Ceza Davalarında İstinaf Kanun Yolu

Ceza HukukuCeza Davalarında İstinaf Kanun Yolu

Ceza yargılamasının amacı maddi gerçeğe ulaşmaktır. Ancak hukuk kurallarının uygulanmasında ve hakimin takdir yetkisini kullanmasında hata yapılabilir. Kararların üst bir merci tarafından denetlenmesi bu nedenle adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçasıdır. İstinaf, ilk derece mahkemesi kararlarının hem maddi hem hukuki yönden yeniden incelenmesini sağlayan kanun yoludur.

İstinaf, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ile 2005 yılında düzenlenmiş, Bölge Adliye Mahkemeleri’nin (BAM) 20 Temmuz 2016’da göreve başlamasıyla fiilen uygulanmaya başlamıştır. Amaç, Yargıtay’ın iş yükünü azaltmak, makul sürede yargılanma hakkını korumak ve davaların ikinci kez esastan değerlendirilmesini sağlamaktır. Bu yazıda kimlerin hangi kararlara karşı istinafa başvurabileceğini, 7499 sayılı Kanun ile değişen süreleri, inceleme aşamalarını ve BAM’ın verebileceği kararları ele alıyoruz.

İstinaf nedir?

İstinaf, ilk derece ceza mahkemelerinin (asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri) hükümlerine karşı başvurulan olağan kanun yoludur. Kesinleşmemiş kararlar için öngörülmüştür ve hükmün kesinleşmesini engeller. İstinaf incelemesini, hükmü veren mahkemenin bağlı olduğu Bölge Adliye Mahkemesi’nin ilgili ceza dairesi yapar.

İstinafı temyizden ayıran temel özellik, incelemenin kapsamıdır. Temyiz ağırlıklı olarak hukuki denetimdir. İstinaf ise olayın yeniden değerlendirilmesine imkan verir: BAM, ilk derece yargılamasındaki delilleri yeniden tartışabilir, gerekirse yeni delil toplayabilir ve duruşma açarak yargılamayı büyük ölçüde tekrarlayabilir. Bu yönüyle istinaf, maddi gerçeğe ulaşmak için sanığa ve mağdura ikinci bir esaslı inceleme imkanı sunar.

İstinafa kimler başvurabilir?

Kanun yoluna başvuru hakkı, CMK’nın genel hükümlerinde (m. 260-266) düzenlenmiştir. İstinafa başvurabilecek kişiler şunlardır:

• Sanık: Bizzat veya müdafii aracılığıyla başvurabilir. Başvuru yazılı dilekçeyle veya zabıt katibine beyanda bulunarak yapılır. Tutuklu sanık, bulunduğu ceza infaz kurumu veya tutukevi müdürüne beyanda bulunarak ya da dilekçe vererek başvurabilir (CMK m. 263). Sanık kavramı için şüpheli ve sanık hakları yazımıza bakabilirsiniz.
• Müdafi: Avukat, müdafiliğini üstlendiği sanık adına özel yetki olmadan kanun yoluna başvurabilir. Sanık ile müdafi arasında görüş ayrılığı çıkarsa sanığın iradesine üstünlük tanınır.
• Katılan ve suçtan zarar gören: Davaya katılan sıfatını almış olan mağdur veya suçtan zarar gören başvurabilir. Katılma talebi karara bağlanmamış, reddedilmiş ya da katılan sıfatını alabilecek durumda olanlar da istinaf hakkına sahiptir.
• Cumhuriyet savcısı: Sanığın lehine veya aleyhine başvurabilir. Savcı sanık aleyhine başvurmuşsa, BAM savcının talebiyle bağlı kalmadan sanık lehine karar verebilir. Savcı sanık lehine başvurmuşsa karar sanık aleyhine değiştirilemez.
• Yasal temsilci ve eş: Sanığın yasal temsilcisi ve eşi, süresi içinde kendiliğinden başvurabilir. Bu başvurularda sanığın başvurusuna ilişkin hükümler uygulanır.

Hangi kararlar istinaf edilebilir?

Kural olarak ilk derece mahkemelerinin hükümlerine karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Hükümden önce verilen ve hükme esas teşkil eden ya da başka bir kanun yolu öngörülmemiş ara kararlar, hükümle birlikte istinaf edilebilir. 7499 sayılı Kanun ile hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarına karşı da itiraz yerine istinaf yolu açılmıştır (CMK m. 231/12).

Kesin olan, istinaf edilemeyen kararlar (CMK m. 272/3)

• Adli para cezası: Hapis cezasından çevrilenler hariç, sonuç olarak belirlenen 15.000 TL’ye kadar (bu miktar dahil) adli para cezasına ilişkin hükümler. Bu sınır 7499 sayılı Kanun ile 3.000 TL’den 15.000 TL’ye yükseltilmiştir.
• Beraat: Üst sınırı 500 günü geçmeyen adli para cezasını gerektiren suçlardan verilen beraat hükümleri.
• Kanunda kesin olduğu belirtilenler: Özel kanunlarda kesin olduğu açıkça belirtilen hükümler.

Bir hüküm bu nedenlerle istinaf edilemez olsa bile, aynı hükümde yer alan güvenlik tedbirlerine ilişkin kısım istinaf edilebilir.

İstinaf süresi ve başvuru şekli

İstinaf süresi 7499 sayılı Kanun ile köklü biçimde değişmiştir. Önceden süre yedi gündü ve kural olarak hükmün açıklanmasıyla (tefhim) başlıyordu. Yeni düzenlemede süre gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK m. 273/1). Böylece başvuranın gerekçeyi okuyarak dilekçesini hazırlama imkanı doğmuştur.

Geçiş hükmüne göre yeni süreler 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır. Başvuru, hükmü veren mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt katibine beyanda bulunularak yapılır; sözlü beyan tutanağa geçirilir ve tutanak hakime onaylatılır. Tutuklu sanıklar için CMK m. 263 saklıdır.

Sanık, katılan ve suçtan zarar gören, istinaf dilekçesinde başvuru sebeplerini göstermek zorunda değildir; sebep gösterilmemesi incelemeyi engellemez (CMK m. 273/4). Cumhuriyet savcısı ise başvuru sebeplerini gerekçeleriyle birlikte yazılı olarak bildirmek zorundadır ve bu dilekçe ilgililere tebliğ edilir (CMK m. 273/5). Uygulamada sebep göstermeden yapılan başvurular zayıf kalır; gerekçeli bir dilekçe her zaman tercih edilmelidir.

İstinaf sebepleri

İstinafta ileri sürülebilecek sebepler sınırlı değildir. İlk derece mahkemesinin kararındaki her türlü maddi ve hukuki hata istinaf sebebi olabilir: delillerin yanlış değerlendirilmesi, eksik araştırma, suç vasfının yanlış belirlenmesi, cezanın yanlış hesaplanması, takdiri indirim veya HAGB taleplerinin gerekçesiz reddi bunlara örnektir.

Bölge Adliye Mahkemesi, taraflar belirtmese bile hükümde tespit ettiği bütün maddi ve hukuki hataları dikkate alır. Bu nedenle istinaf, sanık için hükmün tüm yönleriyle denetlenmesi anlamına gelir. Hükmün hukuka aykırı yöntemle elde edilen bir delile dayanması gibi ağır usul hataları ayrıca kararın kaldırılmasını gerektirir. Bu konu için hukuka aykırı deliller yazımıza bakabilirsiniz.

İstinaf incelemesinin aşamaları

Ön inceleme

Dosya BAM’a geldiğinde ilgili ceza dairesi önce başvurunun kabul edilebilir olup olmadığını inceler. Başvuru süresinde yapılmamışsa, karar istinaf edilemeyen kararlardan ise veya başvuran istinaf hakkına sahip değilse başvuru reddedilir (CMK m. 279/1). Ön incelemede verilen ret kararlarına karşı itiraz yoluna başvurulabilir.

Esastan inceleme

Ret sebebi yoksa dosya esastan incelenir. Daire dosya üzerinden karar verebileceği gibi, gerekli gördüğü hallerde duruşma açar. İnceleme sonunda BAM üç temel yoldan birini izler: başvuruyu esastan reddeder, hükmü kaldırarak dosyayı ilk derece mahkemesine geri gönderir ya da hükmü kaldırarak davayı kendisi yeniden görür ve yeni hüküm kurar.

Duruşmalı inceleme

Hangi hallerde duruşma yapılacağı CMK’da belirlenmiştir. Duruşma günü, CMK m. 175’e uygun olarak belirlenir ve ilgililere tebligat yapılır. Duruşmada CMK’nın duruşma hazırlığı, duruşma ve karara ilişkin hükümleri uygulanır. Bu kapsamda:

• Görevlendirilen üyenin inceleme raporu okunur.
• İlk derece mahkemesinin gerekçeli hükmü okunur.
• İlk derecede dinlenen tanıkların ifade tutanakları, keşif tutanakları ve bilirkişi raporları okunur.
• Duruşma hazırlığında toplanan delil ve belgeler ile varsa keşif ve bilirkişi açıklamaları okunur.
• Gerekli görülen tanık ve bilirkişiler çağrılarak dinlenir.

Sanık, müdafii, katılan veya vekili usulüne uygun tebligata rağmen gelmezse duruşma yokluklarında bitirilebilir. Ancak sanık hakkında ilk derece mahkemesinin verdiğinden daha ağır bir ceza verilecekse sanığın mutlaka dinlenmesi gerekir. Yalnızca adli para cezası veya müsadere gerektiren hallerde bu zorunluluk aranmaz.

Bölge Adliye Mahkemesi’nin verebileceği kararlar

Esastan ret

İlk derece mahkemesinin hükmünde usul ve esas yönünden hukuka aykırılık bulunmazsa başvuru esastan reddedilir. Hüküm, kanun yolu açıksa temyize, değilse kesinleşmeye gider.

Düzelterek esastan ret

Bazı hukuka aykırılıklar yeniden yargılama gerektirmez. Bu hallerde BAM hükmü düzelterek başvuruyu esastan reddeder. Başlıca örnekler şunlardır:

• Olayın daha fazla aydınlatılmasına gerek olmadan beraat, davanın düşmesi veya alt ve üst sınırı olmayan sabit bir cezaya hükmedilmesi gerekmesi.
• Suçun unsurları, niteliği ve cezası doğru gösterildiği halde yalnızca kanun maddesinin numarasının yanlış yazılması.
• Hükümden sonra yürürlüğe giren kanunun cezayı azaltması veya fiili suç olmaktan çıkarması.
• Sanığın doğum ve suç tarihlerine göre yapılması gereken yaş indiriminin yapılmaması veya yanlış yapılması.
• Artırım veya indirim sonucunda ceza süresi ya da miktarında maddi hata yapılması.
• TCK m. 61’deki sıralamanın gözetilmemesi nedeniyle eksik veya fazla ceza verilmesi.
• Harçlar Kanunu, yargılama giderlerine ilişkin hükümler veya Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi’ne aykırılık.
• Cumhuriyet savcısının, istinaf sebebine uygun olarak cezanın en alt sınırının uygulanmasını istemesi ve BAM’ın bunu uygun görmesi.
• Başka araştırmaya gerek kalmadan cezayı kaldıran, indiren veya şahsi cezasızlık sebeplerine dayanan bir halin bulunması; davanın reddi gerekmesi veya güvenlik tedbirlerine ilişkin hatalı kararın düzeltilmesi.

Kaldırma ve dosyanın geri gönderilmesi

Aşağıdaki ağır usul hatalarında BAM hükmü kaldırarak dosyayı ilk derece mahkemesine geri gönderir:

• Mahkemenin kanuna uygun şekilde oluşmamış olması.
• Kanun gereği hakimlik görevinden yasaklanmış bir hakimin hükme katılması.
• Geçerli şüphe nedeniyle ret istemi kabul edildiği halde hakimin hükme katılması veya ret isteminin kanuna aykırı olarak reddedilip hakimin hükme katılması.
• Mahkemenin kanuna aykırı olarak kendini görevli veya yetkili görmesi.
• Cumhuriyet savcısının veya kanunen duruşmada hazır bulunması gereken kişilerin yokluğunda duruşma yapılması.
• Duruşmalı hükümlerde açıklık kuralının ihlal edilmesi.
• Hükmün hukuka aykırı yöntemle elde edilen bir delile dayanması.

Ayrıca soruşturma veya kovuşturma şartlarının yerine getirilmediği, örneğin şikayete bağlı bir suçta şikayet bulunmadığı, ya da ön ödeme ve uzlaştırma usullerinin uygulanmadığı anlaşılırsa da hüküm kaldırılır. Uzlaştırmaya tabi bir suçta bu aşamanın atlanması sık rastlanan bir kaldırma sebebidir; kapsam için uzlaştırma yazımıza bakabilirsiniz.

Kaldırma ve davanın yeniden görülmesi

Yukarıdaki haller dışında hükümde hukuka aykırılık bulunursa BAM hükmü kaldırır, gerekli usul işlemlerini yapar, duruşma açar ve davayı yeniden görerek yeni bir hüküm kurar. Bu durumda BAM ilk derece mahkemesi gibi çalışır; yeni hükme karşı şartları varsa temyiz yoluna gidilebilir.

Aleyhe değiştirme yasağı, diğer sanıklara etki ve feragat

• Aleyhe değiştirme yasağı: Hüküm yalnızca sanık tarafından veya onun lehine olarak Cumhuriyet savcısı, yasal temsilci ya da eş tarafından istinaf edilmişse, yeni hükümdeki ceza önceki hükümdekinden daha ağır olamaz (CMK m. 283).
• Diğer sanıklara etki: BAM’ın sanık lehine verdiği kaldırma kararı, istinafa başvurmamış diğer sanıklar için de aynı sebeple geçerliyse, bu sanıklar başvurmuş gibi karardan yararlanır.
• Vazgeçme ve feragat: İstinaf başvurusundan karar verilinceye kadar vazgeçilebilir. Sanık müdafiinin veya katılan vekilinin vazgeçebilmesi için vekaletnamesinde bu konuda özel yetki bulunmalıdır.

BAM kararlarına karşı başvuru yolları

Direnme yasağı: BAM’ın hükmü kaldırarak dosyayı geri gönderdiği kararlara karşı ilk derece mahkemesinin direnme hakkı yoktur (CMK m. 284). İlk derece mahkemesi BAM’ın kaldırma gerekçesine uymak zorundadır.

İtiraz: BAM ceza dairelerinin kesin nitelikteki kararlarına karşı, BAM Cumhuriyet Başsavcılığı re’sen veya istem üzerine itiraz edebilir (CMK m. 308/A). İtiraz süresi, kararın başsavcılığa verildiği tarihten itibaren bir aydır; bu süre 7445 sayılı Kanun ile otuz günden bir aya çıkarılmıştır. Sanık lehine itirazda süre sınırı yoktur. Sanık aleyhine itiraz için kararı etkileyecek nitelikte esaslı bir hata bulunmalıdır; bu itiraz sanığa veya müdafiine tebliğ edilir ve iki hafta içinde yazılı cevap verilebilir. İlgili daire itirazı en kısa sürede inceler ve yerinde görürse kararını düzeltir; aksi halde dosya Ceza Daireleri Başkanlar Kurulu’na gönderilir. Kurulun kararları kesindir.

Temyiz: BAM’ın kaldırma kararları dışındaki ve kesin olmayan kararlarına karşı Yargıtay’a temyiz yoluna başvurulabilir. Temyiz, ağırlıklı olarak hukuki denetim yapar ve süre yine gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır. Hangi BAM kararlarının temyiz edilebileceği için ceza davalarında temyiz yazımıza bakabilirsiniz.

Sanık ve mağdur için pratik adımlar

1. Kısa kararı ve gerekçeyi ayırınDuruşmada açıklanan kısa karar süreyi başlatmaz; süre gerekçeli kararın tebliğiyle başlar. Ancak kısa karardan sonra hazırlığa hemen başlayın.
2. Kesinlik sınırını kontrol edinAdli para cezası 15.000 TL’nin altındaysa ve hapisten çevrilmemişse, istinaf yolu kapalıdır. Bu durumda olağanüstü yollar ve Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru değerlendirilir.
3. Dilekçeyi delil odaklı hazırlayınHangi delilin yanlış değerlendirildiğini, hangi tanığın dinlenmediğini ve hangi talebin gerekçesiz reddedildiğini somut olarak gösterin; gerekiyorsa BAM’dan duruşma ve delil toplanmasını isteyin.
4. Mağdur iseniz katılan sıfatını koruyunKatılan sıfatı olmayan veya katılma talebi bulunmayan mağdurun istinaf hakkı yoktur. Hükümden önce katılma talebinde bulunun.
5. Tutukluluk ve tahliye talebini unutmayınDosya BAM’dayken tutukluluk değerlendirmesi BAM tarafından yapılır; tahliye talebini bu aşamada da ileri sürebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Ceza Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla