bendi, ceza yargılamasıyla bağlantılıdır. TCK m. 59’a göre hapis cezasına mahkum edilen yabancı, koşullu salıverilmeden yararlansa bile cezasının infazı tamamlandıktan sonra sınır dışı edilip edilmeyeceğinin değerlendirilmesi için İçişleri Bakanlığına bildirilir. Bu bildirim sınır dışı kararını kendiliğinden doğurmaz; idare her somut olayda yabancının durumunu ayrıca değerlendirir. Kamu düzeni gerekçesine dayanan (d) bendi ise en geniş ve en çok tartışılan bentlerden biridir; idarenin tehdidi somut olgulara dayandırması gerekir.
Uluslararası koruma başvuru sahipleri ve statü sahipleri hakkında kural olarak sınır dışı kararı alınamaz. Ancak YUKK m. 54/2’ye göre bunlardan (b), (d) ve (k) bentleri kapsamında oldukları değerlendirilenler hakkında uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir.
Kimler sınır dışı edilemez?
YUKK m. 55, yukarıdaki hallerden birine girse bile bazı kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınmasını yasaklar:
- Ciddi risk: Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muameleye maruz kalacağına dair ciddi emare bulunanlar.
- Sağlık, yaş ve hamilelik: Ciddi sağlık sorunu, yaşı veya hamileliği nedeniyle seyahat etmesinin riskli olduğu değerlendirilenler.
- Hayati hastalık: Hayati tehlike arz eden hastalığı nedeniyle tedavisi devam ederken, sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkanı bulunmayanlar.
- İnsan ticareti mağdurları: Mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları.
- Şiddet mağdurları: Psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurlarından tedavileri tamamlanıncaya kadar olanlar.
Bu kişiler hakkında idare, belirli bir adreste ikamet etme ve belirlenen şekil ve sürelerde bildirimde bulunma gibi yükümlülükler getirebilir. Sınır dışı edilemeyen yabancılara insani ikamet izni verilebilir; bunun için insani ikamet izni yazımıza bakabilirsiniz.
Riski belgeleyin. YUKK m. 55 korumasından yararlanmak için riskin somut olarak ortaya konması gerekir. Sağlık raporları, tedavi belgeleri, menşe ülkeye ilişkin uluslararası raporlar ve kişisel tehdit belgeleri dava dilekçesine mutlaka eklenmelidir.
Karar nasıl verilir ve tebliğ edilir?
Sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi Başkanlığının talimatı üzerine veya kendiliğinden valilik tarafından alınır (YUKK m. 53/1). Yabancı menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye gönderilmek üzere sınır dışı edilebilir. Karar gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Avukatı bulunmayan yabancıya veya yasal temsilcisine, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgi verilir.
Tebliğ tarihi, 7 günlük dava süresinin başlangıcıdır. Tebligat belgesini mutlaka saklayın ve bir örneğini alın. Kararın Türkçe olması nedeniyle içeriğini anlamadıysanız tercüman veya avukat yardımı isteyin; bu talep süreyi durdurmaz.
Türkiye’yi terke davet ve çıkış süresi
Sınır dışı etme kararı alınan yabancıya, kararda belirtilmek kaydıyla Türkiye’yi terk etmesi için 15 günden az olmamak üzere 30 güne kadar süre tanınır (YUKK m. 56). Süre tanınanlara harca tabi olmayan bir çıkış izin belgesi verilir; ancak vize ve ikamet harçları ile bunlara ilişkin cezalardan doğan yükümlülükler devam eder.
Şu kişilere çıkış süresi tanınmaz:
- Kaçma ve kaybolma riski bulunanlar.
- Yasal giriş veya yasal çıkış kurallarını ihlal edenler.
- Sahte veya asılsız belge kullananlar.
- Asılsız belgelerle ikamet izni almaya çalışan veya aldığı tespit edilenler.
- Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturanlar.
Süre tanınmayanlar ile verilen süre içinde Türkiye’yi terk etmeyenler hakkında idari gözetim kararı alınabilir. Bu kararın süresi ve sulh ceza hakimliğine başvuru yolu için idari gözetim kararına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.
Terke davet giriş yasağını nasıl etkiler?
Türkiye’ye giriş yasağı en fazla 5 yıl için konulur; kamu düzeni veya güvenliği bakımından ciddi tehdit bulunan hallerde Göç İdaresi Başkanlığınca en fazla 10 yıl daha uzatılabilir (YUKK m. 9). Türkiye’yi terke davet edilip verilen süre içinde ülkeyi terk eden yabancılar hakkında giriş yasağı kararı alınmayabilir. Vize veya ikamet ihlali nedeniyle karar alınanlardan idari para cezasını ödeyenler bakımından da giriş yasağı uygulanmayabilir. Bu nedenle uygulamada, Türkiye’de kalma imkanı bulunmayan yabancılar için kolluğa başvurarak terke davet sürecinden yararlanmak, uzun süreli bir giriş yasağından kaçınmanın yolu olabilir. Terke davet idarenin takdirindedir; her yabancıya zorunlu olarak uygulanmaz.
Sınır dışı kararına karşı başvuru ve dava yolu
Sınır dışı etme kararına karşı başvuru yolu kanunda özel olarak düzenlenmiştir ve genel idari yargı kurallarından önemli ölçüde farklıdır (YUKK m. 53/3, 7533 sayılı Kanunla 2024’te değişik):
- 7 gün içinde idare mahkemesine başvurunYabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Bu süre içinde üst makama itiraz gibi bir idari başvuru yolu öngörülmemiştir; doğrudan dava açılır.
- Kararı veren makamı bilgilendirinMahkemeye başvuran kişi, başvurusunu sınır dışı etme kararını veren makama da bildirir. Uygulamada dava dilekçesinin havale edilmiş bir örneği valiliğe veya geri gönderme merkezine verilir.
- Dosya hızla tamamlanırSavunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle dosya tamamlanmış sayılır. Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamazsa İYUK m. 26/3’teki süre iki ay olarak uygulanır. Duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir.
- Mahkeme 15 gün içinde karar verirBaşvurular, dosyanın tamamlanmasından ya da varsa ara karar veya duruşmadan itibaren 15 gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konudaki kararı kesindir.
- Yargılama boyunca sınır dışı edilmezsinizYabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması halinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez. Bu nedenle ayrıca yürütmenin durdurulması istemenize gerek yoktur.
İdare mahkemesinin sınır dışı kararına ilişkin kararının kesin olmasını öngören kural, bir idare mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesince incelenmiş ve Anayasa’ya aykırı bulunmamıştır (AYM, 30.05.2024, E.2024/25, K.2024/116, RG 17.09.2024). Mahkemeye göre yabancının bağımsız bir mahkemede dava açma ve iddialarını sunma imkanı bulunduğundan etkili başvuru hakkı karşılanmaktadır.
Görevli ve yetkili mahkeme
Görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme, idari işlemi yapan makamın bulunduğu yer kuralı (İYUK m. 32) uyarınca, sınır dışı etme kararını veren valiliğin bulunduğu ildeki idare mahkemesidir. Geri gönderme merkezinde bulunuyorsanız dilekçeyi merkez idaresi aracılığıyla da verebilirsiniz. Görev ve yetki kuralları için görevli ve yetkili mahkeme yazımıza bakabilirsiniz.
Dilekçede nelere dikkat edilmeli?
- Tebliğ tarihi: 7 günlük sürenin içinde olduğunuzu gösterin; tebligat belgesini ekleyin.
- Dayanılan bent: Kararda YUKK m. 54’ün hangi bendine dayanıldığını belirleyin ve o bendin koşullarının sizde bulunmadığını somut olarak açıklayın.
- YUKK m. 55 engelleri: Sağlık, hamilelik, menşe ülkedeki risk gibi engelleri belgeleriyle ortaya koyun.
- Kişisel durum: Türkiye’deki aile bağlarınızı, çocuklarınızın durumunu, ikamet sürenizi ve iş ilişkilerinizi belgelerle gösterin. Bu unsurlar, kararın ölçülülüğü bakımından önemlidir.
- Adres: Tebligat yapılabilecek güncel bir adres veya avukatınızın adresini bildirin.
Yargılamadan sonra: kesin karar, bireysel başvuru ve tazminat
İdare mahkemesinin kararı kesin olduğundan istinaf veya temyiz yolu yoktur. Dava reddedilirse şu imkanlar değerlendirilebilir:
- Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru: Kesin karardan sonra, Anayasa’da güvence altına alınan bir hakkın (örneğin yaşam hakkı, kötü muamele yasağı veya aile hayatına saygı hakkı) ihlal edildiği iddiasıyla, kesin kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir. Yaşam veya vücut bütünlüğü bakımından ciddi tehlike bulunan hallerde başvuruyla birlikte sınır dışı işleminin durdurulması için tedbir talep edilebilir.
- Kodun ve giriş yasağının kaldırılması: Sınır dışı kararıyla birlikte konulan tahdit kodu ve giriş yasağı için Göç İdaresi Başkanlığına başvurulabilir; ret kararına karşı ayrıca dava açılabilir. Genel güvenlik gerekçesiyle konulan ve uygulamada G-87 olarak bilinen kod, bu tür uyuşmazlıklarda en sık karşılaşılan koddur.
- Tazminat: Sınır dışı etme kararı mahkemece iptal edilmişse, hukuka aykırı karar nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararlar için idareye karşı tam yargı davası açılabilir. Bu dava için iptal kararı sonrası tam yargı davası yazımıza bakabilirsiniz.
- 7 günlük süreyi 60 günlük genel dava süresiyle karıştırmak.
- Önce idareye itiraz edip mahkemeye başvuru süresini kaçırmak.
- Mahkemeye başvurduğunu kararı veren makama bildirmemek.
- Sağlık durumu veya menşe ülkedeki risk gibi YUKK m. 55 engellerini belgelemeden ileri sürmek.
- İdari gözetim kararı da varsa yalnızca sınır dışı kararına karşı dava açıp sulh ceza hakimliğine başvurmamak.
- Terke davet süresinde ülkeyi terk etmeyip daha uzun bir giriş yasağıyla karşılaşmak.
Sık sorulan sorular
Hakkımda sınır dışı etme kararı verildi, ne yapmalıyım?
Kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde, kararı veren valiliğin bulunduğu ildeki idare mahkemesine başvurun ve başvurunuzu kararı veren makama bildirin. Mahkeme 15 gün içinde karar verir; bu süreçte rızanız olmadıkça sınır dışı edilemezsiniz.
İdare mahkemesinde dava açmak için avukat zorunlu mu?
Hayır. Ancak 7 günlük süre çok kısadır ve mahkemenin kararı kesindir; tek bir şansınız vardır. Bu nedenle mümkün olan en kısa sürede hukuki destek almanız önerilir.
İkamet iznimin süresi doldu, sınır dışı edilir miyim?
İkamet izni süresi bittikten sonra kabul edilebilir bir gerekçe olmadan 10 günden fazla Türkiye’de kalanlar hakkında sınır dışı kararı alınabilir. İkamet izniniz süresi dolmadan iptal edildiyse ayrıca 10 günlük süre beklenmez; iznin iptali tek başına sınır dışı sebebidir.
Turist olarak geldim, vize sürem dolarsa ne olur?
Vize veya vize muafiyeti süresini 10 günden fazla aşanlar hakkında sınır dışı etme kararı alınabilir. Türkiye’ye yasal yollardan girmeyen veya girmeye çalışanlar hakkında da karar alınır.
Sınır dışı kararından sonra kaç gün içinde çıkmam gerekir?
Kararda belirtilmek kaydıyla 15 günden az olmamak üzere 30 güne kadar süre tanınır. Kaçma riski bulunanlara, sahte belge kullananlara ve kamu düzeni bakımından tehdit oluşturanlara süre tanınmaz.
Türkiye’de kanser tedavisi gören biri sınır dışı edilebilir mi?
Hayati tehlike arz eden hastalığı nedeniyle tedavisi devam eden ve gönderileceği ülkede tedavi imkanı bulunmayan kişi hakkında sınır dışı kararı alınamaz (YUKK m. 55). Gidilecek ülkede tedaviye devam edilebileceği tespit edilirse karar alınabilir; bu nedenle tedavi imkanının bulunmadığını belgelemek önemlidir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla