Endüstriyel Tasarım Tescili ve Tasarım Hakkının Korunması

Bir ürünü raftaki benzerlerinden ayıran çoğu zaman görünümüdür: şişenin biçimi, bir lambanın çizgileri, bir uygulama ekranındaki ikonlar ya da bir otomobil farının hatları. Endüstriyel tasarım tescili, bu görünümü taklitlere karşı koruma altına almanın en güçlü yoludur. Tasarım hakkı, ürünün dış görünüşünü koruyan bir sınai mülkiyet hakkıdır ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m. 55-81 hükümleriyle düzenlenir.

Bu yazıda hangi ürünlerin ve parçaların tasarım olarak korunabileceğini, yedek parça istisnasını, tescilli ve tescilsiz tasarım korumasının farklarını, Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) nezdinde tasarım tescilinin adım adım nasıl yapıldığını ve tasarım hakkının ihlali halinde açılabilecek davaları ele alıyoruz. Moda sektörüne özgü konular için moda tasarımlarının tescili ve hukuki korunması yazımıza bakabilirsiniz.

Kısaca

Tasarım neyi korur?: Ürünün veya bir parçasının çizgi, renk, biçim, şekil, doku ve malzeme gibi özelliklerinden doğan görünümünü (SMK m. 55). Ambalaj, grafik semboller, ekran arayüzleri ve tipografik karakterler de kapsama girer.
Şartı nedir?: Tasarımın yeni ve ayırt edici olması (SMK m. 56). Tasarımcının kendi açıklaması, başvurudan önceki 12 ay içinde yapılmışsa yeniliği bozmaz (SMK m. 57).
Ne kadar korur?: Tescilli tasarım başvuru tarihinden itibaren 5 yıl korunur ve beşer yıllık yenilemelerle 25 yıla kadar uzar. Tescilsiz tasarım, Türkiye’de ilk kez kamuya sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl korunur (SMK m. 69).
İhlal halinde ne yapılır?: Tespit, durdurma, tazminat ve el koyma talepleriyle fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde dava açılır; ihtiyati tedbir istenebilir (SMK m. 149, m. 159). SMK’da tasarım ihlali için ceza hükmü yoktur.

Endüstriyel tasarım nedir, neyi korur?

SMK’ya göre tasarım, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür (SMK m. 55). Hukuken korunan, ürünün göze görünen dış görünüşüdür. Ürünün nasıl çalıştığı ve nasıl üretildiği tasarım hakkının konusuna girmez.

Kanundaki “ürün” kavramı geniştir. Endüstriyel yolla veya elle üretilen her türlü nesne bu kapsamdadır. Bileşik ürünü oluşturmak üzere bir araya getirilen parçalar, ambalajlar, birlikte sunulan nesneler, grafik semboller ve tipografik karakterler de ürün sayılır. Bilgisayar programları ise ürün tanımının dışında tutulmuştur.

En yaygın konuÜrün ve ambalajMobilya, aydınlatma, beyaz eşya, şişe, kutu, etiket ve ambalaj biçimleri. Ürünün tamamı veya yalnızca bir bölümü korunabilir.

Dijital görünümArayüz ve grafik sembolEkran tasarımları, ikonlar, logolar ve grafik semboller. Yazılımın kodu korunmaz; ekranda görünen tasarım korunabilir.

Bileşik ürünlerParça tasarımlarıOtomobil kaportası, far, jant gibi bir bütünün parçaları. Normal kullanımda görünür olmaları şarttır.

Yüzey ve harfSüsleme ve tipografiKumaş desenleri, yüzey süslemeleri ve özgün yazı karakterleri.

Kullanıcı arayüzleri konusunda bir ayrım önemlidir. Bir uygulamanın kaynak kodu fikri mülkiyet açısından bilgisayar programı olarak telif hukukunun alanına girer. Ekranda görünen düzen, ikonlar ve grafik öğeler ise grafik sembol niteliğinde olduğu ölçüde tasarım olarak tescil edilebilir. Uluslararası Locarno sınıflandırmasında ekran görüntüleri ve ikonlar ayrı bir alt sınıfta yer alır; başvuruda ürün adı buna göre seçilir.

Koruma kapsamı dışında kalan tasarımlar

Her görünüm tescil edilemez. SMK m. 58’e göre şu haller koruma kapsamı dışındadır:

Teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı görünüm: Bir özellik yalnızca teknik işlevin gereği olarak ortaya çıkıyorsa tasarım hakkı onu korumaz. Teknik çözümün korunması için patent ve faydalı model tescili yoluna bakılmalıdır.
Bağlantı unsurları (must-fit): Ürünün başka bir ürüne mekanik olarak bağlanabilmesi için belirli biçim ve boyutta üretilmesi zorunlu olan özellikler. Modüler sistemlerde birbirine takılabilen ürünlerin tasarımı ise yeni ve ayırt edici olmak şartıyla korunabilir.
Kamu düzeni ve genel ahlak: Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımlar tescil edilmez.
Korunan işaretler: Paris Sözleşmesi kapsamındaki devlet armaları ve amblemleri ile kamuyu ilgilendiren dini, tarihi veya kültürel değerlerin yetkili makamın izni olmadan kullanıldığı tasarımlar reddedilir (SMK m. 64/6).

Aynı ürün üzerinde birden fazla hak bulunabilir. Ürünün görünümü tasarım, üzerindeki logo marka, estetik değeri yüksek özgün bir yaratım ise ayrıca eser olarak korunabilir. Sanayide kullanılmak üzere yapılan bir tasarım, şartları taşıyorsa fikir ve sanat eseri niteliğini kaybetmez (FSEK m. 4). Telif korumasının şartları için eser sahibinin hakları, korunması ve devri yazımıza bakabilirsiniz.

Parça tasarımları ve yedek parça istisnası

Otomotiv, beyaz eşya ve makine sektörlerinde tasarımların önemli bir bölümü parçalara ilişkindir. Bileşik ürünün parçası olan bir tasarımın korunabilmesi için iki şart birlikte aranır: parça, ürüne takıldıktan sonra normal kullanım sırasında görünür kalmalı ve görünen özellikleri yenilik ile ayırt edicilik şartlarını karşılamalıdır (SMK m. 56/2). Normal kullanım, son kullanıcının kullanımıdır; bakım, servis ve onarım işleri bu kavrama girmez (SMK m. 56/3). Bu nedenle motor bloğu içinde kalan ve yalnızca tamirde görülen bir parça tasarım olarak korunamaz.

Tescilli parça tasarımları bakımından kanun, onarım pazarı için ayrı bir denge kurar. Bu düzenleme “yedek parça istisnası” veya “onarım istisnası” olarak bilinir.

Onarım istisnası (SMK m. 59/4-5)

Görünümü bileşik ürünün görünümüne bağlı olan bir parçanın, ürünü onararak ilk görünümüne kavuşturmak amacıyla kullanılması, parçanın kaynağı konusunda yanıltma olmamak şartıyla, tasarımın ilk kez piyasaya sürüldüğü tarihten üç yıl sonra tasarım hakkının ihlali sayılmaz. Bakanlıkça eşdeğer parça olarak listelenen parçalar ise bu üç yıllık süre içinde de onarım amacıyla kullanılabilir.

İstisna yalnızca onarım amacıyla ve kaynağı gizlemeyen kullanım için geçerlidir. Parçayı orijinal ürünün parçası gibi sunmak, ambalajda veya satış ilanında hak sahibinin markasını izinsiz kullanmak ayrıca marka ihlali ve haksız rekabet oluşturabilir. Kanun ayrıca yabancı ülkelerde tescilli ve Türkiye’de geçici olarak bulunan deniz ve hava taşıtlarındaki teçhizatı, bu taşıtların onarımı için yedek parça ithalini ve onarım işlerini de tasarım hakkının kapsamı dışında bırakır (SMK m. 59/3).

Tescil şartları: yenilik ve ayırt edici nitelik

Tasarım, yeni olması ve ayırt edici niteliğe sahip olması şartıyla korunur (SMK m. 56/1).

Yenilik: Aynı tasarım, başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa tasarım yenidir. Yalnızca küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı sayılır (SMK m. 56/4).
Ayırt edici nitelik: Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş tasarımların bıraktığı genel izlenimden farklı olmalıdır (SMK m. 56/5). Bilgilenmiş kullanıcı, o ürün grubunu tanıyan ve piyasadaki tasarımlardan haberdar olan kullanıcıdır.
Seçenek özgürlüğü: Değerlendirmede tasarımcının tasarımı geliştirirken sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır (SMK m. 56/6). Biçimlendirme imkanı dar olan bir üründe küçük farklar bile ayırt edicilik sağlayabilir.

Kamuya sunma; tasarımın sergilenmesi, satılması gibi yollarla piyasaya sürülmesini, kullanılmasını, tarif edilmesini, yayımlanmasını ve tanıtılmasını kapsar. Tasarımın gizlilik şartıyla üçüncü bir kişiye açıklanması kamuya sunma sayılmaz (SMK m. 57/1). Bu nedenle üretici, kalıpçı veya yatırımcı ile yapılan görüşmelerden önce gizlilik sözleşmesi imzalamak yeniliği korumanın en basit yoludur.

12 aylık hoşgörü süresi

Tasarım, başvuru veya rüçhan tarihinden önceki 12 ay içinde tasarımcı veya halefi tarafından, onların izniyle üçüncü bir kişi tarafından ya da tasarımcıyla ilişkinin kötüye kullanılması sonucunda kamuya sunulmuşsa bu açıklama yeniliği ve ayırt edici niteliği etkilemez (SMK m. 57/2). Fuarda tanıtılan bir ürün için başvuru bu süre içinde yapılabilir. Yurt dışında koruma isteniyorsa her ülkenin kuralları ayrıca kontrol edilmelidir.

Tescilli ve tescilsiz tasarım koruması

SMK, tescil ettirilmemiş tasarımlara da sınırlı bir koruma tanır. Yeni ve ayırt edici bir tasarım ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmuşsa tescilsiz tasarım olarak korunur. İki koruma arasındaki fark, özellikle ihlal davasında ortaya çıkar.

	Tescilli tasarım	Tescilsiz tasarım
Nasıl doğar?	TÜRKPATENT’e başvuru ve tescille	Türkiye’de ilk kez kamuya sunulmakla
Süre	Başvurudan itibaren 5 yıl; yenilemeyle en fazla 25 yıl (SMK m. 69/1)	Kamuya sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl; uzatılamaz (SMK m. 69/2)
Neye karşı korur?	Aynı veya genel izlenim itibarıyla farklı olmayan her kullanıma karşı	Yalnızca kopyalamaya karşı (SMK m. 59/2)
Bağımsız geliştirme	Savunma olarak kabul edilmez	Tasarımı makul olarak bilmesi beklenemeyen birinin bağımsız yaratımı ihlal sayılmaz
İspat	Tescil belgesi hak sahipliğini ve tarihi gösterir	Kamuya sunma tarihi, yeri ve kopyalama ispat edilmelidir

Yayımı ertelenen bir tescilli tasarım için de görseller Bültende yayımlanıncaya kadar tescilsiz tasarıma ilişkin kopyalama ölçütü uygulanır (SMK m. 59/6). Kısa ömürlü, sezonluk ürünlerde tescilsiz koruma yeterli görülebilir; uzun süre satılacak ve taklit riski yüksek ürünlerde tescil daha güvenli bir yoldur.

Tasarım hakkının sınırları

Tasarım hakkı, hak sahibine tasarımı veya tasarımın uygulandığı ürünü üretme, piyasaya sürme, satma, ithal etme, ticari amaçla kullanma ve bu amaçlarla elde bulundurma üzerinde münhasır yetki verir (SMK m. 59/1). Bununla birlikte özel ve ticari olmayan amaçlarla yapılan kullanımlar, deneme amaçlı fiiller ve dürüst ticari uygulamalara uygun olup kaynak gösterilen öğretim veya alıntı amaçlı çoğaltmalar hakkın kapsamı dışındadır (SMK m. 59/3).

Başvuru tarihinden önce aynı tasarımı bağımsız olarak geliştirip Türkiye’de iyiniyetle ticari amaçla kullanmaya başlamış ya da bunun için ciddi ve gerçek hazırlıklar yapmış kişi, işletmesinin makul ihtiyaçları ölçüsünde kullanmaya devam edebilir. Bu önceki kullanım hakkı lisansla genişletilemez ve ancak işletmeyle birlikte devredilebilir (SMK m. 60).

Tasarım tescili adım adım

Tasarım tescili TÜRKPATENT nezdinde elektronik ortamda yürütülen idari bir süreçtir. Sistemin önemli bir özelliği, ayırt edici niteliğin başvuru aşamasında Kurum tarafından resen incelenmemesidir. Kurum yeniliği inceler; ayırt edicilik gibi konular çoğunlukla üçüncü kişilerin itirazıyla gündeme gelir.

Ön araştırmaAynı veya çok benzer bir tasarımın daha önce kamuya sunulup sunulmadığını TÜRKPATENT kayıtlarında, uluslararası tasarım veri tabanlarında ve piyasada araştırın. Yeni olmayan tasarım reddedilir; ayırt edici olmayan tasarım ise itiraz veya dava yoluyla hükümsüz kılınabilir.
Görsellerin hazırlanmasıKoruma kapsamını başvurudaki görseller belirler. Tasarımı farklı açılardan, net ve sade bir arka planla gösteren tutarlı görseller hazırlayın. Görsellerde yer alan yazılar, ifade ettikleri kavramlar üzerinde tek başına hak sağlamaz (SMK m. 61/6).
BaşvuruBaşvuruda başvuru sahibinin kimlik bilgileri, yayımla çoğaltılabilir görsel anlatım, ürün adı, tasarımcıların adı ve başvuru hakkının tasarımcıdan nasıl elde edildiği yer alır (SMK m. 61/1). Ürünler Locarno sınıflandırmasına göre sınıflandırılır. Ücretler süresinde ödenmezse başvuru yapılmamış sayılır.
Çoklu başvuru ve rüçhanEk ücret ödenerek birden fazla tasarım tek başvuruda toplanabilir; süsleme hariç ürünlerin aynı sınıfta olması gerekir ve azami tasarım sayısı yönetmelikle belirlenir (SMK m. 61/7, 61/12). Yurt dışındaki ilk başvurudan veya resmi bir uluslararası sergiden itibaren altı ay içinde rüçhan hakkı talep edilebilir; rüçhan belgeleri başvurudan itibaren üç ay içinde sunulur (SMK m. 62-63).
Yayımın ertelenmesiÜrünü piyasaya sürene kadar gizli tutmak isteyen başvuru sahibi, başvuruyla birlikte yayımın başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren 30 ay ertelenmesini isteyebilir. Bu süre boyunca görseller üçüncü kişilerin incelemesine kapalı tutulur (SMK m. 66).
İncelemeKurum şekli eksiklikleri inceler; eksiklikler süresinde giderilmezse başvuru yapılmamış sayılır. Tasarım veya ürün tanımına uymayan, kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı, korunan işaretleri izinsiz içeren ve yeni olmadığı tespit edilen tasarımlar reddedilir (SMK m. 64). Ret kararına karşı tebliğden itibaren iki ay içinde itiraz edilebilir (SMK m. 67/1).
Tescil, yayım ve itirazReddedilmeyen başvuru tescilli tasarım olarak sicile kaydedilir ve Resmi Tasarım Bülteninde yayımlanır (SMK m. 65). Üçüncü kişiler yayımdan itibaren üç ay içinde, ücret ödeyerek ve gerekçe göstererek tescil belgesi düzenlenmesine itiraz edebilir. Yenilik ve ayırt edicilik eksikliği, kötüniyet ve başka bir fikri mülkiyet hakkının izinsiz kullanımı başlıca itiraz gerekçeleridir (SMK m. 67/2).
Belge ve yenilemeİtiraz yoksa veya reddedilirse tescil belgesi düzenlenir. Koruma başvuru tarihinden itibaren beş yıldır. Yenileme, sürenin bitiminden önceki altı ay içinde yapılır; bu süre kaçırılırsa bitişten sonraki altı ay içinde ek ücretle yenileme mümkündür. Yenilenmeyen tasarımın hakkı süre bitiminde sona erer (SMK m. 69/3-6).

İtirazlar Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu (YİDK) tarafından incelenir. Kurul, üçüncü kişi itirazını haklı bulursa tasarımın tescilini tamamen veya kısmen hükümsüz kılar (SMK m. 68). YİDK kararlarına karşı tebliğden itibaren iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde dava açılabilir. Güncel ücretler için Kurum’un ilgili yıl ücret tarifesine bakılmalıdır.

Yurt dışında koruma

Tasarım tescili ülkeseldir; TÜRKPATENT’teki tescil yalnızca Türkiye’de koruma sağlar. Türkiye, Endüstriyel Tasarımların Uluslararası Tesciline İlişkin Lahey Anlaşması’nın Cenevre Senedi’ne 2005 yılından beri taraftır. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) üzerinden yapılan tek bir uluslararası başvuruda birden fazla ülke ve Avrupa Birliği seçilebilir. AB için ayrıca Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi’ne (EUIPO) doğrudan AB tasarımı başvurusu yapılabilir. AB’de tescil edilmemiş bir tasarım da, Birlik içinde ilk kez kamuya sunulduğu tarihten itibaren üç yıl süreyle kopyalamaya karşı korunur. 1 Mayıs 2025’ten beri bu korumanın adı “topluluk tasarımı” yerine “AB tasarımı”dır.

Tasarım hakkı kimindir?

Tasarım üzerindeki hak tasarımcıya aittir; tasarım birden fazla kişi tarafından birlikte geliştirilmişse hak ortaktır (SMK m. 70). Tasarımcı, başvuruda adının belirtilmesini isteyebilir; adının gizli kalmasını da talep edebilir (SMK m. 61/10).

Çalışan tasarımları: Çalışanın iş ilişkisi içinde görevi gereği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak geliştirdiği tasarımlar üzerindeki hak, aksi kararlaştırılmadıkça işverene aittir. Tasarımcı, tasarımın önemine göre makul bir bedel isteyebilir (SMK m. 73). Üniversitelerde yapılan tasarımlar için ayrı bir düzenleme vardır (SMK m. 74). Çalışan buluşlarına paralel bu sistem için çalışanların buluşları ve işverenin patent hakları yazımıza bakabilirsiniz.
Dışarıdan yaptırılan tasarımlar: Serbest tasarımcı veya ajansla çalışılıyorsa hakların kime ait olacağı yazılı sözleşmede açıkça düzenlenmelidir. Başvuru sahibi tasarımcı değilse başvuru hakkını nasıl kazandığını başvuruda göstermek zorundadır.
Gasp: Tasarım, hak sahibi olmayan biri adına tescil edilmişse gerçek hak sahibi mahkemeden hak sahibi olarak tanınmasını isteyebilir (SMK m. 71). Hak sahipliği değişince üçüncü kişilerin o tasarım üzerindeki hakları sicile kayıtla sona erer; iyiniyetle kullanmaya başlamış olanlar iki ay içinde inhisari olmayan lisans talep edebilir (SMK m. 72).

Tasarım hakkı devredilebilir, lisans konusu yapılabilir ve rehin edilebilir. Bu işlemlerin şekil şartları ve sözleşmede dikkat edilecek noktalar için marka, patent ve tasarım haklarının devri ve lisans sözleşmeleri yazımıza bakabilirsiniz.

Tasarımın hükümsüzlüğü

Şartları taşımadığı halde tescil edilmiş bir tasarım iki yoldan ortadan kaldırılabilir. İlki, yukarıda anlatılan ve tescilin yayımından itibaren üç ay içinde YİDK’ya yapılan itirazdır. İtiraz süresi geçtikten sonra ise hükümsüzlük ancak mahkeme kararıyla mümkündür. 10.01.2024’ten itibaren TÜRKPATENT’e geçen idari iptal yetkisi yalnızca markaların iptaline ilişkindir; tasarımın hükümsüzlüğü mahkemede istenir.

Hükümsüzlük halleri SMK m. 77’de sınırlı olarak sayılmıştır. Başlıcaları şunlardır: tasarımın kanundaki tasarım veya ürün tanımına uymaması, yeni veya ayırt edici olmaması, koruma kapsamı dışında kalan bir tasarım olması, tescil ettirenin tasarım üzerinde hak sahibi olmaması, daha önceki tarihli bir tasarımla çatışması, izinsiz olarak başkasının ayırt edici işaretini veya fikir ve sanat eserini içermesi. Bu nedenlerin bir kısmını yalnızca önceki hak sahibi veya gerçek tasarımcı ileri sürebilir.

Kimler açabilir? Kural olarak hükümsüzlükte menfaati olanlar. Dava sicilde kayıtlı tasarım sahibine karşı açılır.
Ne zaman? Koruma süresi boyunca ve hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde.
Sonucu: Hükümsüzlük kararı geçmişe etkilidir; tasarım hiç korunmamış sayılır. Kesinleşmiş kararlar ve ifa edilmiş sözleşmeler bakımından kanun sınırlar öngörür (SMK m. 79).

Uygulamada ihlal davasıyla suçlanan taraf, çoğu zaman karşı dava olarak davacının tasarımının hükümsüzlüğünü ister. Bu nedenle tescil başvurusundan önce yapılan iyi bir yenilik araştırması, ileride açılacak bir ihlal davasının da sağlamlığını belirler.

Tasarım hakkının ihlali

Kanun ihlali “tasarım hakkına tecavüz” olarak adlandırır. Hak sahibinin izni olmadan tescilli tasarımın veya genel izlenim itibarıyla ondan ayırt edilemeyecek kadar benzerinin üretilmesi, piyasaya sürülmesi, satılması, sözleşme yapmak için öneride bulunulması, ithal edilmesi, ticari amaçla kullanılması veya bu amaçlarla elde bulundurulması ihlal sayılır (SMK m. 81). Hak sahipliğinin gaspı ile lisans sözleşmesiyle tanınan yetkilerin aşılması veya izinsiz devredilmesi de ihlal halleridir.

İhlal değerlendirmesinde ölçüt yine bilgilenmiş kullanıcıdır. Mahkeme, bilirkişi incelemesiyle iki ürünün bilgilenmiş kullanıcı üzerinde farklı bir genel izlenim bırakıp bırakmadığını belirler. Ayrıntılardaki küçük farklar, genel izlenim aynı kalıyorsa ihlali ortadan kaldırmaz. Karşı tarafın da kendi adına tescilli bir tasarımı bulunması tek başına savunma oluşturmaz: sonraki tarihli bir sınai mülkiyet hakkının sahibi, önceki hak sahibinin açtığı davada kendi tescilini savunma olarak ileri süremez (SMK m. 155). Anayasa Mahkemesi bu kuralı Anayasa’ya aykırı bulmamıştır (AYM, 1.2.2024, E. 2023/95, K. 2024/34).

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bir tasarım uyuşmazlığında, m. 155 karşısında ihlalin varlığı kabul edilse bile tazminat talebinin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Kararda önceki ve sonraki tescillerin benzerliği, tarafların ilişkisi, ürünün tanınmışlığı, sonraki tescil sahibinin önceki haktan haberdar olup olmadığı ve kusur durumu gibi ölçütlerin incelenmesi gerektiği vurgulanmıştır (E. 2020/1455, K. 2022/4194, 30.5.2022). Yani ihlalin varlığı kendiliğinden tazminat sonucunu doğurmaz.

İhlalde açılabilecek davalar ve tedbirler

Tasarım hakkı sahibi, ihlal edene karşı şu taleplerde bulunabilir (SMK m. 149):

Hakkın tespitiTespit ve önlemeFiilin ihlal olup olmadığının tespiti ve muhtemel bir ihlalin önlenmesi.

Fiilin sonlandırılmasıDurdurma ve kaldırmaÜretim ve satışın durdurulması, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması.

ÜrünlerEl koyma ve imhaİhlal ürünlerine ve üretim araçlarına el konulması, mülkiyetin hak sahibine verilmesi, ürünlerin değiştirilmesi veya imhası.

ZararTazminat ve ilanMaddi ve manevi tazminat ile kesinleşen kararın ilanı.

Yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçimine göre üç yöntemden biriyle hesaplanır: ihlal olmasaydı elde edilecek muhtemel gelir, ihlal edenin elde ettiği net kazanç veya ihlal edenin bir lisans sözleşmesiyle ödeyeceği makul lisans bedeli (SMK m. 151/2). Ayrıca ürünlerin kötü kullanımı veya uygun olmayan şekilde piyasaya sunulması nedeniyle itibar zararı istenebilir (SMK m. 150/2).

İhtiyati tedbir: İhlalin gerçekleştiğini veya bunun için ciddi ve etkin hazırlıklar yapıldığını gösteren hak sahibi, üretim ve satışın durdurulmasını, ürünlere el konulmasını isteyebilir (SMK m. 159).
Delil tespiti: Ürünlerin ve satış kayıtlarının kaybolma riskine karşı dava öncesinde mahkemeden delil tespiti istenebilir (HMK m. 400 vd.).
Gümrükte durdurma: Taklit olduğundan şüphelenilen ürünlerin ithalat ve ihracatında hak sahibinin başvurusu üzerine gümrük idaresi işlemleri durdurabilir (4458 sayılı Gümrük Kanunu m. 57).
Görevli ve yetkili mahkeme: Fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi; hak sahibinin yerleşim yeri ile ihlalin gerçekleştiği veya etkilerinin görüldüğü yer mahkemeleri yetkilidir (SMK m. 156).
Zamanaşımı: Tazminat talepleri için zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her halde fiilden itibaren on yıl (TBK m. 72).

SMK’da tasarım ihlali suç olarak düzenlenmemiştir. Marka hakkına tecavüzün aksine (SMK m. 30), tasarım ihlali SMK uyarınca yalnızca hukuk yoluyla takip edilir. Ürün aynı zamanda marka taklidi içeriyorsa SMK m. 30, eser niteliği taşıyorsa FSEK m. 71, haksız rekabet oluşturuyorsa TTK m. 62 kapsamında ceza yolu gündeme gelebilir. Sahada el koyma ve gümrük süreçleri için marka taklidi ve sahte ürünlerle mücadele yazımıza bakabilirsiniz.

Tasarım ihlali çoğu zaman haksız rekabet iddiasıyla birlikte ileri sürülür (TTK m. 54-55). Tescilsiz tasarımların SMK’daki üç yıllık korumanın dışında haksız rekabet hükümleriyle ayrıca korunup korunamayacağı ise doktrinde tartışmalıdır. Davada hangi dayanakların ileri sürüleceği somut olaya göre belirlenmelidir.

Sık yapılan hatalar

Ürünü fuarda veya sosyal medyada tanıttıktan sonra 12 aylık süreyi kaçırmak.
Görselleri özensiz hazırlamak ve koruma kapsamını gereğinden dar tutmak.
Teknik bir çözümü tasarım tesciliyle korumaya çalışmak.
Serbest tasarımcı veya ajansla hakların devrini yazılı olarak düzenlememek.
Kurum tarafından tescil edildi diye tasarımın hükümsüzlük riskinden kurtulduğunu düşünmek.
Beş yıllık yenileme süresini takip etmemek.
Tasarım ihlali için SMK’ya dayanarak savcılığa şikayette bulunmayı planlamak.

Tasarım hakkı, doğru zamanda başvurulduğunda ve iyi belgelendiğinde ürünün ticari değerini uzun yıllar boyunca güvence altına alır. Bu korumanın gücü, başvurudan önce yapılan araştırmaya ve hazırlanan görsellerin niteliğine bağlıdır.

Tasarımınızı tescil ettirmek veya bir taklide karşı harekete geçmek mi istiyorsunuz?

Başvuru stratejinizi, yurt dışı korumayı ya da karşılaştığınız ihlali online görüşmede birlikte değerlendirelim.

Online Görüşme Planla Bize Yazın

Sık sorulan sorular

Endüstriyel tasarım tescili nasıl yapılır?

TÜRKPATENT’e görselleri içeren elektronik bir başvuru yapılır. Kurum şekli inceleme ve yenilik incelemesi yapar, reddedilmeyen tasarımı sicile kaydederek Bültende yayımlar. Yayımdan itibaren üç ay içinde itiraz yoksa veya itiraz reddedilirse tescil belgesi düzenlenir.

Tasarımımı tescil ettirmeden koruyabilir miyim?

Kısmen. Türkiye’de ilk kez kamuya sunulan yeni ve ayırt edici bir tasarım, bu tarihten itibaren üç yıl boyunca yalnızca kopyalamaya karşı korunur. Daha geniş ve 25 yıla kadar uzayan koruma için tescil gerekir.

Yedek parça tasarımları korunur mu?

Normal kullanımda görünen parçalar, yeni ve ayırt edici iseler korunabilir. Ancak parçanın ürünü ilk görünümüne kavuşturmak için onarımda kullanılması, kaynağı konusunda yanıltma yoksa tasarımın ilk piyasaya sürülmesinden üç yıl sonra ihlal sayılmaz (SMK m. 59/4).

Uygulama arayüzü veya ikon tasarım olarak tescil edilebilir mi?

Ekranda görünen arayüz düzeni, ikonlar ve grafik semboller tasarım olarak tescil edilebilir. Yazılımın kaynak kodu ise tasarım korumasının konusu olmaz; telif hukuku kapsamında korunur.

Tasarım tescili kaç yıl geçerlidir?

Başvuru tarihinden itibaren beş yıl. Beşer yıllık dönemlerle yenilenerek toplam 25 yıla kadar uzatılabilir. Yenileme, sürenin bitiminden önceki altı ay içinde ya da bitişten sonraki altı ay içinde ek ücretle yapılır.

Taklit ürün satan bir firmaya karşı ne yapabilirim?

Delil tespiti ve ihtiyati tedbirle üretim ve satışı durdurabilir, tecavüzün tespiti, durdurulması, el koyma ve tazminat talepleriyle fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde dava açabilirsiniz. SMK’da tasarım ihlali için ceza hükmü yoktur; marka taklidi varsa ceza yolu da gündeme gelir.

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Fikri Mülkiyet Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla