Bir kişi vefat ettiğinde, birden fazla mirasçısı varsa geride bıraktığı ev, arsa, banka hesabı ve borçlar hiçbir mirasçının tek başına sahip olmadığı bir bütün haline gelir. Kanun bu bütünü miras ortaklığı, mirasçıların bu mallar üzerindeki mülkiyetini de elbirliği mülkiyeti olarak adlandırır. Kardeşlerden birinin evi tek başına satamaması, kira gelirinin kime ödeneceği konusundaki tartışmalar ve bankanın bütün mirasçıların imzasını istemesi bu ortaklığın doğal sonuçlarıdır.
Bu yazıda miras ortaklığının nasıl doğduğunu, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyetten farkını, ortaklık sürerken malların nasıl yönetildiğini, mirasçıların borçlardan sorumluluğunu ve elbirliği mülkiyetinin hangi yollarla sona erdirilebileceğini anlatıyoruz.
- Ne zaman doğar?
- Birden çok mirasçı varsa ölüm anında kendiliğinden doğar ve paylaşmaya kadar sürer (TMK m. 640).
- Kim karar verir?
- Aksine bir düzenleme yoksa yönetim ve tasarruf işlemleri için bütün mirasçıların oybirliği gerekir (TMK m. 702).
- Anlaşılamazsa?
- Sulh hukuk mahkemesinden terekeye temsilci atanması, elbirliğinin paylı mülkiyete çevrilmesi veya paylaşma istenebilir.
- Borçlar?
- Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur (TMK m. 641).
Miras ortaklığı nedir, nasıl doğar?
Mirasbırakanın ölümüyle mirasçılar terekeyi bir bütün olarak, kanun gereği ve herhangi bir işlem yapmalarına gerek kalmadan kazanır. TMK m. 640/1’e göre birden çok mirasçı bulunması halinde, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar sürecek ve terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık meydana gelir. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur ve sözleşmeden veya kanundan doğan temsil ve yönetim yetkileri saklı kalmak üzere, terekeye ait haklar üzerinde birlikte tasarruf eder (TMK m. 640/2).
Miras ortaklığı bir tüzel kişi değildir; kendi adına dava açamaz, kendi adına borçlanamaz. Ortaklığın tarafları mirasçıların kendisidir. Mirasçıların kim olduğu ve hangi oranda pay sahibi oldukları mirasçılık belgesiyle gösterilir. Ancak elbirliği mülkiyetinde bu oranlar, paylaşmaya kadar yalnızca bir hesap ölçüsüdür; hiçbir mirasçı belirli bir malın belirli bir kısmının sahibi değildir.
Miras ortaklığı, kanunun öngördüğü elbirliği topluluklarından biridir. Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan bir topluluk dolayısıyla mallara birlikte malik olanların mülkiyeti elbirliği mülkiyetidir; bu mülkiyette ortakların belirlenmiş payları yoktur ve her birinin hakkı ortaklığa giren malların tamamına yaygındır (TMK m. 701).
Ortaklığa hangi mallar girer?
Miras ortaklığı, mirasbırakanın ölüm anındaki bütün mirasa konu hak ve borçlarını kapsar: taşınmazlar, araçlar, banka mevduatı, kiralık kasadaki değerler, şirket payları, mirasbırakanın üçüncü kişilerdeki alacakları ve tereke borçları. Ölümden sonra bu mallardan elde edilen kira gelirleri ve faizler de paylaşmaya kadar ortaklığa dahildir. Buna karşılık mirasbırakanın kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları ve ölümle doğrudan belirli kişilere doğan haklar, örneğin hak sahiplerine bağlanan ölüm aylığı veya lehtarı belirlenmiş bir hayat sigortası bedeli, kural olarak terekeye girmez. Terekenin kapsamı tartışmalıysa bunun ayrıca tespit edilmesi gerekebilir.
Mirasçılardan biri ölürse
Paylaşma yapılmadan mirasçılardan biri vefat ederse, onun miras ortaklığındaki yeri kendi mirasçılarına geçer. Böylece ilk terekenin içinde, ölen mirasçının mirasçılarından oluşan ikinci bir ortaklık oluşur. Örneğin babadan kalan evde paylaşma yapılmadan kardeşlerden biri ölürse, onun eşi ve çocukları da evin elbirliği malikleri arasına girer. Kuşaklar ilerledikçe malik sayısı artar ve hem karar almak hem de paylaşmak güçleşir.
Elbirliği mülkiyeti ile paylı mülkiyet farkı
Tapuda “iştirak halinde” ifadesiyle gösterilen elbirliği mülkiyeti ile hisse oranlarının yazılı olduğu paylı mülkiyet, mirasçılar için çok farklı sonuçlar doğurur. Bu farkı bilmek, ortaklıktan çıkış yolunu seçerken belirleyicidir.
| Konu | Elbirliği mülkiyeti | Paylı mülkiyet |
|---|---|---|
| Pay | Belirli bir pay yoktur; hak bütün mallara yayılır | Her paydaşın belirli bir payı vardır (örneğin 1/3) |
| Payını satma | Tek bir malda pay satılamaz; yalnızca miras payının tamamı veya bir kısmı devredilebilir | Her paydaş kendi payını tek başına satabilir veya ipotek ettirebilir |
| Karar alma | Kural olarak oybirliği | Olağan yönetim işlerini her paydaş yapabilir; önemli yönetim işlerinde pay ve paydaş çoğunluğu aranır |
| Tapu kaydı | “İştirak halinde malik” | Paylar oranında hisseli kayıt |
| Sona erme | Paylaşma, malın devri, paylı mülkiyete geçiş (TMK m. 703) | Ortaklığın giderilmesi, payların birleşmesi |
Ortaklık sürerken yönetim ve tasarruf
Kanunda veya sözleşmede aksine bir hüküm bulunmadıkça, gerek yönetim gerek tasarruf işlemleri için ortakların oybirliğiyle karar vermeleri gerekir (TMK m. 702/2). Miras kalan bir evi satmak, kiraya vermek, kira bedelini artırmak, banka hesabındaki parayı çekmek veya bir taşınmaz üzerine ipotek kurmak bütün mirasçıların birlikte hareket etmesini gerektirir.
Koruma işlemleri için tek başına hareket
Oybirliği kuralının önemli bir istisnası vardır: mirasçılardan her biri terekedeki hakların korunmasını isteyebilir ve sağlanan korumadan bütün mirasçılar yararlanır (TMK m. 640/4, 702/4). Örneğin zamanaşımı dolmak üzere olan bir tereke alacağı için takip başlatmak, harap olan bir binada acil onarım yaptırmak veya bir taşınmazın üçüncü kişilerce işgaline karşı harekete geçmek koruma niteliğindedir.
Mirasçılardan biri terekeye ait bir hak için tüm mirasçılar adına dava açabilir; ancak böyle bir davayı yalnız başına yürütemez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bu durumda mahkemenin davayı hemen reddetmeyip diğer mirasçıların davaya katılması veya muvafakati ya da terekeye temsilci atanması için süre vermesi gerektiğini kabul etmiştir. Mirasçı, kendi miras payı için halefiyet esasına göre dava açıyorsa bütün mirasçıların onayı gerekmez (Yargıtay HGK 07.12.2021, 2018/510 E., 2021/1590 K.).
Banka hesapları ve kira gelirleri
Bankalar, mirasbırakanın hesabındaki parayı kural olarak bütün mirasçıların birlikte talimat vermesi veya mahkemece atanmış temsilcinin başvurusu üzerine öder; mirasçılık belgesi ve verginin ödendiğini gösteren vergi dairesi belgesi (ilişik kesme yazısı) de istenir (VİVK m. 17). Miras kalan bir taşınmazın kiracısı ise kira bedelini, mirasçılar arasında anlaşma yoksa bütün mirasçılara veya temsilciye ödemelidir. Mirasçılardan biri kira bedelini tek başına tahsil ediyorsa, diğer mirasçılar paylarına düşen kısmı ondan isteyebilir.
Mirasçılardan biri malı tek başına kullanıyorsa
Uygulamada en sık yaşanan sorun, mirasçılardan birinin miras kalan evde oturması veya tarlayı tek başına ekip biçmesidir. Elbirliği mülkiyetinde her mirasçının hakkı malın tamamına yaygın olduğundan, bir mirasçının malı kullanması tek başına haksız sayılmaz. Diğer mirasçılar kullanıma ortak olmak istediklerini bildirdikleri halde engelleniyorlarsa, intifadan men ve ecrimisil talebi gündeme gelir. Ayrıntıları mirasçılar arasında intifadan men ve ecrimisil davası yazımızda anlattık.
Terekeye temsilci atanması
Mirasçılar birlikte hareket edemiyorsa, mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi miras ortaklığına paylaşmaya kadar bir temsilci atayabilir (TMK m. 640/3). Temsilci, kira tahsili, vergi ve aidat ödemeleri, terekeye ait davaların takibi gibi işlemleri yürütür. Temsilci atanınca mirasçıların terekeyi temsil yetkisi temsilcinin görev alanıyla sınırlı olarak ortadan kalkar. Süreç için terekeye temsilci atanması davası yazımıza bakabilirsiniz.
Bir mirasçı ödemeden aciz halindeyse, diğer mirasçılar haklarının korunması için gerekli önlemlerin gecikmeksizin alınmasını sulh mahkemesinden isteyebilir (TMK m. 640/5). Böylece borçlu mirasçının alacaklılarının terekeye müdahalesi karşısında diğer mirasçıların hakları korunur.
Ortaklık döneminde borçlar
Miras ortaklığı yalnızca malları değil borçları da kapsar. Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur (TMK m. 641/1). Bu, mirasbırakanın alacaklısının borcun tamamını mirasçılardan herhangi birinden isteyebileceği anlamına gelir; borcu ödeyen mirasçı diğerlerine payları oranında başvurur.
Kanun bu noktada aile içi emeği de gözetir: ana ve babası veya büyük ana ve büyük babasıyla birlikte yaşayan ve emeğini veya gelirini aileye özgüleyen ergin çocuklara ve torunlara verilecek uygun miktardaki tazminat, terekenin borç ödemeden acze düşmemesi kaydıyla tereke borcu sayılır (TMK m. 641/2). Örneğin yıllarca babasının yanında çiftlikte ücretsiz çalışan oğul, paylaşmadan önce bu emeği için tazminat isteyebilir.
Paylaşmadan sonra da alacaklının bölünmesine rıza göstermediği borçlardan mirasçıların müteselsil sorumluluğu devam eder ve paylaşmadan itibaren beş yıl geçmekle sona erer (TMK m. 681/1-2). Terekenin borca batık olması halinde mirası reddetme imkanı ve sorumluluğun sınırları için mirasçıların borçlardan sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Mirasçının kendi payı üzerindeki hakları
Elbirliği mülkiyetinde mirasçı, terekedeki tek bir mal üzerinde pay satamaz. Ancak miras payını bir bütün olarak devredebilir. Payın diğer mirasçılara devri yazılı şekle, mirasçı olmayan üçüncü kişiye devri noterde düzenlenmeye bağlıdır; üçüncü kişi paylaşmaya katılamaz, yalnızca paylaşma sonunda mirasçıya düşen payın kendisine verilmesini isteyebilir (TMK m. 677). Miras payı mirasçının alacaklıları tarafından da haczedilebilir. Payı devralan veya haczettiren kişi, sulh hakiminden mirasçının yerine paylaşmaya katılacak bir kayyım atanmasını isteyebilir (TMK m. 648). Ayrıntılar için miras payının devri yazımıza bakabilirsiniz.
Elbirliği mülkiyeti nasıl sona erer?
Elbirliği mülkiyeti, malın devri, topluluğun dağılması veya paylı mülkiyete geçilmesiyle sona erer (TMK m. 703/1). Miras ortaklığı bakımından bu, dört somut yol anlamına gelir.
Hangi yolun seçileceği mirasçıların amacına bağlıdır. Mirasçılar malları kendi aralarında bölüşmekte anlaşabiliyorsa yazılı taksim sözleşmesi en hızlı ve en kalıcı çözümdür. Yalnızca belirli bir taşınmazda ortaklıktan çıkmak isteyen mirasçı için paylı mülkiyete dönüştürme, payını satabilmesi ve kendi adına işlem yapabilmesi açısından pratik bir ara çözüm olabilir. Mirasçılar arasında güven tamamen kalkmışsa ve terekede bölünemeyen mallar varsa, mahkeme yoluyla paylaşma kaçınılmaz hale gelir.
Paylı mülkiyete dönüştürme davası (TMK m. 644)
Mirasçılardan biri, terekeye dahil malların tamamı veya bir kısmı üzerindeki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesini istediğinde sulh hakimi, diğer mirasçılara çağrıda bulunarak belirleyeceği süre içinde varsa itirazlarını bildirmeye davet eder. Elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılacak bir itiraz ileri sürülmezse veya mirasçılardan biri belirlenen süre içinde paylaşma davası açmazsa, istem konusu mal üzerindeki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesine karar verilir. Terekeye dahil diğer hakların ve alacakların paylar oranında bölünmesinde de aynı hükümler uygulanır (TMK m. 644).
- Mirasçılık belgesiPayları gösteren güncel mirasçılık belgesi alınır.
- Sulh hukuk mahkemesine başvuruDönüştürülmesi istenen mallar (tapu bilgileriyle) dilekçede gösterilir.
- Mirasçılara çağrı ve süreMahkeme diğer mirasçılara itiraz için süre verir.
- Karar ve tescilHaklı itiraz yoksa veya süre içinde paylaşma davası açılmamışsa paylı mülkiyete dönüştürme kararı verilir ve tapuya tescil edilir.
Bütün mirasçılar anlaşırsa mahkemeye gitmeye gerek yoktur; mirasçılar tapu müdürlüğüne birlikte başvurarak elbirliğini paylı mülkiyete çevirebilir. Dönüştürmenin ardından her mirasçı kendi payını tek başına satabilir, ipotek ettirebilir ve gerekirse ortaklığın giderilmesi davası açabilir. Bununla birlikte paylı mülkiyete geçiş, denkleştirme ve tereke borçları gibi terekenin bütününe ilişkin hesapları çözmez. Bu nedenle terekenin tamamını kapsayan kalıcı çözüm için mirasın paylaşılması yolu değerlendirilmelidir.
Paylı mülkiyete geçmeden önce düşünün. Paylı mülkiyete geçilen taşınmazda bir paydaş payını üçüncü kişiye satarsa, diğer paydaşların yasal önalım hakkı doğar; ancak yabancı bir kişinin ortak olma ihtimali de artar. Ayrıca elbirliği döneminde yapılmış adi yazılı pay devri sözleşmelerine dayanarak paylı mülkiyete geçişten sonra tescil istemek güçleşir.
Başvuru yolları
| İhtiyaç | Nereye? | Dayanak ve not |
|---|---|---|
| Mirasçıların belirlenmesi | Noter veya sulh hukuk mahkemesi | Mirasçılık belgesi (TMK m. 598) |
| Terekeye temsilci | Sulh hukuk mahkemesi | TMK m. 640/3; süreye bağlı değil |
| Paylı mülkiyete dönüştürme | Tapu müdürlüğü (bütün mirasçılarla) veya sulh hukuk mahkemesi | TMK m. 644, 676/2 |
| Paylaşma veya ortaklığın giderilmesi | Sulh hukuk mahkemesi | Önce arabuluculuk (6325 s. K. m. 18/B); süreye bağlı değil |
| Mirasçılardan birinin aciz hali | Sulh hukuk mahkemesi | Gerekli koruma önlemleri (TMK m. 640/5) |
| Tek başına kullanım | Asliye hukuk mahkemesi | İntifadan men ve ecrimisil |
Elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesi için kanunda bir süre öngörülmemiştir. Ancak ortaklığın uzaması, mirasçılardan birinin ölümüyle yeni mirasçıların ortaklığa girmesine, tapuda onlarca kişinin malik görünmesine ve çözümün giderek zorlaşmasına yol açar. Bu nedenle ortaklığın mümkün olan en kısa sürede sona erdirilmesi tavsiye edilir.
Sık yapılan hatalar
- Miras kalan taşınmazdaki “hissesini” tek başına satabileceğini sanmak; elbirliği mülkiyetinde bu mümkün değildir.
- Diğer mirasçıların onayı olmadan kira sözleşmesi yapmak veya kira gelirini tek başına almak.
- Terekeye ait bir davayı tek başına açıp diğer mirasçıların katılımını veya temsilci atanmasını sağlamamak.
- Paylı mülkiyete geçişi kalıcı çözüm sanmak; terekenin bütününe ilişkin denkleştirme ve borç hesapları açıkta kalabilir.
- Ortaklığı yıllarca sürdürüp mirasçıların çoğalmasına izin vermek.
Sık sorulan sorular
Miras kalan evdeki payımı kardeşlerimin izni olmadan satabilir miyim?
Ev elbirliği mülkiyetindeyse hayır; tek bir malda pay satılamaz. Miras payınızın tamamını veya bir kısmını devredebilirsiniz ya da önce elbirliğinin paylı mülkiyete çevrilmesini isteyebilirsiniz. Paylı mülkiyete geçildikten sonra kendi payınızı satabilirsiniz.
Kardeşlerden biri imza vermezse ne yapılabilir?
Sulh hukuk mahkemesinden terekeye temsilci atanmasını, elbirliğinin paylı mülkiyete dönüştürülmesini veya mirasın paylaşılmasını isteyebilirsiniz. Hangi yolun uygun olduğu, terekedeki mallara ve amacınıza göre değişir.
Kardeşim miras kalan arabayı tek başına satabilir mi?
Elbirliği mülkiyetindeki bir tereke malını mirasçılardan biri tek başına satamaz; resmi kayıtlı mallarda noter ve tapu müdürlüğü bütün mirasçıların katılımını veya vekaletini arar. Mirasçılardan biri malı diğerlerinin rızası olmadan elden çıkarmışsa, diğer mirasçılar terekenin korunması için harekete geçebilir ve zararlarının giderilmesini isteyebilir.
Elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirmek için bütün mirasçıların onayı gerekir mi?
Tapuda doğrudan işlem için evet. Onay vermeyen mirasçı varsa sulh hakiminden dönüştürme istenebilir; haklı bir itiraz ileri sürülmez veya süre içinde paylaşma davası açılmazsa mahkeme dönüştürmeye karar verir.
Miras kalan evi kiraya vermek için herkesin imzası gerekir mi?
Elbirliği mülkiyetinde yönetim işlemleri için kural olarak bütün mirasçıların oybirliği gerekir. Mirasçılar anlaşamazsa terekeye temsilci atanması istenebilir; temsilci mahkemenin verdiği yetki çerçevesinde kira sözleşmesi yapabilir ve kira bedelini tahsil edebilir.
Miras kalan evin vergi ve aidatlarını kim öder?
Tereke giderleri kural olarak mirasçılar arasında payları oranında paylaştırılır. Ödemeyi tek başına yapan mirasçı, paylaşmada veya ayrı bir talep yoluyla diğer mirasçılardan paylarını isteyebilir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla