Yabancıların (Türk Vatandaşı Olmayanların) Miras Hakkı

Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye’de miras hakkı, milletlerarası özel hukuk kuralları ile Türk Medeni Kanunu hükümleri çerçevesinde düzenlenmektedir. Yabancı gerçek kişiler, belirli yasal sınırlamalar saklı kalmak kaydıyla Türkiye’de mirasçı olabilir; taşınır ve taşınmaz malvarlığı değerleri üzerinde miras hakkı elde edebilirler.

Yabancıların mirasçılığı bakımından uygulanacak hukuk, milletlerarası yetki kuralları, tapu intikal işlemleri, yabancı belgelerin kullanımı ve vergi yükümlülükleri gibi birçok farklı hukuki süreç birlikte değerlendirilmektedir. Ayrıca çifte vatandaşlık, Mavi Kart sahipliği ve yabancı mahkeme kararları da miras işlemlerinin niteliğine göre farklı hukuki sonuçlar doğurabilmektedir.

Bu yazımızda, Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye’deki miras haklarını, uygulanacak hukuk kurallarını, yabancı mirasçıların karşılaşabileceği uyuşmazlıkları ayrıntılı olarak ele alacağız.

1. Türk Vatandaşı Olmayanların Türkiye’de Miras Hakkı

Yabancıların Türkiye’de miras hakkı, temel olarak Türk Medeni Kanunu ile Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümlerine dayanmaktadır. Türk hukukuna göre yabancı gerçek kişiler, kanunda öngörülen sınırlamalar dışında Türk vatandaşları gibi mirasçı olabilmektedir.

Bununla birlikte yabancıların özellikle taşınmaz edinimi bakımından bazı yasal sınırlamalara tabi olduğu kabul edilmektedir. Askeri yasak bölgeler, güvenlik bölgeleri, tarım arazileri ve özel kanunlarla sınırlandırılmış alanlar bakımından yabancıların mülkiyet hakkı belirli ölçüde sınırlandırılabilmektedir.

1.1. Karşılıklılık (Mütekabiliyet) İlkesi ve Uygulaması

Geçmişte yabancıların Türkiye’de taşınmaz edinimi bakımından karşılıklılık (mütekabiliyet) ilkesi önemli bir şart olarak uygulanmaktaydı. Günümüzde ise Tapu Kanunu’nda yapılan değişiklikler sonrasında birçok ülke vatandaşı bakımından karşılıklılık şartı kaldırılmıştır.

Bununla birlikte yabancıların taşınmaz edinimi ve miras yoluyla taşınmaz kazanımı bakımından Cumhurbaşkanı kararları, ülke bazlı sınırlamalar ve özel mevzuat hükümleri uygulamada önemini korumaktadır. Bu nedenle somut olayda yabancı mirasçının vatandaşlığına göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekebilmektedir.

1.2. Yabancıların Taşınmaz Edinimine İlişkin Sınırlamalar

Yabancı gerçek kişilerin Türkiye’de taşınmaz edinimi belirli yasal sınırlamalara tabidir. Özellikle askeri yasak bölgelerde, güvenlik bölgelerinde veya özel kanunlarla sınırlandırılmış alanlarda yabancıların taşınmaz edinmesi mümkün olmayabilmektedir.

Bunun yanında tarım arazileri, stratejik bölgeler ve belirli büyüklüğü aşan taşınmazlar bakımından da çeşitli idari izinler veya sınırlamalar söz konusu olabilmektedir.

2. Miras İşlemlerinde Uygulanacak Hukuk ve Milletlerarası Yetki

Yabancılık unsuru taşıyan miras uyuşmazlıklarında en önemli konulardan biri, miras ilişkisine hangi ülke hukukunun uygulanacağının ve hangi ülke mahkemelerinin yetkili olduğunun belirlenmesidir. Türk hukukunda bu konular temel olarak 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümleri çerçevesinde değerlendirilmektedir.

MÖHUK Madde 20.

“Miras, ölenin milli hukukuna tabidir. Türkiye’de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Mirasın açılması sebeplerine, iktisabına ve taksimine ilişkin hükümler terekenin bulunduğu ülke hukukuna tabidir.”

Görüldüğü üzere, uygulanacak hukukun belirlenebilmesi için mirasın taşınır ya da taşınmaz olmasına göre ikili bir ayrıma gidilmiştir.

Özellikle Türkiye’de bulunan taşınmazlar bakımından Türk hukukunun uygulanması zorunlu iken, taşınır mallar bakımından çoğu durumda miras bırakanın milli hukuku dikkate alınmaktadır. Bu nedenle yabancı unsurlu miras uyuşmazlıklarında birden fazla ülke hukukunun aynı anda uygulanması söz konusu olabilmektedir.

• Taşınmazlarda Türk Hukukunun Uygulanması

Türkiye’de bulunan taşınmazların miras yoluyla intikali bakımından Türk hukuku uygulanmaktadır. Bu nedenle taşınmazın mirasçılara geçişi, tapu işlemleri, miras payları ve taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar Türk hukukuna tabidir.

• Taşınır Mallarda Milli Hukuk İlkesi

Taşınır mallar bakımından ise kural olarak miras bırakanın milli hukuku uygulanmaktadır. Banka hesapları, araçlar, menkul kıymetler ve diğer taşınır malvarlığı değerleri bakımından çoğu durumda miras bırakanın vatandaşı olduğu ülke hukuku dikkate alınmaktadır.

Bu nedenle yabancı unsurlu miras uyuşmazlıklarında, taşınmazlar bakımından Türk hukuku uygulanırken; taşınır mallar bakımından yabancı ülke hukukunun uygulanması söz konusu olabilmektedir.

3. Ölüme Bağlı Tasarruflarda Uygulanacak Hukuk

Vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflarda uygulanacak hukuk, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 20. maddesinde düzenlenmiştir.

Türk hukukuna göre ölüme bağlı tasarrufların şekli bakımından;

• Tasarrufun yapıldığı ülke hukuku,
• Miras bırakanın milli hukuku

uygulanabilmektedir. Bu nedenle yabancı bir kişinin kendi ülke hukukuna uygun şekilde düzenlediği vasiyetname, belirli şartlar altında Türkiye’de de geçerli kabul edilebilmektedir.

Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti ise, tasarrufu yapan kişinin işlem tarihinde tabi olduğu milli hukuka göre belirlenmektedir. Başka bir ifadeyle bir kişinin vasiyetname düzenleme ehliyetine sahip olup olmadığı, vatandaşı olduğu ülke hukukuna göre değerlendirilmektedir.

• Şekil Şartı Bakımından Uygulanacak Hukuk

Vasiyetname ve miras sözleşmelerinin şekli bakımından, işlemin yapıldığı ülke hukuku veya miras bırakanın milli hukuku uygulanabilmektedir. Bu nedenle her iki hukuk sistemine uygun şekilde yapılan ölüme bağlı tasarruflar geçerli kabul edilebilmektedir.

•  Ehliyet Şartı Bakımından Uygulanacak Hukuk

Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti, tasarrufu yapan kişinin işlem tarihindeki milli hukukuna tabidir. Bu nedenle yabancı bir kişinin vasiyetname düzenleme ehliyeti, vatandaşı olduğu ülke hukukuna göre değerlendirilmektedir.

4. Türk Vatandaşı Olmayanların Mirasçılık İşlemleri

Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye’deki mirasçılık işlemlerinde, veraset ilamının alınması, yabancı belgelerin usule uygun şekilde hazırlanması ve tapu intikal işlemlerinin tamamlanması gerekmektedir. Özellikle yabancı ülkede düzenlenen belgelerin Türkiye’de kullanılabilmesi için apostil, tercüme ve bazı durumlarda tanıma-tenfiz işlemleri gündeme gelebilmektedir.

• Veraset İlamı (Mirasçılık Belgesi) Alınması

Yabancı mirasçıların Türkiye’de mirasçılık sıfatlarını resmi olarak kullanabilmeleri için veraset ilamı almaları gerekmektedir. Mirasçılık belgesi Sulh Hukuk Mahkemesinden alınabilmektedir.

• Yabancı Mahkeme Kararlarının Tanınması ve Tenfizi

Yabancı mahkemeler tarafından verilen mirasçılık kararlarının Türkiye’de hüküm ve sonuç doğurabilmesi için bazı durumlarda tanıma ve tenfiz davası açılması gerekebilmektedir.

Tanıma davası, yabancı mahkeme kararının Türkiye’de kesin hüküm etkisi kazanmasını sağlarken; tenfiz davası ise kararın icra edilebilir hale gelmesini amaçlamaktadır. Özellikle yabancı veraset ilamları, boşanma kararları ve miras paylaşımına ilişkin yabancı mahkeme kararları bakımından tanıma-tenfiz süreçleri uygulamada önem taşımaktadır.

• Apostil ve Tercüme İşlemleri

Yurt dışında düzenlenen resmi belgelerin Türkiye’de kullanılabilmesi için çoğu durumda apostil şerhi alınması gerekmektedir. Apostil işlemi, belgenin düzenlendiği ülkede resmi geçerliliğinin onaylanmasını sağlamaktadır.

Bunun yanında yabancı dilde düzenlenen belgelerin, yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilmesi ve gerekli durumlarda noter onayından geçirilmesi gerekmektedir. Apostil veya tercüme eksikliği bulunan belgeler tapu müdürlükleri ve mahkemeler tarafından kabul edilmeyebilmektedir.

• Konsolosluk İşlemleri

Yabancı mirasçılar, Türkiye’deki miras işlemlerine ilişkin birçok belgeyi bulundukları ülkedeki Türk konsoloslukları aracılığıyla düzenleyebilmekte veya vekâletname verebilmektedir.

• Tapu İntikal İşlemleri

Türkiye’de bulunan taşınmazların mirasçılar adına geçirilmesi için tapu müdürlüğünde miras intikal işlemlerinin yapılması gerekmektedir. Bu işlemler sırasında veraset ilamı, kimlik belgeleri, vergi evrakları ve gerekli diğer resmi belgeler tapu müdürlüğüne sunulmaktadır.

Yabancı mirasçıların taşınmaz edinimi bakımından kanuni sınırlamalara tabi olması nedeniyle, tapu müdürlükleri tarafından ayrıca yabancı kişinin vatandaşlığı, taşınmazın niteliği ve bulunduğu bölge bakımından değerlendirme yapılabilmektedir.

5. Vergi ve Harç Yükümlülükleri

Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye’de miras yoluyla malvarlığı edinmesi halinde, veraset ve intikal vergisi başta olmak üzere çeşitli vergi ve harç yükümlülükleri gündeme gelmektedir. Özellikle taşınmazların miras yoluyla intikali sırasında vergi beyannamesinin süresinde verilmesi ve tapu işlemlerine ilişkin mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Yabancı mirasçıların yurt dışında bulunması, yabancı para üzerinden edinim yapılması veya miras bırakanın farklı ülkelerde malvarlığı bulunması gibi durumlar uygulamada ek vergisel değerlendirmeleri de gündeme getirebilmektedir.

• Veraset ve İntikal Vergisi

Türkiye’de miras yoluyla kazanılan malvarlığı değerleri veraset ve intikal vergisine tabidir. Bu vergi; taşınmazlar, banka hesapları, araçlar, şirket hisseleri ve diğer malvarlığı unsurları üzerinden hesaplanmaktadır.

Vergi yükümlülüğü bakımından mirasçının Türk vatandaşı olup olmaması tek başına belirleyici değildir. Türkiye’de bulunan malvarlığı değerlerinin miras yoluyla kazanılması halinde yabancı mirasçılar bakımından da veraset ve intikal vergisi yükümlülüğü doğabilmektedir.

• Beyanname Verme Süresi

Veraset ve intikal vergisi bakımından mirasçıların belirli süreler içerisinde vergi beyannamesi vermesi gerekmektedir. Beyanname süresi; miras bırakanın ölüm yeri, mirasçının bulunduğu ülke ve yabancılık unsurunun varlığına göre değişiklik gösterebilmektedir.

Beyannamenin süresinde verilmemesi halinde vergi cezası ve gecikme faizi gibi yaptırımlar gündeme gelebilmektedir. Bu nedenle özellikle yurt dışında bulunan mirasçıların süreleri dikkatle takip etmesi gerekmektedir.

• Vergi Muafiyetleri ve İstisnalar

Veraset ve intikal vergisinde her yıl yeniden belirlenen belirli istisna tutarları uygulanmaktadır. Sağ kalan eş ve diğer mirasçılar bakımından belirli oranlarda vergi muafiyetleri söz konusu olabilmektedir.

Vergi hesaplamasında mirasçının payı, mirasın toplam değeri ve kanunda öngörülen istisna tutarları dikkate alınmaktadır.

• Tapu Harcı ve Diğer Masraflar

Miras yoluyla taşınmaz intikalinde kural olarak satış işlemlerindeki gibi tapu harcı alınmamakta; ancak döner sermaye bedeli, hizmet bedelleri, tercüme giderleri, noter masrafları ve çeşitli resmi işlem giderleri gündeme gelebilmektedir.

Özellikle yabancı resmi belgelerin hazırlanması, apostil işlemleri, tercümeler ve vekâletname düzenlenmesi gibi işlemler uygulamada ek maliyet oluşturabilmektedir.

6. Çifte Vatandaşlık ve Yabancı Mirasçılık Durumu

Çifte vatandaşlık, Türk vatandaşlığından çıkma ve Mavi Kart sahipliği gibi durumlar, miras hukukunda uygulanacak kurallar bakımından önem taşımaktadır. Özellikle kişinin Türk vatandaşlığını koruyup korumadığı, hangi ülke vatandaşlığına sahip olduğu ve Türkiye ile olan hukuki bağının niteliği miras işlemlerinde farklı sonuçlar doğurabilmektedir.

Uygulamada özellikle tapu işlemleri, veraset ilamı alınması, taşınmaz edinimi ve yabancılara ilişkin sınırlamalar bakımından çifte vatandaşlar ile Mavi Kart sahiplerinin hukuki durumunun ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.

6.1. Çifte Vatandaşların Mirasçılığı

Hem Türk vatandaşlığına hem de başka bir ülke vatandaşlığına sahip olan kişiler bakımından miras işlemleri somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmektedir. Çifte vatandaş olan kişilerin Türkiye’deki miras hakları bakımından çoğu durumda Türk vatandaşlarına ilişkin hükümler uygulanmaktadır.

Özellikle Türkiye’de bulunan taşınmazların miras yoluyla kazanılması bakımından çifte vatandaşların durumu uygulamada önem taşımaktadır.

6.2. Türk Vatandaşlığından Çıkan Kişilerin Durumu

Türk vatandaşlığından izinle çıkan kişiler, bazı haklarını Mavi Kart kapsamında kullanmaya devam edebilmektedir. Ancak vatandaşlıktan çıkma şekli ve kişinin hukuki statüsü, miras işlemleri bakımından farklı sonuçlar doğurabilmektedir.

Özellikle taşınmaz edinimi, tapu işlemleri ve miras yoluyla malvarlığı kazanımı bakımından kişinin mevcut vatandaşlık durumu ayrıca değerlendirilmektedir.

6.3. Mavi Kart Sahiplerinin Miras Hakkı

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu kapsamında Mavi Kart sahibi olan kişiler, kanunda belirtilen istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan birçok haktan yararlanmaya devam etmektedir.

Bu kapsamda Mavi Kart sahipleri de Türkiye’de mirasçı olabilir, taşınmaz edinebilir ve miras yoluyla malvarlığı kazanabilirler. Uygulamada özellikle tapu işlemleri ve resmi kurum başvurularında Mavi Kart belgelerinin ibraz edilmesi gerekmektedir.

7. Yabancılık Unsuru Taşıyan Miras Davalarında Yetkili Mahkeme

Yabancılık unsuru taşıyan miras uyuşmazlıklarında Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 43. maddesinde düzenlenmiştir.

Buna göre mirasa ilişkin davalarda yetkili mahkeme, kural olarak miras bırakanın Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Murisin son yerleşim yerinin Türkiye’de bulunmaması halinde ise dava, tereke mallarının bulunduğu yer mahkemesinde açılabilmektedir.

Özellikle Türkiye’de bulunan taşınmazlara ilişkin tapu iptal ve tescil davaları, muris muvazaası davaları ve ortaklığın giderilmesi davaları bakımından taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkisi uygulamada önem taşımaktadır.