Patent ve Faydalı Model Tescili: Şartları, Başvuru Süreci ve Koruma

Fikri Mülkiyet HukukuPatent ve Faydalı Model Tescili: Şartları, Başvuru Süreci ve Koruma

Bir teknik soruna yeni bir çözüm bulduğunuzda, bu çözümü başkalarının izinsiz üretmesini, satmasını ve kullanmasını engellemenin hukuki yolu patent veya faydalı model tescilidir. Tescil, buluşun ayrıntılarını kamuya açıklamanız karşılığında size belirli bir süre için münhasır bir kullanım hakkı tanır. Bu hak kendiliğinden doğmaz; Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) başvurmanız ve kanundaki şartları karşılamanız gerekir.

Bu yazıda patent ve faydalı model tescilinin şartlarını, başvuru sürecini adım adım ve tescilden sonra elde ettiğiniz korumayı ele alıyoruz. Ayrıca yurt dışında koruma için rüçhan hakkı, PCT ve Avrupa patenti yollarını, yıllık ücretleri ve hakkın sona ermesine yol açan durumları özetliyoruz. Temel düzenleme 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’dur (SMK; RG 10.01.2017, 29944); patent hükümleri m. 82 ve devamında, faydalı modele özgü hükümler m. 142-145’te yer alır.

Patent ve faydalı model nedir?

Patent, bir teknik buluşa devletin tanıdığı ve sahibine buluşu belirli bir süre boyunca tek başına kullanma ve başkalarının kullanımını yasaklama yetkisi veren bir sınai mülkiyet hakkıdır. Buluş bir ürün (bir makine, bir kimyasal bileşim, bir cihaz) olabileceği gibi bir usul (bir üretim yöntemi, bir işlem) de olabilir. Bu ayrım, koruma kapsamını ve ihlal davasında ispat yükünü doğrudan etkiler.

Faydalı model ise aynı mantıkla işleyen, ancak daha kolay elde edilen ve daha kısa süren bir korumadır. Teknik açıdan daha basit geliştirmeler, mevcut ürünlerde yapılan pratik iyileştirmeler ve kısa ömürlü ürünler için uygundur. Kanun, faydalı modele özgü hükümler dışında patent hükümlerinin faydalı modeller için de uygulanacağını öngörür (SMK m. 145).

Patent ve faydalı model, tescil edilen ülkeyle sınırlı bir koruma sağlar. TÜRKPATENT’ten alınan bir patent yalnızca Türkiye’de geçerlidir. Ürünün görünümünü korumak istiyorsanız başvurmanız gereken yol farklıdır; bunun için endüstriyel tasarım tescili yazımıza bakabilirsiniz.

Patent verilebilirlik şartları

SMK m. 82/1’e göre her teknoloji alanındaki buluş, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patentle korunur. Bu üç şart birlikte aranır. Bunlara ek olarak buluşun başvuruda yeterince açık ve tam biçimde anlatılması gerekir.

Yeniliği etkilemeyen açıklamalar

Mutlak yenilik ilkesi sert sonuçlar doğurabilir: buluşu fuarda sergilemek, bir makalede yayımlamak veya müşteriye göstermek yeniliği ortadan kaldırabilir. Kanun bu riski sınırlı bir hoşgörü süresiyle yumuşatır. Başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde buluşu yapandan veya ondan bilgi alan kişilerden kaynaklanan açıklamalar yeniliği etkilemez (SMK m. 84). Bu süre, buluşu sizden bağımsız olarak yapan üçüncü kişilerin açıklamalarını kapsamaz. Ayrıca bazı yabancı ülkeler böyle bir süre tanımaz; yurt dışında da koruma düşünüyorsanız açıklamayı başvurudan sonraya bırakmak en güvenli yoldur.

Patent verilmeyen konular

Bazı konular buluş sayılmaz. SMK m. 82/2’ye göre keşifler, bilimsel teoriler ve matematik yöntemleri; zihni faaliyetlere, ticari faaliyetlere ve oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları; estetik niteliği olan ürünler ile edebiyat, sanat ve bilim eserleri; bilginin sunumu bu kapsamdadır. Bu istisna, başvurunun söz konusu konuların “kendisine” ilişkin olduğu ölçüde uygulanır. Bir yazılımın bir cihazın çalışmasında teknik bir etki doğurması gibi durumlarda teknik buluş değerlendirmesi ayrıca yapılır.

Bazı buluşlar ise buluş niteliğinde olsa bile patentle korunmaz (SMK m. 82/3): kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar, bitki çeşitleri ve hayvan ırkları ile bunların üretimine yönelik esas itibarıyla biyolojik işlemler, insan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis, tedavi ve cerrahi yöntemler, insan bedeninin oluşumu ve gelişiminin çeşitli aşamaları ile gen dizilimi dahil bedenin öğelerinden birinin yalnızca keşfi, insan klonlama ve insan embriyosunun ticari amaçla kullanılması gibi usuller. Bilgisayar programları ise FSEK kapsamında eser olarak korunabilir.

Faydalı model: farkları ve ne zaman tercih edilir?

Faydalı model için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik yeterlidir; buluş basamağı aranmaz (SMK m. 142/1). Kurum, faydalı model başvurusunda esasa ilişkin inceleme yapmaz. Araştırma raporu düzenlenir, yayımlanır ve başvuru sahibi ile üçüncü kişilerin görüşlerine açılır. Bu nedenle faydalı model daha hızlı ve daha düşük maliyetle alınır. Buna karşılık koruma süresi kısadır ve geçerliliği bir uyuşmazlıkta daha kolay tartışma konusu yapılabilir.

Aynı buluş için aynı kişiye hem patent hem faydalı model verilmez (SMK m. 145). Belirli aşamalarda patent başvurusunun faydalı model başvurusuna dönüştürülmesi mümkündür; özellikle inceleme sonunda buluş basamağı yönünden sorun çıkacağı anlaşılan başvurularda bu seçenek değerlendirilir.

Başvurudan önce: hak sahipliği, gizlilik ve araştırma

Patent isteme hakkı buluşu yapana veya onun haleflerine aittir; bu hak başkasına devredilebilir. Buluşu birden fazla kişi birlikte yapmışsa, aralarında aksine anlaşma yoksa hak birlikte kullanılır (SMK m. 109). Buluş bir iş ilişkisi içinde yapılmışsa işverenin hak talep etme yetkisi gündeme gelir. Bu durumda süreç SMK m. 113 ve devamındaki özel hükümlere tabidir; ayrıntıları çalışanların buluşları ve işverenin patent hakları yazımızda anlattık.

Başvurudan önce dikkat edilecek başlıca noktalar şunlardır:

• Gizlilik: Buluşu başvuru tarihine kadar gizli tutun. Yatırımcı, üretici veya iş ortaklarıyla paylaşmanız gerekiyorsa önce gizlilik sözleşmesi imzalayın. Başvuru yapılmayan teknik bilgilerin korunması için ticari sırların korunması yazımıza bakabilirsiniz.
• Ön araştırma: Patent veri tabanlarında benzer buluşların bulunup bulunmadığını araştırmak, başvurunun başarı ihtimalini ve istemlerin hangi kapsamda yazılacağını belirlemenize yardımcı olur.
• Tarifname ve istemler: Koruma kapsamını istemler belirler; tarifname ve resimler istemlerin yorumlanmasında kullanılır (SMK m. 89). İstemlerin gereğinden dar yazılması, rakiplerin küçük değişikliklerle buluşunuzu kullanmasına yol açar. Gereğinden geniş yazılması ise reddedilme ve hükümsüzlük riskini artırır.
• Ulusal güvenlik: Kurum, bir buluşun milli savunma bakımından önemli olduğu kanısına varırsa başvuru Milli Savunma Bakanlığı’na gönderilir ve başvuru gizli patent olarak yürütülebilir (SMK m. 124).

Patent başvuru süreci adım adım

Patent başvurusu TÜRKPATENT’e elektronik ortamda yapılır. Türkiye’de yerleşik kişiler başvuruyu kendileri yapabilir; yurt dışında yerleşik başvuru sahipleri işlemlerini patent vekili aracılığıyla yürütür. Ücretler her yıl yeniden belirlendiğinden, güncel tutarları Kurumun ücret tarifesinden kontrol etmeniz gerekir.

1. Başvurunun yapılmasıBaşvuru; başvuru formu, tarifname, istemler, gerekiyorsa resimler, özet ve ücretin ödendiğini gösteren bilgiden oluşur. Başvuru sahibinin kimliği ve iletişim bilgileri, patent talebi ve Türkçe veya izin verilen bir dilde tarifname (ya da önceki bir başvuruya atıf) sunulduğunda başvuru tarihi kesinleşir (SMK m. 90/3). Yabancı dildeki belgelerin Türkçe çevirisi ve eksik ücret için iki ay süre vardır.
2. Şekli incelemeKurum, başvurunun şekli şartlara uygunluğunu inceler. Eksiklik tespit edilirse giderilmesi için başvuru sahibine iki ay süre verilir. Eksiklik giderilmezse başvuru geri çekilmiş sayılır.
3. Araştırma talebi ve araştırma raporuBaşvuru sahibi, başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde ücretini ödeyerek araştırma raporu talep etmelidir. Bu süre kaçırılırsa başvuru geri çekilmiş sayılır. Araştırma raporu, buluşla ilgili tekniğin bilinen durumundaki belgeleri gösterir ve başvuru sahibine bildirilir.
4. Başvurunun yayımı ve üçüncü kişi görüşleriBaşvuru, başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren on sekiz ay geçince Resmi Patent Bülteninde yayımlanır; erken yayım talep edilebilir. Yayımdan sonra üçüncü kişiler buluşun patentlenebilirliğine ilişkin yazılı görüş sunabilir. Görüş sunan kişi Kurum nezdindeki işlemlere taraf olmaz (SMK m. 97/2).
5. İnceleme talebi ve incelemeAraştırma raporunun bildiriminden itibaren üç ay içinde, ücretiyle birlikte inceleme talebinde bulunulmalıdır; talep yapılmazsa başvuru geri çekilmiş sayılır. İnceleme sırasında Kurum en fazla üç kez bildirimde bulunabilir. Her bildirime üç ay içinde cevap verilir; başvuru sahibi bu aşamada istemlerde değişiklik yapabilir.
6. Patent verilmesi ve itirazİnceleme olumlu sonuçlanırsa patent verilir ve bu karar Bültende yayımlanır. Yayım tarihinden itibaren altı ay içinde üçüncü kişiler; buluşun SMK m. 82 ve 83’teki şartları taşımadığı, yeterince açıklanmadığı veya başvurunun ilk halinin kapsamının aşıldığı gerekçeleriyle itiraz edebilir (SMK m. 99). İtirazı Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu (YİDK) inceler; patent sahibine görüş bildirmesi ve istemleri değiştirmesi için üç ay süre verilir.
7. Kesinleşme ve belgeSüresinde itiraz yapılmazsa verilme kararı kesinleşir ve Bültende ilan edilir (SMK m. 99/3). Patent belgesi talep üzerine düzenlenir.

Kurum kararlarına karşı yollar

Başvurunun reddi gibi Kurum kararlarına karşı, kararın bildiriminden itibaren iki ay içinde itiraz edilebilir; itirazı YİDK karara bağlar (SMK m. 100). YİDK kararına karşı ise kararın tebliğinden itibaren iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde dava açılabilir. Bir süreyi kaçırdıysanız her şey bitmiş sayılmaz: Kanun, bazı süreler için ücret karşılığında işlemlere devam edilmesini, kusursuz olarak kaçırılan süreler için ise engelin kalkmasından itibaren iki ay ve her halde sürenin bitiminden itibaren bir yıl içinde hakların yeniden tesisini istemeyi mümkün kılar (SMK m. 107).

Faydalı model başvurusunda süreç

Faydalı modelde başvuru ve şekli inceleme aşamaları patentle aynıdır. Araştırma talebi, şekli şartların karşılandığının bildiriminden itibaren iki ay içinde yapılır. Araştırma raporu yayımlandıktan sonra başvuru sahibi ve üçüncü kişiler üç ay içinde görüş ve itirazlarını sunar; başvuru sahibi bu aşamada istemlerini değiştirebilir (SMK m. 143). Kurum bunun ardından faydalı model belgesinin verilip verilmeyeceğine karar verir. Faydalı model verildikten sonra patentteki altı aylık itiraz yolu uygulanmaz; geçerliliği ancak mahkemede hükümsüzlük davasıyla tartışılabilir.

Yurt dışında koruma: rüçhan, PCT ve Avrupa patenti

Türkiye’de yaptığınız başvuru, Paris Sözleşmesi’ne veya Dünya Ticaret Örgütü’ne üye ülkelerde on iki aylık rüçhan hakkı doğurur. Bu süre içinde yurt dışında yapacağınız başvurular, Türkiye’deki başvuru tarihinden itibaren yapılmış gibi değerlendirilir. Aynı kural tersine de işler: yurt dışında ilk başvurusunu yapan kişi on iki ay içinde Türkiye’ye başvurarak rüçhan talep edebilir. Rüçhan talebi başvuruyla birlikte veya iki ay içinde yapılır; rüçhan belgesi üç ay içinde sunulur.

• PCT (Patent İşbirliği Antlaşması): Tek bir uluslararası başvuruyla çok sayıda ülkede patent sürecini başlatmanızı sağlar. Türkiye 1996’dan bu yana PCT üyesidir. Uluslararası başvurunun Türkiye’de ulusal aşamaya girmesi için rüçhan tarihinden itibaren 30 ay içinde TÜRKPATENT’e başvurulur; ek ücretle bu süre sınırlı olarak uzatılabilir. TÜRKPATENT 2017’den bu yana uluslararası araştırma ve ön inceleme otoritesi olarak da görev yapmaktadır; bu yetki 2026’da 31 Aralık 2037’ye kadar uzatılmıştır.
• Avrupa patenti: Türkiye, 2000 yılında Avrupa Patent Sözleşmesi’ne katılmıştır. Avrupa Patent Ofisi tarafından Türkiye’yi kapsayacak şekilde verilen bir patentin Türkiye’de hüküm doğurması için, verilme kararının Avrupa Patent Bülteninde yayımlanmasından itibaren üç ay içinde tarifname, istemler ve resimlerin Türkçe çevirisinin TÜRKPATENT’e sunulması ve yayım ücretinin ödenmesi gerekir. Süre içinde talep edilirse bir defaya mahsus üç ay ek süre alınabilir. Çeviri sunulmazsa Avrupa patenti Türkiye’de başından itibaren geçersiz sayılır.

Tescilin sağladığı koruma ve süresi

Patent sahibi, izni olmayan üçüncü kişilerin patent konusu ürünü üretmesini, satışa sunmasını, satmasını, kullanmasını, ithal etmesini veya bu amaçlarla elinde bulundurmasını önleme hakkına sahiptir. Usul patentlerinde koruma, usulün kullanılmasını ve bu usulle doğrudan elde edilen ürünlerin ticaretini de kapsar (SMK m. 85). Buluşun esasını oluşturan unsurların yetkisiz kişilere sağlanması da belirli şartlarla önlenebilir (SMK m. 86).

Bu hakların sınırları da kanunda gösterilmiştir. Özel ve ticari olmayan amaçlarla yapılan fiiller, buluş konusu üzerinde deneme amaçlı fiiller ve ilaç ruhsatı almak için yapılan deneyler ve testler (Bolar istisnası, SMK m. 85/3-c) patent hakkının ihlalini oluşturmaz. Başvuru tarihinden önce buluşu iyi niyetle Türkiye’de kullanmaya başlamış kişiler de bu kullanımı sürdürebilir (SMK m. 87). İhlal sayılan fiiller, açılabilecek davalar ve tazminat için patent hakkının ihlali ve açılabilecek davalar yazımıza bakabilirsiniz.

Koruma süresi

Patentin koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, faydalı modelin koruma süresi on yıldır. Bu süreler uzatılamaz (SMK m. 101). Süre başvuru tarihinden işler; bu nedenle inceleme birkaç yıl sürdüğünde fiilen yararlanılan koruma süresi kısalır. Türkiye’de ilaçlar için ek koruma sertifikası uygulaması yoktur.

Patent başvurusu yayımlandıktan sonra da başvuru sahibinin belirli hakları vardır. Başvuru sahibi, yayım tarihinden itibaren ve daha önce başvurudan haberdar edilmiş kişiler bakımından bildirim tarihinden itibaren buluşu izinsiz kullananlara karşı hak arayabilir. Bu korumanın kapsamı yayımlanan istemlerle sınırlıdır ve sonradan verilen patentin kapsamını aşamaz.

Yıllık ücretler

Korumanın devamı yıllık ücretlerin ödenmesine bağlıdır. Yıllık ücretler, başvuru tarihine karşılık gelen gün vade kabul edilerek her yıl peşin ödenir; Kurum ayrıca hatırlatma yapmak zorunda değildir. Vadesinde ödenmeyen ücret, vadeyi izleyen altı ay içinde gecikme ücretiyle ödenebilir. Bu ek süre de geçirilirse hak sona erer (SMK m. 140/1-c). Sona ermenin bildiriminden itibaren iki ay içinde telafi ücreti ödenerek hakkın yeniden geçerlilik kazanması istenebilir.

Tescilden sonra: kullanma, lisans ve hakkın sona ermesi

Patent sahibinin buluşu kullanma yükümlülüğü vardır. Buluşun, patent verilmesinin Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıl veya başvuru tarihinden itibaren dört yıl içinde (hangisi daha geç sona eriyorsa) kullanılmaya başlanması ve kullanıma üç yıldan fazla ara verilmemesi gerekir. Kullanmama, haklı bir neden yoksa ilgililerin zorunlu lisans talep etmesine yol açar. Zorunlu lisans ayrıca bağımlı patentler (SMK m. 131), kamu yararı ve patentin rekabeti kısıtlayacak biçimde kullanılması gibi hallerde de verilebilir (SMK m. 129 vd.).

Patent ve faydalı model, devredilebilir, lisans konusu yapılabilir ve rehin verilebilir. Bu işlemlerin yazılı yapılması ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi için sicile kaydedilmesi gerekir (SMK m. 148). Sözleşmelerde dikkat edilecek noktaları marka, patent ve tasarım haklarının devri ve lisans sözleşmeleri yazımızda ele aldık. Asıl buluşu geliştiren veya mükemmelleştiren buluşlar için, asıl başvuru devam ederken ek patent başvurusu yapılabilir (SMK m. 123).

Hakkın sona ermesi ve hükümsüzlük

Patent; koruma süresinin dolması, patent sahibinin hakkından vazgeçmesi veya yıllık ücretin süresinde ödenmemesiyle sona erer (SMK m. 140/1). Bunlardan ayrı olarak patent, verilme şartlarının baştan bulunmadığı gerekçesiyle mahkeme kararıyla hükümsüz kılınabilir. Hükümsüzlük nedenleri; patentlenebilirlik şartlarının bulunmaması, yetersiz açıklama, başvurunun ilk halinin kapsamının aşılması ve patent sahibinin patent isteme hakkına sahip olmamasıdır (SMK m. 138/1). Hükümsüzlük davası, Kurumun nihai kararından sonra koruma süresi boyunca ve sürenin sona ermesinden itibaren beş yıl içinde açılabilir. Hükümsüzlük kararı kural olarak geriye etkilidir (SMK m. 139).

Sık yapılan hatalar

• Buluşu başvurudan önce fuarda, sosyal medyada veya yatırımcı sunumunda gizlilik sözleşmesi olmadan açıklamak.
• Başvurudan sonra 12 aylık araştırma talebi veya araştırma raporunun ardından 3 aylık inceleme talebi süresini kaçırmak.
• İstemleri yalnızca kendi ürününüzün ayrıntılarına göre dar yazmak; rakipler küçük değişikliklerle korumanın dışına çıkar.
• Yurt dışı pazarlar için 12 aylık rüçhan süresini veya PCT’de 30 aylık ulusal aşama süresini takip etmemek.
• Çalışanın veya dışarıdan çalışılan bir tasarımcının yaptığı buluşta hak sahipliğini sözleşmeyle netleştirmeden başvuru yapmak.
• Yıllık ücretleri takip etmeyip patentin sona ermesine yol açmak.
• Teknik açıdan basit bir geliştirme için uzun ve maliyetli patent sürecine girip faydalı model seçeneğini değerlendirmemek.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Fikri Mülkiyet Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla