Çalışanların Buluşları ve İşverenin Patent Hakları

Fikri Mülkiyet HukukuÇalışanların Buluşları ve İşverenin Patent Hakları

Şirketlerde ortaya çıkan buluşların büyük kısmı, çalışanların günlük işleri sırasında ya da işyerinin imkanlarından yararlanarak geliştirdiği çözümlerdir. Bu durumda akla gelen ilk soru, buluşun kime ait olduğudur: buluşu yapan çalışana mı, yoksa onu çalıştıran ve araştırmayı finanse eden işverene mi? Sınai Mülkiyet Kanunu bu soruyu, çalışanın buluş yapma emeği ile işverenin yatırımını dengeleyen ayrıntılı bir sistemle cevaplar.

Bu yazıda çalışan buluşlarının hukuki rejimini ele alıyoruz: hizmet buluşu ile serbest buluş ayrımını, çalışanın bildirim yükümlülüğünü, işverenin dört aylık hak talebi süresini ve patent başvurusu yapma yükümlülüğünü, çalışanın bedel hakkını ve bedelin nasıl hesaplandığını. Ayrıca iş sözleşmelerindeki buluş hükümlerinin geçerliliğini, iş ilişkisinin sona ermesinin etkisini, üniversitelerde ve kamu destekli projelerde ortaya çıkan buluşları açıklıyoruz. Temel düzenlemeler 6769 sayılı SMK m. 113-122 ile 29.09.2017 tarihli Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik’tir (RG 30195).

Çalışan buluşu nedir, kimleri kapsar?

SMK’nın çalışan buluşlarına ilişkin hükümleri, özel hukuk sözleşmesine dayanarak bir başkasının hizmetinde çalışan kişilerin ve kamu görevlilerinin buluşlarına uygulanır. İşçinin bir iş sözleşmesiyle çalışması, tam veya kısmi süreli olması ya da Ar-Ge biriminde veya üretim hattında görev yapması sonucu değiştirmez. Kanun, belirli koşullarda bu hükümlerin stajyerler ve öğrenciler bakımından da uygulanmasını öngörür (SMK m. 113). Hükümler, patent ve faydalı model konusu olabilecek buluşlar için geçerlidir; Yönetmelik de faydalı modellere aynen uygulanır.

Bu rejim, işin niteliğine göre üç ayrı çerçevede işler: özel sektörde ve kamu kurumlarında çalışanların buluşları, yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlar (SMK m. 121) ve kamu tarafından desteklenen projelerde ortaya çıkan buluşlar (SMK m. 122). Bağımsız çalışan bir danışmana veya tasarım firmasına yaptırılan Ar-Ge işlerinde ise çalışan buluşu hükümleri uygulanmaz; hak sahipliği tarafların sözleşmesiyle belirlenir ve sözleşmede hüküm yoksa patent isteme hakkı buluşu yapana ait olur (SMK m. 109). Bu nedenle dışarıdan alınan hizmetlerde hak devrinin sözleşmede açıkça düzenlenmesi gerekir.

Hizmet buluşu ve serbest buluş

Çalışan buluşlarının hukuki sonucunu belirleyen ilk ayrım, buluşun hizmet buluşu mu yoksa serbest buluş mu olduğudur.

Hizmet buluşunun iki türü vardır. Birincisi görev buluşudur: çalışan zaten buluş yapmak, bir teknik sorunu çözmek veya ürün geliştirmekle görevlendirilmiştir. İkincisi deneyim buluşudur: çalışanın görevi buluş yapmak olmasa da buluş büyük ölçüde işletmenin bilgi birikimine, deney sonuçlarına, laboratuvarına veya üretim süreçlerine dayanır. Buluşun mesai saatleri dışında yapılmış olması, işletmenin deneyimine dayanıyorsa onu serbest buluş yapmaz. Belirleyici olan, buluşun çalışanın göreviyle ve işletmenin katkısıyla bağlantısıdır; buluşun yapıldığı saat tek başına sonuç doğurmaz.

Hizmet buluşu, işverenin hak talebinde bulunmaması veya kısmi hak talebinde bulunması gibi hallerde sonradan serbest buluş niteliği kazanabilir. Bu ayrım, uyuşmazlıklarda çoğu zaman çalışanın iş tanımı, görevlendirme yazıları, proje kayıtları ve laboratuvar defterleri üzerinden yapılır.

Çalışanın bildirim yükümlülüğü

Çalışan, bir hizmet buluşu yaptığında bunu yazılı olarak ve gecikmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. İşveren de bildirimin alındığı tarihi gecikmeksizin yazılı olarak çalışana bildirir (SMK m. 114). Bildirim, işverenin bu iş için belirlediği birime veya yetkiliye, böyle bir birim yoksa çalışanın bağlı olduğu birimin yetkilisine yapılır. Birden fazla çalışan buluşa katkıda bulunmuşsa bildirim birlikte yapılabilir.

Bildirimin içeriği, işverenin buluşu değerlendirebilmesine imkan verecek ölçüde ayrıntılı olmalıdır. Yönetmelik m. 5’e göre bildirimde şu bilgiler yer alır:

• Teknik problem ve çözüm: Buluşun hangi teknik sorunu çözdüğü ve çözümün nasıl gerçekleştiği.
• Buluşun ortaya çıkışı: Çalışanın aldığı talimatlar ve kullandığı işletme deneyimi ile imkanları.
• Katkı payları: Buluşa katkıda bulunan diğer çalışanlar ve her birinin katkısının niteliği.

Bildirim eksikse işveren eksiklikleri iki ay içinde çalışana bildirir; çalışan bunları bir ay içinde tamamlamazsa bildirim usulüne uygun sayılmaz. Bu nokta önemlidir, çünkü işverenin dört aylık hak talebi süresi ancak usulüne uygun bildirimle işlemeye başlar.

İşverenin hak talebi: tam veya kısmi

Usulüne uygun bildirimden sonra karar sırası işverendedir. İşveren hizmet buluşu üzerinde tam veya kısmi hak talebinde bulunabilir. Bu talep, bildirimin alındığı tarihten itibaren dört ay içinde ve yazılı olarak çalışana iletilmelidir (SMK m. 115). İşveren bu süre içinde hak talebinde bulunmazsa ya da hak talep etmeyeceğini bildirirse buluş serbest buluş haline gelir ve tüm haklar çalışanda kalır.

1. Çalışanın bildirimiÇalışan hizmet buluşunu yazılı olarak ve gecikmeksizin bildirir; işveren bildirimin alındığı tarihi yazılı olarak teyit eder.
2. Eksikliklerin giderilmesiBildirim eksikse işveren iki ay içinde eksiklikleri bildirir, çalışan bir ay içinde tamamlar.
3. Hak talebiİşveren, usulüne uygun bildirimden itibaren dört ay içinde tam veya kısmi hak talebini yazılı olarak bildirir. Talep yoksa buluş serbest buluş olur.
4. Patent başvurusuTam hak talebinde işveren, buluş için gecikmeksizin patent veya faydalı model başvurusu yapar (SMK m. 116).
5. Teşvik ödülü ve bedelTam hak talebinde çalışana teşvik ödülü ödenir; işveren buluştan yararlandıkça çalışan makul bir bedel talep edebilir. Bedel üzerinde anlaşılamazsa tahkime gidilir.

Tam hak talebi

Tam hak talebiyle buluş üzerindeki bütün haklar işverene geçer. İşveren buluşu kullanabilir, patent başvurusu yapabilir, lisans verebilir ve hakkı devredebilir. Buna karşılık çalışan, buluştan yararlanılması karşılığında makul bir bedel isteme hakkı kazanır. Yönetmelik ayrıca, tam hak talebinde işverenin çalışana bedelden ayrı bir teşvik ödülü vermesini öngörür. Teşvik ödülü, buluşa ilişkin başvurunun şekli şartlara uygun bulunduğunun bildiriminden itibaren en geç iki ay içinde ödenir ve net asgari ücretten az olamaz. Kamu kurumlarında çalışanlara teşvik ödülü verilmez (Yönetmelik m. 7).

Kısmi hak talebi

Kısmi hak talebinde buluş serbest buluş niteliği kazanır, ancak işveren buluşu kullanma hakkına sahip olur. Çalışan bu kullanım için de makul bir bedel isteyebilir. İşverenin kullanımı, çalışanın buluşu başka şekilde değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan, işverenden ya tam hak talebinde bulunmasını ya da kullanımdan vazgeçmesini isteyebilir. İşveren iki ay içinde cevap vermezse kısmi hakka dayanan kullanma hakkı sona erer (Yönetmelik m. 8).

İşverenin patent başvurusu yapma yükümlülüğü

Tam hak talebinde bulunan işveren, hizmet buluşu için patent veya faydalı model başvurusu yapmakla yükümlüdür (SMK m. 116). Bu yükümlülük, işverenin buluşu çekmecede bekletip çalışanın bedel hakkını boşa çıkarmasını önler. Yükümlülük; buluşun serbest buluş niteliği kazanması, çalışanın başvuru yapılmamasına onay vermesi veya işletmenin meşru menfaatlerinin buluşun ticari sır olarak gizli tutulmasını gerektirmesi hallerinde ortadan kalkar. Buluş ticari sır olarak tutuluyorsa, patent alınmamasından doğan ekonomik dezavantajlar çalışanın bedeli belirlenirken dikkate alınır.

İşveren, buluşun korunmaya değer olmadığı iddiasını bedel ödemekten kaçınmak için kullanamaz. Kurum veya mahkeme buluşun korunabilir olmadığına karar verirse, çalışan karar tarihinden sonrası için bedel talep edemez; karar tarihine kadar elde edilen kazanç üzerinden bedel hakkı saklıdır (Yönetmelik m. 9). İşveren hak talep etmediği hallerde, çalışanın meşru menfaatleri devam ettiği sürece bildirimle öğrendiği bilgileri gizli tutmak zorundadır.

Başvuru süreci, araştırma ve inceleme aşamaları ile koruma süresi için patent ve faydalı model tescili yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışanın bedel hakkı ve hesaplanması

İşveren hizmet buluşu üzerinde hak talep eder ve buluştan yararlanırsa çalışan makul bir bedel isteme hakkına sahiptir (SMK m. 115). Bedel; buluşun ekonomik değeri, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşa katkısı dikkate alınarak belirlenir. Bedel ve ödeme şekli öncelikle işveren ile çalışan arasında yapılacak sözleşmeyle belirlenir. Birden fazla çalışan varsa bedel her biri için ayrı belirlenir (Yönetmelik m. 10-11).

Taraflar anlaşamazsa Yönetmelik, bedelin buluştan elde edilen kazanç ile belirli katsayıların çarpımıyla hesaplanacağını öngörür. Buluştan elde edilen kazanç; işletmenin buluşu kendisinin kullanması, lisans vermesi, devretmesi veya takas etmesi yoluyla sağladığı kazançtır. Bu kazanç kıyas, işletme yararı veya tahmin yöntemlerinden biriyle bulunur (Yönetmelik m. 12-15). Katsayılar, buluşun hangi gruba girdiğine göre değişir:

İşletme katkısı; teknik araç, enerji, ham madde ve cihaz desteğini kapsar, genel araştırma masrafları bu kapsamda sayılmaz. Katsayılar kazanç dilimleri büyüdükçe azalır ve buluştan elde edilen kazancın net asgari ücretin 150.000 katını aşan kısmı için bedel ödenmesi zorunlu değildir (Yönetmelik m. 20-21). Aksi kararlaştırılmadıkça bedel yıllık dönemler halinde ödenir ve kural olarak patentin sona ermesiyle hesaplanması da sona erer (Yönetmelik m. 22-23).

• Kamu kurumlarında: Bedel, buluştan elde edilen net gelirin en az üçte biridir. Kurumun buluşu kendisinin kullanması halinde bedel, bir defaya mahsus olmak üzere çalışanın ödeme yapılan aydaki net ücretinin on katını geçemez (Yönetmelik m. 11).
• Uyuşmazlık halinde: Tam hak talebinde patentin veya faydalı modelin verildiği tarihten, kısmi hak talebinde kullanıma başlandığı tarihten itibaren iki ay içinde bedel üzerinde anlaşılamazsa tahkime başvurulur. HMK’nın tahkim hükümleri uygulanır; arabuluculuk yoluna da gidilebilir (Yönetmelik m. 24).
• İşverenin iflası: Çalışanın tam hak talebi konusu buluş üzerinde önalım hakkı vardır ve bedel alacağı imtiyazlı alacaktır (Yönetmelik m. 27).

Serbest buluşlarda bildirim ve işverenin önceliği

Serbest buluş çalışana aittir; yine de çalışanın bu buluşla ilgili olarak işverene karşı bazı yükümlülükleri vardır. Çalışan, hizmet ilişkisi süresince yaptığı serbest buluşu da gecikmeksizin ve yazılı olarak işverene bildirir. Bildirim, işverenin buluşun gerçekten serbest buluş olup olmadığını değerlendirebileceği ölçüde bilgi içermelidir. İşveren, bildirimin alınmasından itibaren üç ay içinde buluşun serbest buluş olmadığına yazılı olarak itiraz etmezse, buluşu hizmet buluşu olarak talep etme hakkını kaybeder (SMK m. 119).

Serbest buluş işverenin faaliyet alanında açıkça kullanılamayacak nitelikteyse bildirim yükümlülüğü yoktur. Buna karşılık buluş işverenin faaliyet alanına giriyorsa veya işveren bu alanda faaliyete geçmek için ciddi hazırlık yapıyorsa, çalışan hizmet ilişkisi süresince buluşu başka şekilde değerlendirmeden önce işverene en azından inhisari olmayan bir kullanım hakkını uygun koşullarla teklif etmelidir. İşveren teklifi üç ay içinde kabul etmezse öncelik hakkı sona erer.

Sözleşmeler, iş ilişkisinin sona ermesi ve sadakat yükümlülüğü

Bildirimden sonra yapılan anlaşmalar ve bedel üzerinde varılan uzlaşmalar dahi, hakkaniyete önemli ölçüde aykırıysa geçersiz sayılabilir. Bu itiraz, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren altı ay içinde yazılı olarak ileri sürülmelidir (Yönetmelik m. 26). Toplu iş sözleşmesi veya işyerinde yerleşmiş bir uygulama çalışan lehine hükümler içeriyorsa bunlar esas alınır (Yönetmelik m. 25).

İş ilişkisinin sona ermesi

Hizmet ilişkisinin sona ermesi, çalışan buluşlarından doğan hak ve yükümlülükleri etkilemez. İş sözleşmesi devam ederken yapılmış bir hizmet buluşu, çalışan işten ayrıldıktan sonra da hizmet buluşu olarak kalır; çalışanın bedel hakkı da sona ermez. Uygulamada en sık uyuşmazlık, işten ayrılan bir çalışanın kısa süre sonra kendi adına veya yeni işvereni adına patent başvurusu yapmasıyla çıkar. Bu durumda buluşun hizmet ilişkisi sırasında yapılıp yapılmadığı; proje kayıtları, e-postalar, laboratuvar defterleri ve başvurunun zamanlaması gibi delillerle tartışılır. İşveren, başvurunun kendisine devrini dava yoluyla isteyebilir (SMK m. 110).

Sadakat, gizlilik ve rekabet yasağı

Çalışan, iş ilişkisi devam ettiği sürece işverenin haklı menfaatlerini korumakla yükümlüdür ve iş sırasında öğrendiği üretim ve iş sırlarını kendi yararına kullanamaz, başkalarına açıklayamaz; bu yükümlülük işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde iş ilişkisi sona erdikten sonra da devam eder (TBK m. 396). Yazılı olarak yapılmış ve süre, yer ve iş türü bakımından sınırlandırılmış bir rekabet yasağı sözleşmesi de çalışanın ayrıldıktan sonra rakip bir işte buluşu değerlendirmesini sınırlayabilir (TBK m. 444-447). Ticari sırrın izinsiz açıklanması ayrıca TCK m. 239 kapsamında suç oluşturabilir. Bu yolları ticari sırların korunması ve haksız rekabet davaları yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Çalışanın iş sırasında geliştirdiği bir bilgisayar programı veya teknik çizim gibi ürünler buluş niteliği taşımıyorsa, bunlar FSEK kapsamında eser olarak değerlendirilir. Bu eserlerde mali hakları, aksi kararlaştırılmadıkça işveren kullanır (FSEK m. 18/2). Ayrıntılar için eser sahibinin hakları, korunması ve devri yazımıza bakabilirsiniz.

Üniversitelerde ve kamu destekli projelerde buluşlar

SMK ile birlikte, öğretim elemanlarının buluşlarını serbest buluş sayan eski “hoca ayrıcalığı” yaklaşımı terk edilmiştir. Yükseköğretim kurumlarında yapılan bilimsel çalışmalar veya kurumun imkanlarıyla gerçekleştirilen buluşlar için özel bir sistem uygulanır (SMK m. 121):

• Bildirim: Buluşu yapan öğretim elemanı, buluşu yazılı olarak ve gecikmeksizin kurumun ilgili birimine bildirir. Bildirim yapılmadan patent başvurusu yapılmışsa, başvuru tarihinden itibaren bir ay içinde başvuru kuruma bildirilir.
• Hak talebi: Kurum, bildirimden itibaren dört ay içinde hak sahipliği talebinde bulunup bulunmayacağına karar verip yazılı olarak bildirir. Süre geçerse buluş serbest buluş olur.
• Başvuru: Hak talep eden kurum, karar tarihinden itibaren dört ay içinde, buluşu yapanla anlaşma varsa en geç altı ay içinde patent başvurusu yapmalıdır; aksi halde buluş serbest buluş olur.
• Gelir paylaşımı: Buluştan elde edilen gelirin en az üçte biri buluşu yapana verilir (SMK m. 121; Yönetmelik m. 35).
• İtiraz ve vazgeçme: Buluşu yapan, kararın bildiriminden itibaren iki ay içinde buluşun serbest buluş olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir. Kurum başvurudan veya patentten vazgeçmek isterse önce buluşu yapana bedelsiz devir teklif eder.

Kamu kurumlarınca hibe, burs veya sözleşme yoluyla desteklenen araştırma projelerinde ortaya çıkan buluşlar ise SMK m. 122’ye tabidir. Proje sahibi buluşu destek veren kuruma yazılı olarak bildirir ve bildirimden itibaren bir yıl içinde hak sahipliği talebini bildirir. Talepte bulunmazsa kamu kurumu buluş üzerindeki hakları bedelsiz olarak talep edebilir. Proje sahibi hak sahibi olsa bile destek veren kamu kurumu, buluşu kendi ihtiyaçları için bedelsiz kullanma hakkına sahiptir (Yönetmelik m. 36-40).

Hak sahipliği netleştikten sonra buluşun ticarileştirilmesi çoğunlukla lisans veya devir sözleşmesiyle yapılır; bu sözleşmeler için marka, patent ve tasarım haklarının devri ve lisans sözleşmeleri yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• İşverenin, bildirimden sonraki dört aylık hak talebi süresini kaçırması ve buluşun serbest buluş haline gelmesi.
• Hak talebini sözlü yapmak veya yalnızca şirket içi e-postayla “ilgileniyoruz” demek; talep açık ve yazılı olmalıdır.
• İş sözleşmesine “tüm buluşlar bedelsiz işverene aittir” hükmü koyup bedel yükümlülüğünün ortadan kalktığını düşünmek.
• Çalışanın hizmet buluşunu bildirmeden kendi adına veya yeni işvereni adına patent başvurusu yapması.
• Tam hak talebinden sonra patent başvurusu yapmamak ve buluşun korunmaya değer olmadığını bedel ödememek için gerekçe göstermek.
• Ar-Ge projelerinde laboratuvar defteri, görevlendirme yazısı ve katkı paylarını kayıt altına almamak.
• Serbest buluş bildirimine üç ay içinde itiraz etmemek.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Fikri Mülkiyet Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla