Mirasbırakan borçları malvarlığını açıkça aşan bir durumda ölmüşse, mirasçıların ayrıca bir beyanda bulunmasına gerek kalmadan miras kanun gereği reddedilmiş sayılır. Türk Medeni Kanunu’nun 605. maddesinin ikinci fıkrasında düzenlenen bu karineye mirasın hükmen reddi denir. Üç aylık ret süresini kaçıran mirasçılar için çoğu zaman son ve en önemli güvencedir.
Hükmen ret kendiliğinden işleyen bir kural olsa da, alacaklılar mirasçılara icra takibi başlattığında borca batıklığın mahkemede ispat edilmesi gerekir. Bu yazıda hükmen reddin şartlarını, terekeyi sahiplenmenin bu hakkı nasıl ortadan kaldırdığını, davanın hangi mahkemede ve kime karşı açılacağını, dava açmadan savunma olarak nasıl ileri sürüleceğini ve ispat sürecini Yargıtay kararlarıyla birlikte anlatıyoruz.
- Şartı nedir?
- Mirasbırakanın ölüm tarihinde ödemeden aczinin açıkça belli veya resmen tespit edilmiş olması ve mirasçının terekeyi sahiplenmemiş olması.
- Süresi var mı?
- Yoktur. Üç aylık ret süresi hükmen ret için uygulanmaz; dava her zaman açılabilir, savunma olarak her zaman ileri sürülebilir.
- Nerede, kime karşı?
- Asliye hukuk mahkemesinde, mirasbırakanın bilinen tereke alacaklılarına karşı açılan tespit davasıyla.
- Dava şart mı?
- Hayır. Alacaklının icra takibine itirazda veya açtığı davada savunma olarak da ileri sürülebilir.
Mirasın hükmen reddi nedir?
Kanuna göre ölümü tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Bu bir yasal karinedir: mirasçının iradesine bağlı değildir, sulh hukuk mahkemesine beyanda bulunulmasını gerektirmez ve mirasçının iyiniyetli olup olmamasına göre değişmez. Kanun koyucu, borca batık bir terekeyi mirasçıların bilerek üstlenmeyeceğini varsaymıştır.
Mirasçının kendi iradesiyle sulh hukuk mahkemesine yaptığı gerçek ret ile hükmen ret arasındaki farklar şöyledir. Gerçek retin usulü ve süreleri için reddi miras yazımıza bakabilirsiniz.
| Ölçüt | Gerçek ret | Hükmen ret |
|---|---|---|
| Dayanak | TMK m. 605/1 | TMK m. 605/2 |
| Temeli | Mirasçının irade beyanı | Kanuni karine; beyan gerekmez |
| Terekenin durumu | Önemli değildir; borca batık olmayan miras da reddedilebilir | Ölüm anında borca batık olmalıdır |
| Süre | Üç ay, hak düşürücü (TMK m. 606) | Süre yoktur |
| Usul | Sulh hukuk mahkemesine beyan; çekişmesiz yargı | Asliye hukukta tespit davası veya savunma (def’i) |
| Karşı taraf | Yoktur | Tereke alacaklıları |
Hükmen reddin şartları
Ölüm tarihinde ödemeden aciz
Terekenin pasifi, yani borçları, aktifini oluşturan mallarını ve alacaklarını aşıyorsa mirasbırakan ödemeden aciz durumundadır. Değerlendirme ölüm tarihine göre yapılır. Ölümden sonra artan faizler veya mirasçıların bilgisi dışında değişen değerler kural olarak sonucu etkilemez. Yargıtay uygulamasına göre acz ölüm tarihine göre belirlenir, hükmen ret süreye bağlı değildir ve borca batıklık aciz vesikası veya resmi kurumlardan yapılacak araştırmayla tespit edilir.
Açıkça belli olma veya resmen tespit
- Açıkça belli olma: Mirasbırakanın borçlarını ödeyemediği çevresince bilinir. Hakkında çok sayıda icra takibi bulunması, malvarlığının hacizli olması, maaşından uzun süredir kesinti yapılması bu durumun göstergeleridir.
- Resmen tespit: Mirasbırakan hakkında aciz vesikası (borç ödemeden aciz belgesi) düzenlenmiş veya iflasına karar verilmiş olması.
Örnek hesap
Mirasbırakan öldüğünde adına kayıtlı 450.000 TL değerinde bir araç ve 30.000 TL mevduat bulunsun. Buna karşılık bankaya 1.150.000 TL kredi, 220.000 TL kredi kartı ve 60.000 TL vergi borcu olsun.
- Aktif: 450.000 + 30.000 = 480.000 TL
- Pasif: 1.150.000 + 220.000 + 60.000 = 1.430.000 TL
- Sonuç: Tereke 950.000 TL borca batıktır. Mirasbırakan hakkında icra takipleri ve haciz kayıtları da varsa aczin açıkça belli olduğu kabul edilir. Mirasçılar aracı kullanmamış, satmamış ve parayı çekmemişse hükmen ret şartları oluşur.
Terekenin sahiplenilmemiş olması
Üçüncü şart yazılı olmasa da Yargıtay uygulamasında yerleşmiştir: mirasçı terekeyi sahiplenmemiş olmalıdır. Bu şart aşağıda ayrıca ele alınmıştır.
Terekeyi sahiplenme hükmen reddi engeller
Ret süresi dolmadan mirasçı sıfatıyla tereke işlemlerine karışan, olağan yönetim dışında kalan işlemler yapan, tereke mallarını gizleyen veya kendisine mal eden mirasçı mirası reddedemez (TMK m. 610/2). Yargıtay bu kuralı hükmen ret için de uygular. Tereke alacaklıları hükmen ret davasında sahiplenmeyi savunma olarak ileri sürebilir; mahkeme de mirasçıların terekeyi kabul anlamına gelen işlem yapıp yapmadığını araştırmak zorundadır.
- Sahiplenme sayılabilecek işlemler: Tereke mallarını satmak veya devretmek, aracı kendi adına kullanmak, mirasbırakanın alacaklarını tahsil edip harcamak, değerli eşyaları paylaşıp almak, terekeye ait işyerini kendi hesabına işletmek.
- Kural olarak sahiplenme sayılmayanlar: Cenaze giderlerini karşılamak, malları korumaya yönelik önlemler almak, terekenin tespitini istemek, zamanaşımını kesmek için dava açmak (TMK m. 610/3), dul ve yetim aylığı, destekten yoksun kalma tazminatı gibi mirasçının kendi haklarını almak.
- Somut olaya göre değerlendirilenler: Mirasbırakanın evinde oturmaya devam etmek veya tarlasını ekmek tek başına sahiplenme sayılmaz; sürenin uzunluğu, amaç ve elde edilen gelir araştırılır. Bölge adliye mahkemesi kararlarında, borç için yapılandırma başvurusunun da tek başına kabul sayılmadığı, fiilen yapılan ödemelerin araştırılması gerektiği belirtilmiştir.
Mirasbırakan kefil olduğu bir kredi borcu nedeniyle borca batık durumdadır. Mirasçılar borçtan habersiz olarak veraset ve intikal vergisi beyannamesi vermiş ve ölümden yaklaşık bir buçuk yıl sonra bir taşınmazdaki küçük miras paylarını satmıştır. Hukuk Genel Kurulu, borçla karşılaştırıldığında cüzi kalan bu kazanımın terekenin benimsenmesi sayılamayacağına, aksi yorumun dürüstlük kuralına aykırı olacağına karar vermiş ve hükmen ret davasının kabulünü onamıştır.
Bu karar önemli bir esneklik getirmekle birlikte genel bir izin olarak görülmemelidir. Borç durumu netleşmeden tereke malını satmak, tapuda intikal yaptırıp malı kullanmak veya bankadaki parayı çekmek, hükmen ret iddiasını ciddi biçimde zayıflatır.
Süre sınırı var mı?
Hükmen ret herhangi bir süreye bağlı değildir. TMK m. 606’daki üç aylık süre yalnızca gerçek ret için öngörülmüştür. Mirasçılar terekenin borca batık olduğunun tespitini dava yoluyla her zaman isteyebilir; mirasçılara karşı açılan davalarda bunu her zaman savunma olarak ileri sürebilir. Yargıtay uygulaması da bu yöndedir.
Süresizlik, terekenin sahiplenilmemiş olmasına bağlıdır. Ölümden yıllar sonra açılan bir davada mahkeme, aradan geçen sürede mirasçıların tereke malları üzerinde nasıl davrandığını ayrıntılı biçimde inceler. Bu nedenle borçlu bir mirasbırakandan sonra en güvenli yol, borç durumu belliyse üç ay içinde sulh hukuk mahkemesine ret beyanında bulunmak, süre kaçırılmışsa hükmen ret yoluna gecikmeden başvurmaktır.
Hükmen ret davası: görev, yetki ve taraflar
- Davanın niteliği: Mirasbırakanın ödemeden aciz olduğunun ve mirasın hükmen reddedilmiş sayıldığının tespiti istenir. Yargıtay uygulamasında bu dava menfi tespit niteliğinde görülmekte ve tapu iptali gibi bağlantılı davaların bu davanın sonucunu beklemesi gerektiği kabul edilmektedir.
- Görevli mahkeme: Dava değerine bakılmaksızın asliye hukuk mahkemesi. Sulh hukuk mahkemesine verilen ret dilekçesinde borca batıklıktan söz edilmesi, bu dilekçeyi hükmen ret davasına dönüştürmez.
- Yetkili mahkeme: Genel yetki kuralına göre davalı alacaklının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi. Bu yetki kesin değildir; davalı süresinde itiraz etmezse dava açılan mahkeme yetkili hale gelir. Birden fazla alacaklı varsa, birinin yerleşim yerinde hepsine karşı dava açılabilir.
- Davacı: Hükmen ret iddiasında bulunan her mirasçı. Ret kişiseldir; bir kardeşin aldığı karar diğer kardeşleri kendiliğinden kapsamaz. Mirasçıların birlikte davacı olması önerilir.
- Davalı: Mirasbırakanın tereke alacaklıları. Dava diğer mirasçılara veya mirasçının kendi alacaklılarına karşı açılmaz. Karar yalnızca davada taraf olan alacaklılar bakımından kesin hüküm oluşturduğundan, bilinen bütün alacaklılar (bankalar, varlık yönetim şirketleri, vergi dairesi, kişiler) davalı gösterilmelidir.
- Hukuki yarar: Yargıtay, tespit kararının mirasçının ileride açılacak bir davada veya icra takibinde kesin delil olarak kullanılabileceğini belirterek mirasçının hukuki yararını kabul etmektedir (7. HD, 07.11.2024, 2024/3816 E., 2024/4973 K.).
- Vekaletname: Dava avukat aracılığıyla açılacaksa vekaletnamede mirası reddetme yetkisinin özel olarak yer alması gerekir.
Dava açmadan savunma olarak ileri sürmek
Hükmen ret için ayrı bir dava açmak zorunlu değildir. Alacaklı mirasçılara karşı icra takibi başlatır veya alacak davası açarsa, mirasçı terekenin borca batık olduğunu ve mirasın hükmen reddedildiğini savunma olarak ileri sürebilir.
- Alacak veya itirazın iptali davasında: Mirasçılar cevap dilekçesinde terekenin borca batık olduğunu açıkça ileri sürmüşse, mahkeme bu savunmayı ön sorun olarak incelemek, bütün delilleri toplamak ve buna göre karar vermek zorundadır. Yargıtay uygulamasında eksik inceleme bozma sebebi sayılmaktadır. Savunmada “hükmen ret” ifadesinin kullanılmamış olması, içerik bu yöndeyse sonucu değiştirmez.
- İlamsız icra takibinde: Mirasçıya ödeme emri tebliğ edildiğinde mirasın reddine dayanan itiraz borca itiraz niteliğindedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, genel haciz yoluyla takipte bu itirazın ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yapılması gerektiğini kabul etmiştir (19.10.2022, 2019/731 E., 2022/1317 K.). İtiraz üzerine takip durur; alacaklı itirazın iptali davası açtığında hükmen ret savunması bu davada incelenir.
Yedi günü kaçırmayın. Ödeme emrine süresinde itiraz edilmezse takip kesinleşir ve haciz aşamasına geçilir. Bu durumda hükmen ret ancak ayrı bir tespit veya menfi tespit davasıyla ileri sürülebilir; bu sırada maaş ve hesaplara haciz konulabilir.
İspat: terekenin aktifi ve pasifi nasıl belirlenir?
Borca batıklığı ispat yükü, hükmen ret iddia eden mirasçıdadır. Ödemeden aciz her türlü delille ispat edilebilir. Mahkemenin görevi, ölüm tarihi itibarıyla terekenin aktif ve pasifini tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirlemektir. Bu amaçla mahkeme genellikle şu kurumlara yazı yazar:
- Tapu müdürlükleri: Mirasbırakan adına kayıtlı taşınmazlar ve üzerlerindeki ipotek ve hacizler.
- Trafik tescil: Kayıtlı araçlar, rehin ve hacizler.
- Bankalar: Mevduat, kredi, kredi kartı ve kiralık kasa kayıtları.
- Vergi daireleri, belediyeler ve SGK: Vergi, harç ve prim borçları.
- İcra daireleri: Mirasbırakan hakkındaki takipler, haciz tutanakları ve varsa aciz vesikası.
Gerekirse zabıta araştırması yaptırılır, tanık dinlenir ve bilirkişiden aktif-pasif hesabı alınır. Taşınmaz ve araç değerleri ölüm tarihi esas alınarak belirlenir. Dava öncesinde e-Devlet’teki varis hizmetleri üzerinden mirasbırakanın hesap bulunan bankaları öğrenilebilir; mirasçıların bu bilgileri toplayıp dilekçeyle birlikte sunması süreci hızlandırır. Terekedeki malların tespitine ihtiyaç varsa terekenin tespiti davası da bu amaçla kullanılabilir; tespit istemek terekeyi sahiplenme sayılmaz.
Alacakların durumu dava sırasında değişebilir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, davalı alacaklının mirasbırakandan alacağı kalmadığını bildirmesi halinde, bu alacak pasiften çıkarıldığında terekenin hala borca batık olup olmadığına bakılması gerektiğini; borca batıklık ortadan kalkıyorsa davanın reddedileceğini belirtmiştir (07.11.2024, 2024/3816 E., 2024/4973 K.).
Kararın sonuçları
- Mirasçılık sıfatı: Kabul kararıyla mirasçının mirası reddetmiş sayıldığı tespit edilir. Mirasçı, davalı alacaklıların tereke borçları için kişisel malvarlığıyla sorumlu tutulamaz.
- Kararın kapsamı: Karar, davada taraf olan alacaklılar bakımından kesin hüküm oluşturur ve icra dosyalarında kesin delil olarak kullanılır. Davaya katılmayan bir alacaklı için savunma yeniden ileri sürülmelidir.
- Payın akıbeti: Ret kişisel olduğundan, hükmen ret kabul edilen mirasçının payı gerçek retteki gibi sonraki hak sahiplerine geçer. Bütün en yakın yasal mirasçılar bakımından ret gerçekleşmişse terekenin iflas hükümlerine göre tasfiyesi gündeme gelir. Resmi tasfiye usulü için terekenin resmi tasfiyesi yazımıza bakabilirsiniz.
- Beş yıllık kazandırmalar: Mirası reddeden mirasçılar, mirasbırakanın ölümünden önceki beş yıl içinde ondan aldıkları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değerler ölçüsünde alacaklılara karşı sorumlu kalır (TMK m. 618). Hükmen ret bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
- Kendi hakları: Dul ve yetim aylığı, destekten yoksun kalma tazminatı ve lehtar olarak gösterildiği sigorta bedeli mirasçının kendi haklarıdır; hükmen retten etkilenmez.
Mirasçıların tereke borçlarından sorumluluğunun genel çerçevesi için mirasçıların mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Adım adım hükmen ret süreci
- Tereke malına dokunmayınBorç durumu netleşene kadar tereke mallarını satmayın, kullanmayın, bankadaki parayı çekmeyin; tapuda intikal yaptırmayın.
- Süreyi kontrol edinÖlümü öğrenmenizden itibaren üç ay geçmediyse sulh hukuk mahkemesine gerçek ret beyanında bulunmak en hızlı ve güvenli yoldur.
- Borç ve malvarlığı bilgilerini toplayınİcra dosyaları, banka yazıları, vergi borcu dökümleri, tapu ve araç kayıtları, varsa aciz vesikası ve mirasçılık belgesi edinin.
- Alacaklıları belirleyinBilinen bütün tereke alacaklılarını ve adreslerini listeleyin; dava hepsine karşı açılmalıdır.
- Davayı açın veya savunma yapınAsliye hukuk mahkemesinde tespit davası açın. Size ödeme emri geldiyse yedi gün içinde icra dairesine itiraz edin; alacak davası açıldıysa cevap dilekçesinde hükmen reddi açıkça ileri sürün.
- Takipleri durdurmayı değerlendirinDava sürerken icra işlemlerinin ilerlemesi riskine karşı ihtiyati tedbir istenebilir; mahkeme çoğunlukla teminat şartı arar. Şartlar için ihtiyati tedbir yazımıza bakabilirsiniz.
- Arabuluculuk: Hükmen ret davası için dava şartı arabuluculuk öngörülmemiştir.
- Harç ve gider avansı: Dava açılırken peşin yatırılır. Bilirkişi incelemesi ve çok sayıda kuruma yazı yazılacağından gider avansı yüksek tutulmalıdır. Davanın maktu veya nispi harca tabi tutulması konusunda mahkemeler arasında uygulama farkı bulunabilir.
Sık yapılan hatalar
- Üç aylık süre içindeyken gerçek ret yerine hükmen ret davasına güvenmek.
- Tereke aracını kullanmaya veya mirasbırakanın evini kiraya vermeye devam etmek.
- Davayı tek bir alacaklıya karşı açıp diğer alacaklıları davaya dahil etmemek.
- Ödeme emrine yedi gün içinde itiraz etmeyip takibin kesinleşmesine izin vermek.
- Hükmen ret talebini sulh hukuk mahkemesine ret dilekçesi olarak vermek.
- Genel vekaletnameyle dava açmak.
Sık sorulan sorular
Üç aylık ret süresini kaçırdım; hükmen ret davası açabilir miyim?
Evet. Hükmen ret süreye bağlı değildir. Ölüm tarihinde terekenin açıkça borca batık olduğunu ispat etmeniz ve terekeyi sahiplenmemiş olmanız yeterlidir.
Hükmen ret için mutlaka dava açmak gerekir mi?
Gerekmez. Alacaklının başlattığı icra takibine süresinde itiraz ederek veya açtığı davada savunma olarak da ileri sürebilirsiniz. Ancak birden fazla alacaklı varsa hepsine karşı açılan bir tespit davası daha kalıcı bir çözüm sağlar.
Babamın evinde oturuyorum; bu durum hükmen ret talebimi engeller mi?
Tek başına engellemez. Mahkeme oturmanın süresini, amacını ve evden gelir elde edilip edilmediğini araştırır. Evi kiraya vermek, satmak veya tapuda üzerinize almak ise sahiplenme olarak değerlendirilebilir.
Dava sürerken maaşıma haciz geldi; ne yapmalıyım?
Takibin hangi aşamada olduğunu hemen kontrol edin. Ödeme emri yeni tebliğ edildiyse yedi gün içinde icra dairesine itiraz edin. Takip kesinleşmişse, hükmen ret davasında ihtiyati tedbir talebini ve icra mahkemesine başvuru imkanını değerlendirin.
Kardeşimin açtığı hükmen ret davası beni de kapsar mı?
Hayır. Ret her mirasçı için ayrı değerlendirilir ve karar yalnızca davada taraf olanlar bakımından sonuç doğurur. Kardeşlerin davayı birlikte açması veya davaya katılması gerekir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla