Pasaport Tahdidi ve Yurt Dışına Çıkış Yasağına İtiraz

İdare HukukuPasaport Tahdidi ve Yurt Dışına Çıkış Yasağına İtiraz

Pasaport tahdidi, bir kişinin pasaport alamaması, mevcut pasaportunun kullanılamaz hale getirilmesi veya yurt dışına çıkışının engellenmesi anlamına gelir. Bu işlem başta seyahat hürriyeti olmak üzere temel hak ve özgürlüklere doğrudan müdahale eder. Tahdidin dayanağı çoğu zaman 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 22. maddesidir; ancak aynı sonucu doğuran yurt dışına çıkış yasakları ceza muhakemesi veya kamu alacaklarının tahsili gibi farklı kanunlardan da kaynaklanabilir.

Bu yazıda pasaport tahdidinin türlerini, idari tahdit ile mahkemece konulan yurt dışı çıkış yasağı arasındaki farkı, Anayasa’nın 23. maddesi ve Anayasa Mahkemesinin Pasaport Kanunu hakkındaki iptal kararlarını, idari tahdide karşı iptal davasını ve hukuka aykırı tahdit nedeniyle tazminat yolunu anlatıyoruz. Hangi yolu izleyeceğiniz, yasağı kimin ve hangi kanuna dayanarak koyduğuna göre değişir; bu nedenle ilk adım yasağın dayanağını öğrenmektir.

Pasaport tahdidi ve yurt dışı çıkış yasağı türleri

Uygulamada “pasaportuma tahdit konmuş” ya da “yurt dışı çıkış yasağım var” şeklinde ifade edilen durumlar, hukuki niteliği birbirinden çok farklı işlemlerden kaynaklanabilir. Başvurulacak yol bu ayrıma göre belirlenir.

Yasağın türünü öğrenmek için e-Devlet üzerinden yurt dışı çıkış yasağı sorgulaması yapabilir, ayrıca il emniyet müdürlüğüne veya İçişleri Bakanlığına bilgi edinme ya da dilekçe yoluyla başvurarak tahdidin varlığını, hangi makamca ve hangi gerekçeyle konulduğunu sorabilirsiniz.

Anayasa m. 23 ve temel haklar

Seyahat hürriyeti Anayasa’nın 23. maddesiyle güvence altındadır. Anayasa m. 23’e göre herkes yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir; seyahat hürriyeti suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek amacıyla kanunla sınırlanabilir. Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ise ancak suç soruşturma veya kovuşturması sebebiyle hakim kararına bağlı olarak sınırlanabilir.

Bu hüküm idari tahditlerin hukuka uygunluğu bakımından belirleyicidir. Yurt dışına çıkışı yasaklama yetkisi Anayasa’da hakime tanınmıştır. Bir hakim kararı bulunmadan, yalnızca idari değerlendirmeyle vatandaşın yurt dışına çıkışının engellenmesi, yargıya ait bir yetkinin idare tarafından kullanılması sonucunu doğurabilir. Bu tür işlemler, masumiyet karinesi bakımından da tartışılır: kesinleşmiş bir mahkeme kararı olmadan kişiye suçlu muamelesi yapılmasının, adil yargılanma hakkının unsuru olan masumiyet karinesiyle bağdaşmadığı ileri sürülebilir.

Anayasa Mahkemesinin Pasaport Kanunu kararları

Anayasa Mahkemesi, idarenin hakim kararı olmaksızın yurt dışına çıkışı engellemesine imkan veren hükümleri son yıllarda iki önemli kararla iptal etmiştir.

• Genel güvenlik gerekçesiyle pasaport verilmemesi: Pasaport Kanunu m. 22/1’in birinci cümlesindeki, “memleketten ayrılmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere” pasaport verilmemesine ilişkin ibare, Anayasa’nın 13. ve 23. maddelerine aykırı bulunarak iptal edilmiştir (AYM, 24.09.2024, E.2024/112, K.2024/160). Kural, Ankara 19. İdare Mahkemesinin itirazı üzerine incelenmiş; Mahkeme, vatandaşın yurt dışına çıkma özgürlüğünün yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hakim kararıyla sınırlanabileceğini, idareye tanınan tespit yetkisinin sınırlarının da belirli ve öngörülebilir olmadığını vurgulamıştır. Karar 21.11.2024 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Hüküm fıkrasında iptalin yürürlüğünü erteleyen bir süre öngörülmediğinden, iptal hükmü yayım tarihinde yürürlüğe girmiştir.
• Ek madde 7: 7188 sayılı Kanunla Pasaport Kanunu’na eklenen ek madde 7, terör örgütlerine veya milli güvenliğe tehdit oluşturan yapılara üyelik, iltisak ya da irtibat nedeniyle pasaportu iptal edilen kişilere, hakkında devam eden soruşturma veya kovuşturma bulunmasa bile pasaport verilmesini kolluk araştırmasına ve İçişleri Bakanlığının takdirine bağlıyordu. Bu hüküm de Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir (AYM, 03.06.2021, E.2019/114, K.2021/36). Karar 14.07.2021 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmış ve iptal hükmü yayımdan bir yıl sonra yürürlüğe girmiştir.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararları geriye yürümez; ancak iptal hükmü yürürlüğe girdikten sonra idare, iptal edilen hükme dayanarak yeni bir işlem kuramaz ve devam eden tahditleri de bu çerçevede yeniden değerlendirmek zorunda kalır. Görülmekte olan davalarda mahkemeler, karar tarihinde yürürlükte olan mevzuatı ve Anayasa Mahkemesinin gerekçesini dikkate alır.

Bu kararlar, yalnızca idari değerlendirmeye dayanan tahditlerin kanuni dayanağını ciddi biçimde daraltmıştır. Mahkemelerce yurt dışına çıkması yasaklananlara pasaport verilmemesine ilişkin kural ise yürürlüktedir. Tahdidinizin hangi hükme dayandığını ve iptal kararlarının yürürlüğe girmesinden sonra yasama organının yeni bir düzenleme yapıp yapmadığını dava açmadan önce kontrol etmeniz gerekir.

Mahkemece konulan yurt dışı çıkış yasağı

Bir ceza soruşturması veya kovuşturması sırasında hakim ya da mahkeme, tutuklama yerine veya tahliyeyle birlikte adli kontrol kararı verebilir. Yurt dışına çıkamamak, adli kontrol yükümlülükleri arasında ilk sırada sayılır (CMK m. 109/3-a). Bu yasak Anayasa m. 23’teki hakim kararı güvencesine uygun bir yasaktır ve idari işlem niteliği taşımaz.

• Başvuru yolu: Adli kontrol kararına karşı ceza muhakemesindeki itiraz yoluna başvurulur; ayrıca yasağın kaldırılması her zaman talep edilebilir. İdare mahkemesinde iptal davası açılamaz.
• Azami süre: Adli kontrol tedbirleri kanunda öngörülen azami sürelere tabidir (CMK m. 110/A). Süresi dolan yasağın kaldırılması istenebilir.
• Dosyanın sona ermesi: Kovuşturmaya yer olmadığı, beraat veya hüküm kesinleşmesi gibi hallerde yasağın kaldırılıp kaldırılmadığını kontrol edin; kayıt sistemde kalmışsa ilgili mahkemeden kaldırma yazısı isteyin.

Adli kontrol yasağına itirazın ayrıntıları, Ceza Hukuku kategorisindeki “Adli Kontrol Kararı ve Adli Kontrole İtiraz” başlıklı yazımızda anlatılmaktadır.

Uygulamada sık karşılaşılan durumlar

Kamu görevinden çıkarılanlar ve kapanmış soruşturmalar

Olağanüstü hal döneminde kamu görevinden çıkarılan kişilerin pasaportlarının iptal edilmesi veya pasaport kayıtlarına şerh konulması, uzun süre en sık karşılaşılan tahdit türlerinden biri olmuştur. Bu kişilerin bir kısmı hakkında ceza soruşturması kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla kapanmış ya da hiç başlatılmamış olmasına rağmen tahditler devam edebilmektedir. Bölge idare mahkemelerinin bir kısım kararlarında, mahkeme kararı bulunmadan yalnızca kamu görevinden çıkarılma işlemine dayanılarak pasaporta şerh konulmasının hukuka aykırı olduğu değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesinin Pasaport Kanunu hakkındaki iptal kararlarından sonra bu tür tahditlerin hukuki dayanağının yeniden sorgulanması gerekir. Hakkınızdaki ceza dosyalarının güncel durumunu gösteren belgelerle idareye başvurmanız, ilk adım olarak önerilir.

Vergi ve kamu borcu nedeniyle yasaklar

Vergi borcu veya diğer kamu alacakları nedeniyle uygulanan yurt dışı çıkış yasakları, dayandığı tahsilat mevzuatına göre değerlendirilir. Bu yasaklar, borcun ödenmesi, teminat gösterilmesi veya tecil gibi hallerde kaldırılabilir. Şirket borçları nedeniyle şirket yöneticilerine uygulanan yasaklarda, kişinin borçtan sorumlu tutulup tutulamayacağı ayrıca tartışılır. Danıştay uygulamasında bu tür yasakların da idari işlem niteliğinde olduğu ve idari yargıda dava konusu edilebileceği kabul edilmiştir. Borcun kendisine itiraz ediyorsanız, ödeme emri veya tarhiyata karşı vergi mahkemesinde ayrıca dava açmanız gerekebilir.

Çocukların yurt dışına çıkışı

Velayet uyuşmazlıklarında aile mahkemesi, çocuğun diğer ebeveynin izni olmadan yurt dışına çıkarılmasını engelleyen tedbir kararı verebilir. Bu bir yargı kararıdır ve idari tahdit niteliği taşımaz; kaldırılması için kararı veren mahkemeye başvurulur ya da kanun yoluna gidilir.

İdari tahdit hangi yönlerden hukuka aykırı olabilir?

İdari pasaport tahdidi bir idari işlemdir ve idare mahkemesi işlemi beş unsur bakımından denetler. Tahdide karşı dava açarken şu itirazlar öne çıkar:

• Yetki: İdarenin yetkisi kanunla verilmiş olmalıdır. Yurt dışına çıkışı sınırlama yetkisi Anayasa’da hakime bırakıldığından, hakim kararı olmaksızın konulan tahdit yetki yönünden sakat olabilir. Doktrinde bu durum yargı yetkisinin idarece kullanılması, yani fonksiyon gaspı olarak nitelendirilir.
• Sebep: Tahdidin dayandığı olgunun gerçekten var olması ve kanunda öngörülen bir sebebe uyması gerekir. Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş bir hükme dayanılması sebep unsurunu sakatlar.
• Konu: İdarenin hakim kararı olmadan yurt dışına çıkış yasağı koyma yetkisi bulunmadığından, işlemin doğurduğu sonuç da hukuka aykırı olabilir.
• Maksat: İşlemin kamu yararı amacıyla yapılması gerekir. Somut bir tehlike gösterilmeden, kişinin geçmişteki bir soruşturması veya görevden çıkarılması gibi nedenlerle süresiz uygulanan tahditler ölçülülük ilkesi bakımından da sorgulanır.
• Şekil: Tahdidin kişiye bildirilmemesi ve gerekçesinin açıklanmaması da hukuka aykırılık iddiası olarak ileri sürülebilir.

İptal davasının genel şartları ve iptal sebepleri için idari işlemlere itiraz ve iptal davası yazımıza bakabilirsiniz.

İdari tahdide karşı başvuru ve dava yolu

Pasaport tahdidi için kanunda özel bir dava açma süresi bulunmadığından genel kurallar uygulanır. Dava açma hakkı, pasaportuna tahdit uygulanan ve temel hakları bu işlemle sınırlanan kişiye aittir.

1. İdareye başvurunTahdit size tebliğ edilmediyse ve havalimanında ya da pasaport başvurusunda öğrendiyseniz, il emniyet müdürlüğüne veya İçişleri Bakanlığına dilekçe vererek tahdidin bulunup bulunmadığını, hangi kanuna dayandığını ve gerekçesini sorun; tahdidin kaldırılmasını isteyin.
2. 30 günlük cevap süresiİdare 30 gün içinde cevap vermezse isteğiniz reddedilmiş sayılır (İYUK m. 10). Bu süre idarenin cevap süresidir; dava açma süresiyle karıştırılmamalıdır.
3. 60 gün içinde dava açınİdarenin ret cevabının tebliğinden, cevap verilmemişse 30 günlük sürenin bitiminden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açın (İYUK m. 7 ve 10). Tahdit size yazılı olarak tebliğ edildiyse süre tebliğ tarihinden başlar. Ayrıntılar için dava açma süreleri yazımıza bakabilirsiniz.
4. Doğru mahkemeyi seçinGörevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme, kural olarak dava konusu işlemi tesis eden idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (İYUK m. 32). Ayrıntılar için görevli ve yetkili mahkeme yazımıza bakabilirsiniz.
5. Yürütmenin durdurulmasını isteyinYurt dışında iş, eğitim, tedavi veya aile bağlarınız varsa tahdidin devam etmesi telafisi güç zararlar doğurur. Bu durumları belgeleyerek yürütmenin durdurulmasını talep edin (İYUK m. 27). Yürütmenin durdurulması yazımızda ayrıntılar yer alıyor.

Dilekçeye eklenecek belgeler

• Tahdidin varlığını gösteren belge: İdarenin cevabı, e-Devlet sorgu sonucu, havalimanında düzenlenen tutanak.
• Ceza dosyalarının durumu: Varsa kovuşturmaya yer olmadığı kararı, beraat kararı, adli sicil kaydı.
• Seyahat ihtiyacı: İş sözleşmesi, yurt dışı görev yazısı, okul kabul belgesi, sağlık raporları, yurt dışında yaşayan aile bireylerine ilişkin belgeler.

Hukuka aykırı tahdit nedeniyle tazminat

İptal davası sonunda tahdit işlemi iptal edilirse, hukuka aykırı işlem nedeniyle uğradığınız zararlar için idareye karşı tam yargı davası açabilirsiniz. Maddi zararlar arasında iptal edilen uçak biletleri, kaçırılan iş fırsatları, yurt dışındaki işin kaybı ve ödenen cezai şartlar sayılabilir. Seyahat hürriyetinin haksız yere kısıtlanmasından doğan üzüntü ve sıkıntı için manevi tazminat da istenebilir.

Örneğin işi gereği sık sık yurt dışına seyahat etmesi gereken bir kişinin, hukuka aykırı bir tahdit nedeniyle uluslararası toplantılara katılamaması ve iş bağlantılarını kaybetmesi, tazminat talebinin tipik bir örneğidir. İptal kararından sonra açılacak tam yargı davasının süresi ve usulü için iptal kararı sonrası tam yargı davası yazımıza bakabilirsiniz. İptal ve tam yargı taleplerini aynı dilekçede birlikte ileri sürmek de mümkündür.

• Mahkemece konulan adli kontrol yasağına karşı idare mahkemesinde dava açmak.
• Tahdidin dayanağını öğrenmeden, yanlış mercie başvurmak.
• İdarenin 30 günlük cevap süresini dava açma süresi sanıp 60 günlük süreyi kaçırmak.
• Ceza dosyası kapandıktan sonra sistemdeki kaydın kendiliğinden silineceğini düşünüp kontrol etmemek.
• Seyahat ihtiyacını belgelemeden yürütmenin durdurulması istemek.
• Havalimanında çıkışın engellendiği gün tutulan tutanağın veya bilgi notunun bir örneğini almamak.
• Vergi borcu nedeniyle konulan yasakta borcun ödenmesi, teminat veya tecil imkanlarını değerlendirmeden yalnızca davaya güvenmek.
• İptal kararından sonra tazminat davası için öngörülen süreyi kaçırmak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

İdare Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla