Hukuk yargılamasında taraflar, iddia ve savunmalarını belirli bir aşamadan sonra genişletemez veya değiştiremez. Ancak dava dilekçesinde bir alacak kalemi unutulmuş, talep edilen miktar bilirkişi raporuyla ortaya çıkan gerçek zararın altında kalmış ya da cevap dilekçesinde önemli bir savunma eksik bırakılmış olabilir. Kanun, bu tür eksikliklerin giderilmesi için taraflara bir kez kullanılabilecek bir imkan tanır: ıslah.
Bu yazıda, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 176 ile 182. maddeleri arasında düzenlenen ıslahın şartlarını, süresini, nasıl yapıldığını ve hukuki sonuçlarını ele alıyoruz. Islahın, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının en önemli istisnası olduğunu unutmamak gerekir; yasağın kendisini dava dilekçesi, cevap dilekçesi ve genişletme yasağı yazımızda anlattık. 2026’da yürürlüğe giren 7589 sayılı Kanun ve aynı yıl verilen İçtihadı Birleştirme kararının getirdiği değişikliklere de ayrıca değiniyoruz.
- Islah nedir?
- Tarafın, kendi yaptığı usul işlemlerini karşı tarafın rızası olmadan kısmen veya tamamen düzeltmesidir.
- Kaç kez yapılabilir?
- Her taraf aynı davada yalnızca bir kez ıslah yapabilir.
- Ne zamana kadar?
- Tahkikatın sona ermesine kadar. İstinaf ve temyiz aşamasında ıslah yapılamaz.
- Kısmi davada talep artırmak için gerekir mi?
- 31.07.2026’dan sonra açılan kısmi davalarda hayır. Talep, ıslaha gerek olmadan bir defaya mahsus artırılabilir (HMK m. 109/4). Daha önce açılmış kısmi davalarda bu imkanın uygulanıp uygulanmayacağı tartışmalıdır.
Islah nedir, ne işe yarar?
Islah, taraflardan birinin yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesidir (HMK m. 176/1). Dava dilekçesi, cevap dilekçesi, delil bildirme ve talep sonucu gibi usul işlemleri ıslah edilebilir. Islahın en önemli özelliği, karşı tarafın rızasına bağlı olmamasıdır: iddia ve savunmanın genişletilmesi için karşı tarafın açık muvafakati alınamıyorsa ıslah, eksikliği gidermenin tek yoludur.
Islah hem davacıya hem de davalıya tanınmış bir haktır. Davacı ıslahla talep sonucunu artırabilir, dava sebebini değiştirebilir veya dilekçesinde unuttuğu vakıaları ekleyebilir. Davalı da cevap dilekçesinde ileri sürmediği bir savunmayı, örneğin zamanaşımı def’ini, ıslah yoluyla ileri sürebilir. Bunun için davalının süresinde bir cevap dilekçesi vermiş olması gerekir; aşağıda bu konuya ayrıca değiniyoruz.
Islahla karıştırılan işlemler
Her düzeltme ıslah sayılmaz. Dilekçelerdeki yazı ve hesap hataları gibi açık maddi hatalar, ıslah yoluna başvurulmadan düzeltilebilir (HMK m. 183); bu düzeltme ıslah hakkını tüketmez. Buna karşılık “açıklama dilekçesi” ya da “bedel artırım dilekçesi” başlığıyla verilen bir dilekçeyle yeni bir alacak kalemi eklenmesi, geçerli bir ıslah yoksa sonuç doğurmaz (Yargıtay 17. HD, 2019/2082 E., 2020/7164 K.). Mahkeme dilekçenin başlığından çok içeriğine bakar ve ıslah iradesi açıkça anlaşılan bir dilekçeyi ıslah olarak değerlendirebilir. Bu nedenle ıslah yapılacaksa dilekçede bunun açıkça belirtilmesi, harcın da aynı anda yatırılması gerekir.
Uygulamada ıslah en sık, kısmi davalarda bilirkişi raporuyla alacağın gerçek tutarı ortaya çıktıktan sonra talep sonucunun artırılması amacıyla kullanılmıştır. Örneğin işçilik alacakları için 10.000 TL’lik kısmi dava açan bir işçi, bilirkişinin alacağı 300.000 TL olarak hesaplaması üzerine talebini ıslahla bu tutara yükseltirdi. 2026’dan itibaren bu artırım için ıslaha gerek kalmamıştır; ancak ıslah, vakıa ve talep değişiklikleri için önemini korumaktadır.
Tamamen ıslah ve kısmen ıslah
Islah, kapsamına göre ikiye ayrılır. Hangi türün seçileceği, düzeltilmek istenen işlemin genişliğine bağlıdır.
Tamamen ıslah, dava dilekçesinden itibaren yapılan bütün usul işlemlerini kapsar. Davacı yeni vakıalara dayanabilir, dava sebebini ve talep sonucunu değiştirebilir. Yargıtay, örneğin tahliye ve alacak davasının mülkiyete dayalı el atmanın önlenmesi ve ecrimisil davasına dönüştürülmesini tamamen ıslah olarak değerlendirmiştir (Yargıtay 8. HD, 2018/15977 E., 2020/3670 K.).
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, uzun süredir farklı kararlar verilen bir konuyu sonuca bağladı: dava dilekçesinde yer almayan bir talep, kısmen ıslah yoluyla davaya eklenemez (RG 30.06.2026, 33296). Kurul’a göre kısmen ıslah mevcut bir talebi genişletebilir veya değiştirebilir; ancak hiç ileri sürülmemiş bir talebi davaya dahil etmek, aynı dava içinde yeni bir dava açmak anlamına gelir ve ön incelemede belirlenen çerçeveyi bozar. Yeni vakıalara dayanan tamamen yeni bir talep için tamamen ıslah yoluna gidilmelidir.
Bu kararın pratik sonucu açıktır: dava dilekçesinde örneğin yalnızca kıdem tazminatı istemiş bir işçi, sonradan fazla çalışma ücreti talebini kısmen ıslahla ekleyemez. Bunun için ya tamamen ıslah yapmalı ya da ayrı bir dava açmalıdır. Kısmen ıslahla yapılabilecek olan, dilekçede zaten bulunan talebin miktarını artırmak veya o talebe ilişkin vakıaları düzeltmektir.
Islahın zamanı ve şekli
Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m. 177/1). Tahkikat, mahkemenin bunu taraflara bildirmesiyle sona erer ve ardından sözlü yargılamaya geçilir (HMK m. 184, 186). Bu nedenle sözlü yargılama aşamasında yapılan ıslah süresinde sayılmaz (Yargıtay 7. HD, 2022/1703 E., 2023/3047 K.). Islah dava açılmasından hemen sonra da yapılabilir; ancak dilekçeler aşamasında iddia ve savunma zaten serbestçe genişletilebildiğinden ıslaha genellikle bu aşamadan sonra ihtiyaç duyulur.
Bozma veya kaldırma kararından sonra ıslah
Yargıtay, 04.02.1948 tarihli İçtihadı Birleştirme kararından bu yana bozmadan sonra ıslah yapılamayacağını kabul ediyordu; 06.05.2016 tarihli İçtihadı Birleştirme kararı (2015/1 E., 2016/1 K.) da bu görüşü korudu. 7251 sayılı Kanun (yürürlük 28.07.2020) HMK m. 177’ye ikinci bir fıkra ekleyerek bu durumu değiştirdi. Buna göre Yargıtayın bozma veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin işlem yapacaksa, tahkikat sona erinceye kadar ıslah yapılabilir. Ancak bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ıslahla ortadan kaldırılamaz. Hukuk Genel Kurulu, yeni hükmün yürürlükten önce yapılmış ıslahlara uygulanamayacağını belirtmiştir (HGK, 22.09.2022, 2021/881 E., 2022/1135 K.).
İstinaf ve temyiz aşamasında
Bölge adliye mahkemesinde davanın ıslahı istenemez (HMK m. 357/1). Temyiz incelemesi de hukuki denetimle sınırlı olduğundan bu aşamada ıslah söz konusu olmaz. Kanun yolu aşamaları için hukuk davalarında istinaf yazımıza bakabilirsiniz.
Şekil
Islah sözlü veya yazılı olarak yapılabilir. Karşı taraf duruşmada hazır değilse ya da ıslah duruşma dışında dilekçeyle yapılmışsa, dilekçe veya tutanak örneği karşı tarafa bildirilir (HMK m. 177). Islah dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilmeden karar verilmesi hukuki dinlenilme hakkının ihlalidir (Yargıtay 4. HD, 2023/2943 E., 2025/2077 K.).
Islah nasıl yapılır?
- Islah beyanıDuruşmada sözlü olarak tutanağa geçirilir ya da dilekçeyle yapılır. Beyanda ıslahın tamamen mi kısmen mi olduğu ve hangi işlemi kapsadığı açıkça belirtilmelidir.
- Harcın ödenmesiTalep sonucu artırılıyorsa artırılan miktar üzerinden nispi harcın peşin kısmı ödenir. Harç eksikse mahkeme tamamlanması için süre verir; Yargıtay bu konuda HMK m. 181’deki bir haftalık sürenin verilebileceğini kabul etmektedir (Yargıtay 9. HD, 2024/13235 E., 2025/44 K.).
- Teminatın yatırılmasıHakim, ıslah nedeniyle geçersiz hale gelen işlemlerin giderleri ve karşı tarafın uğradığı veya uğrayabileceği zararlar için teminat belirleyebilir. Teminat bir hafta içinde yatırılmazsa ıslah yapılmamış sayılır (HMK m. 178).
- Düzeltilen işlemin yapılmasıTamamen ıslahta bir hafta içinde yeni dava dilekçesi verilir (HMK m. 180). Kısmen ıslahta düzeltilen işlem bir haftalık süre içinde yapılır (HMK m. 181).
- Karşı tarafın beyanıIslah dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilir. Karşı taraf, ıslahla artırılan veya değiştirilen talebe karşı savunmalarını ileri sürer.
Islah teminatı, harçtan farklı bir kurumdur. Karşı tarafın zararı kesin olarak belirlendikten sonra yatırılan teminat eksikse tamamlattırılır, fazlaysa iade edilir (HMK m. 178/2).
Islahın hukuki sonuçları
Islah, bunu yapan tarafın belirlediği noktadan itibaren bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur (HMK m. 179). Tamamen ıslahta dava dilekçesinden itibaren yapılan işlemler, kısmen ıslahta ise yalnızca ıslah edilen işlemler bu sonuçtan etkilenir.
Islahtan etkilenmeyen işlemler
Bazı işlemler ıslahla ortadan kalkmaz. İkrar, tanık beyanları, bilirkişi rapor ve beyanları, keşif ve isticvap tutanakları ile yemin teklifi, reddi veya iadesi, ıslahtan sonra da geçerliliğini korur. Bu işlemler ancak ıslahtan sonra incelenmelerine gerek kalmamışsa hükümsüz sayılır.
Zamanaşımı ve faiz
- Kısmen ıslahla artırılan kısım: Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre kısmi davada ıslahla artırılan kısım için zamanaşımı ıslah tarihinde kesilir. Artırılan kısım ıslah tarihinde zamanaşımına uğramışsa davalı, ıslaha karşı zamanaşımı def’i ileri sürebilir ve bu kısım reddedilir. Dava dilekçesindeki “fazlaya ilişkin haklar saklıdır” ifadesi, dava dışında bırakılan kısım için zamanaşımını kesmez.
- Tamamen ıslah: Tamamen ıslahta dava, ilk açıldığı tarihte açılmış sayılır; zamanaşımı bakımından ilk dava tarihi esas alınır (Yargıtay 8. HD, 2018/15977 E., 2020/3670 K.).
- Faiz: Dava dilekçesinde faiz istenmişse, ıslahla artırılan kısım için ayrıca faiz talep edilmemiş olsa bile bu istem artırılan kısmı da kapsar (YİBK, 24.05.2019, 2017/8 E., 2019/3 K.).
Islahı geciktirmek zamanaşımı riskini artırır. Uzun süren davalarda alacağın artırılan kısmı, ıslah yapılana kadar zamanaşımına uğrayabilir. 31.07.2026’dan sonra kısmi davada yalnızca miktar artırılacaksa HMK m. 109/4’teki talep artırımının zamanaşımı bakımından daha güvenli olduğu unutulmamalıdır.
Islahtan sonra delil gösterme
Tamamen ıslahla davaya yeni vakıalar eklendiğinde, bu vakıaların ispatı için gerekli delillerin gösterilmesine de imkan tanınmalıdır. Yargıtay, ıslahla değişen dava nedeniyle tanık delili önem kazanmışsa tarafa tanık bildirme imkanı verilmesi gerektiğini kabul etmektedir (Yargıtay 1. HD, 2022/5375 E., 2023/1790 K.). Buna karşılık ıslah, daha önce kesin süre içinde gösterilmeyen delillerin sırf bu amaçla yeniden ileri sürülmesinin aracı olarak kullanılamaz.
Görev üzerindeki etkisi
Islahla dava sebebi veya talep değiştiğinde davanın niteliği de değişebilir. Değişen dava başka bir mahkemenin görev alanına giriyorsa mahkeme görevsizlik kararı vererek dosyayı görevli mahkemeye gönderir (Yargıtay 14. HD, 2016/9283 E., 2018/350 K.). Tamamen ıslahla yeni taleplere geçildiğinde bu talepler için harcın da tamamlanması gerekir.
Islahla yapılamayanlar
Islah geniş bir imkan sunsa da sınırsız değildir. Kanun ve Yargıtay uygulaması şu sınırları öngörür:
- İkinci ıslah: Aynı davada her taraf yalnızca bir kez ıslah yapabilir (HMK m. 176/2). İkinci ıslahla artırılan miktar hükme esas alınamaz (Yargıtay 15. HD, 2014/3784 E., 2015/5933 K.).
- Maddi hukuk işlemleri: Islah yalnızca usul işlemlerini kapsar. Davadan feragat, davayı kabul ve sulh gibi işlemler ıslahla geri alınamaz. Bu işlemlerin sonuçlarını davadan feragat, davayı kabul ve sulh yazımızda anlattık.
- İlk itirazlar: Kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmezse sonradan ıslahla ileri sürülemez (HMK m. 117).
- Hiç cevap vermemiş davalının savunması: Hukuk Genel Kurulu’na göre süresinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, düzeltilecek bir usul işlemi bulunmadığından ıslah yoluyla zamanaşımı def’i ileri süremez (HGK, 06.02.2020, 2017/9-2782 E., 2020/87 K.).
- Kaçırılan delil süreleri: Islah, kesin sürelerin kaçırılmasının sonuçlarını ortadan kaldırmanın aracı olarak kullanılamaz. Örneğin ikinci bir tanık listesinin ıslahla sunulması kabul edilmemiştir (Yargıtay 9. HD, 2017/8166 E., 2018/12089 K.).
- Kısmen ıslahla yeni talep: 2026 tarihli İçtihadı Birleştirme kararı uyarınca dava dilekçesinde yer almayan bir talep kısmen ıslahla eklenemez.
- Taraf değişikliği: Davanın taraflarının değiştirilmesi HMK m. 124’te ayrıca düzenlenmiştir ve ıslahla yapılamaz.
Islahın davayı uzatmak veya karşı tarafı rahatsız etmek gibi kötüniyetli düşüncelerle yapıldığı deliller veya belirtilerle anlaşılırsa mahkeme ıslahı dikkate almadan karar verir. Ayrıca kötüniyetle ıslaha başvuran taraf, karşı tarafın bu yüzden uğradığı bütün zararları ödemeye ve beş yüz Türk lirasından beş bin Türk lirasına kadar disiplin para cezasına mahkum edilir. Karşı tarafın iddiası tek başına yeterli değildir; mahkeme kötüniyetin varlığını delil ve belirtilere dayanarak tespit etmelidir.
Islah ile talep artırımı arasındaki fark
7589 sayılı Kanun (RG 31.07.2026) belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m. 107’yi yürürlükten kaldırdı ve HMK m. 109’a dördüncü bir fıkra ekledi. Buna göre alacağın yalnızca bir kısmının dava edildiği durumlarda talep, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere ve iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir; artırılan kısım bakımından zamanaşımı dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. 31.07.2026’dan önce açılmış belirsiz alacak davalarında ise eski HMK m. 107 uygulanmaya devam eder. Bu ayrıntıları belirsiz alacak davasının kaldırılması ve kısmi davada talep artırımı yazımızda inceledik.
| Islah | Kısmi davada talep artırımı | Belirsiz alacakta talep artırımı (eski m. 107) | |
|---|---|---|---|
| Dayanak | HMK m. 176 ile 182 | HMK m. 109/4 (31.07.2026’dan itibaren) | HMK m. 107/2 (31.07.2026’dan önce açılmış davalar) |
| Ne yapılabilir? | Vakıa, dava sebebi, talep sonucu ve savunma dahil usul işlemleri düzeltilir | Yalnızca talep edilen miktar artırılır | Alacak belirlendikten sonra talep miktarı artırılır |
| Kaç kez? | Her taraf için bir kez | Bir defaya mahsus | Mahkemenin verdiği kesin süre içinde |
| Ne zamana kadar? | Tahkikatın sona ermesine kadar | Tahkikatın sona ermesine kadar | Tahkikat bitmeden verilen iki haftalık kesin süre içinde |
| Artırılan kısımda zamanaşımı | Islah tarihinde kesilir | Dava tarihinde kesilmiş sayılır | Dava tarihinde kesilmiş sayılır |
Kanun, talep artırımını ıslahtan ayrı bir imkan olarak düzenlemiştir. Bu nedenle talep artırımı yapan taraf, aynı davada vakıa veya talep değişikliği için ıslah hakkını ayrıca kullanabilir. Buna karşılık talep artırımı yalnızca dava edilen alacağın miktarını yükseltir; dava dilekçesinde bulunmayan yeni bir alacak kalemi eklemek için yine ıslah, 2026 tarihli İçtihadı Birleştirme kararı karşısında da tamamen ıslah gerekir. Talep artırımı ve ıslahla ilgili sürelerin diğer usul süreleriyle birlikte özetini hukuk davalarında süreler yazımızda bulabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Islah hakkını davanın erken bir aşamasında küçük bir düzeltme için harcayıp sonradan asıl ihtiyaç doğduğunda ıslah yapamamak.
- Tahkikatın bittiği bildirildikten sonra, sözlü yargılama aşamasında ıslah yapmaya çalışmak.
- Kısmen ıslahla dava dilekçesinde hiç yer almayan yeni bir alacak kalemi eklemek.
- Tamamen ıslahtan sonra bir hafta içinde yeni dava dilekçesi vermemek.
- Islah harcını veya mahkemenin belirlediği teminatı süresinde yatırmamak.
- 31.07.2026’dan sonra açılan kısmi davada yalnızca miktar artırımı için ıslah yolunu seçip zamanaşımı riskini göz ardı etmek.
Sık sorulan sorular
Islah için karşı tarafın onayı gerekir mi?
Hayır. Islah, karşı tarafın rızasına bağlı olmayan tek taraflı bir usul işlemidir. Karşı tarafın onayı, ıslah yapılmadan iddia veya savunmanın genişletilmesi için aranır.
Bilirkişi raporundan sonra ıslah yapabilir miyim?
Evet, tahkikat sona ermediyse yapabilirsiniz. Uygulamada ıslah çoğunlukla bilirkişi raporu alındıktan sonra yapılır. Tahkikatın bittiği bildirildikten sonra ise ıslah mümkün değildir.
Islah harcı ne kadar?
Talep sonucu artırılıyorsa, artırılan miktar üzerinden nispi karar ve ilam harcının peşin alınan kısmı ödenir. Oranlar her yıl yayımlanan harç tarifelerine göre belirlenir.
Davalı da ıslah yapabilir mi?
Evet. Davalı, süresinde verdiği cevap dilekçesindeki savunmasını ıslahla düzeltebilir ve örneğin zamanaşımı def’ini ileri sürebilir. Hiç cevap dilekçesi vermemiş davalının ise ıslahla zamanaşımı def’i ileri süremeyeceği kabul edilmektedir.
Yargıtay bozma kararından sonra ıslah yapılabilir mi?
28.07.2020’den itibaren, bozmadan sonra ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin işlem yapacaksa tahkikat sona erinceye kadar ıslah yapılabilir. Ancak bozmaya uyulmakla oluşan hukuki durum ıslahla değiştirilemez.
Islah ile kısmi davada talep artırımı aynı şey mi?
Hayır. 31.07.2026’dan sonra açılan kısmi davalarda yalnızca miktarın artırılması için ıslaha gerek yoktur ve artırılan kısımda zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır. Vakıa veya talep değişikliği için ise ıslah gerekir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla