Komşunuz tatildeyken dairesinde patlayan su borusunu kendi cebinizden ödeyerek tamir ettirdiyseniz, yolda bilinci kapalı birini hastaneye ulaştırdıysanız ya da yurt dışındaki bir yakınınızın tapudaki işini onun adına hallettiyseniz, hukuken vekaletsiz iş görmüş olursunuz. Kimse sizi görevlendirmemiştir; ama başkasının işini onun hesabına görmüşsünüzdür.
Türk Borçlar Kanunu bu durumu m. 526-531 arasında düzenler ve hem iş görene hem de iş sahibine karşılıklı haklar ve borçlar yükler. Bu yazıda vekaletsiz iş görmenin şartlarını, türlerini, iş görenin sorumluluğunu, yaptığı masrafları nasıl geri alacağını, gerçek olmayan vekaletsiz iş görmede menfaatin devrini ve dava yolunu anlatıyoruz.
- Nedir?
- Bir kimsenin, vekaleti veya yetkisi olmadan başkasının işini onun hesabına görmesidir (TBK m. 526).
- Masraflar geri alınır mı?
- İş, iş sahibinin menfaatine yapılmışsa zorunlu ve yararlı masraflar faiziyle, ayrıca uğranılan zarar istenebilir; sonuç alınamamış olsa bile (TBK m. 529).
- İş gören neden sorumlu?
- Kural olarak her türlü ihmalinden; tehlikeyi gidermek için yapılan işlerde daha hafif ölçüyle (TBK m. 527).
- Süre?
- Vekaletsiz iş görmeden doğan alacaklar beş yıllık süreler arasında sayılmadığından genel on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146).
Vekaletsiz iş görme nedir, şartları nelerdir?
TBK m. 526’ya göre vekaleti olmaksızın başkasının hesabına iş gören, o işi sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak görmekle yükümlüdür. Kanun burada bir sözleşme aramaz. Hukuki ilişki, işin görülmesiyle kendiliğinden doğar. Bu nedenle iş sahibinin ehliyetli olması ya da işten haberdar olması gerekmez.
Gerçek anlamda vekaletsiz iş görmeden söz edebilmek için şu unsurlar birlikte aranır:
- Başkasına ait bir iş: Görülen iş, başka bir kişinin malvarlığı veya kişisel alanıyla ilgili olmalıdır. Hukuki işlem (bir sözleşme yapmak, bir borcu ödemek) de fiili bir eylem (onarım, kurtarma) de iş sayılır.
- Vekalet veya yetki bulunmaması: İş gören, işi bir sözleşmeye, kanuni temsil yetkisine ya da resmi bir göreve dayanarak yapmamalıdır. Vekalet sınırlarını aşarak iş gören vekil de aşan kısım bakımından vekaletsiz iş görmüş olur.
- Başkası hesabına iş görme iradesi: İş gören, işi iş sahibi için gördüğünün bilincinde olmalıdır. Bu irade yoksa, aşağıda anlatılan gerçek olmayan vekaletsiz iş görme gündeme gelir.
- İş sahibinin menfaati ve varsayılan iradesi: İşin iş sahibine objektif olarak yarar sağlaması ve onun da durumu bilseydi aynı işi isteyeceğinin kabul edilebilmesi gerekir. İş sahibinin açık yasağına rağmen yapılan işler, ağır sonuçlar doğurur.
Vekaletsiz iş görmenin türleri
Kanun, işin kimin menfaatine yapıldığına ve iş sahibinin işi sonradan benimseyip benimsemediğine göre farklı sonuçlar bağlar. Hangi türün söz konusu olduğu, istenebilecek tutarı ve hatta uygulanacak zamanaşımını belirler.
| Tür | Ne zaman? | Sonuç |
|---|---|---|
| İş sahibinin menfaatine yapılan gerçek vekaletsiz iş görme | İş gören başkası hesabına hareket etmiş, iş de iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun. | İş sahibi zorunlu ve yararlı masrafları faiziyle öder, üstlenilen borçlardan iş göreni kurtarır, zararı giderir (TBK m. 529/1). |
| İş sahibinin menfaatine olmayan iş görme | İş, iş sahibine yarar sağlamamış veya iradesine aykırı. | İş gören masraflarını TBK m. 529/1’e göre isteyemez; iş sahibinin zenginleştiği ölçüde sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurabilir ve yaptığı eklentileri ayırıp alabilir (TBK m. 529/2). Yasağa rağmen yapılan işte beklenmedik halden de sorumludur (TBK m. 527/2). |
| Gerçek olmayan vekaletsiz iş görme | İş gören başkasının işini kendi menfaati için görmüş. | İş sahibi işten doğan faydaları edinebilir; yalnızca zenginleştiği ölçüde masrafları öder (TBK m. 530). |
| Onaylanan (icazet verilen) iş görme | İş sahibi yapılan işi sonradan uygun bulmuş. | İlişkiye vekalet hükümleri uygulanır (TBK m. 531). |
Onay (icazet) ile birlikte iş gören, sanki baştan vekil olarak görevlendirilmiş gibi değerlendirilir. Vekilin borçları ve vekalet verenin masrafları ödeme yükümlülüğü için vekalet sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz. Yargıtay uygulamasında, yurt içinde bulunamayan ilaçları yurt dışından temin edip hastalara veren eczacıların bu işi sosyal güvenlik kurumu adına ve hesabına yürüttüğü, işin kurumca benimsenmesiyle vekalet hükümlerinin uygulanacağı ve bedelin doğrudan kuruma yöneltilebileceği kabul edilmiştir.
İş görenin borçları ve sorumluluğu
Kimse kendisinden istenmeyen bir işi üstlenmek zorunda değildir. Ancak işe bir kez girişen kişi, işi iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun yürütmek zorundadır (TBK m. 526). Yarım bırakılan bir iş, hiç başlanmamış olmasından daha büyük zarara yol açabileceğinden, işi makul bir noktaya getirmek ya da iş sahibine haber vermek dürüstlük kuralının gereğidir.
Sorumluluğun ölçüsü
TBK m. 527 sorumluluğu üç kademede düzenler:
- Kural: Vekaletsiz iş gören, her türlü ihmalinden sorumludur (m. 527/1). Özensiz yapılan bir onarımın yol açtığı zarar iş görene yüklenebilir.
- Tehlikeyi gidermek için yapılan iş: İş gören, işi iş sahibinin karşılaştığı zararı veya zarar tehlikesini gidermek üzere yapmışsa sorumluluğu daha hafif değerlendirilir. Yangında eşyaları kurtarırken bir kısmına zarar veren komşu, olağan bir onarımdaki kadar katı bir ölçüyle sorumlu tutulmaz.
- Yasağa rağmen yapılan iş: İş gören, iş sahibinin açıkça veya örtülü olarak yasakladığı bir işi yapmışsa ve bu yasak hukuka veya ahlaka aykırı değilse beklenmedik halden de sorumludur. Ancak işi yapmamış olsaydı bile zararın beklenmedik hal sonucunda gerçekleşeceğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur (m. 527/2).
İş sahibinin yasağı hukuka veya ahlaka aykırıysa, örneğin kendisine yardım edilmesini istemeyen birinin hayatı tehlikedeyse, bu yasak iş göreni ağırlaştırılmış sorumluluğa sokmaz. Hayat kurtarmak için yapılan müdahale, yasağa rağmen yapılmış sayılmaz. Bilinci kapalı bir hastaya yapılan acil tıbbi müdahale de bu hükümlere göre değerlendirilir.
Ehliyetsiz iş gören
İş gören sözleşme ehliyetinden yoksunsa, örneğin ayırt etme gücü bulunmayan bir kişiyse, yaptığı işlemden ancak zenginleştiği ölçüde veya iyiniyetli olmaksızın elinden çıkardığı zenginleşme miktarıyla sorumlu olur. Haksız fiillerden doğan daha kapsamlı sorumluluk saklıdır (TBK m. 528).
Hesap verme ve elde edileni teslim
İş gören, iş sahibi hesabına üçüncü kişilerden aldığı parayı veya eşyayı iş sahibine vermek ve gördüğü işin hesabını vermekle yükümlüdür. İş sahibi işi onaylamışsa bu borç doğrudan vekalet hükümlerinden doğar.
İş sahibinin borçları: masraf, borçlar ve zarar
İş, iş sahibinin menfaatine yapılmışsa TBK m. 529/1 iş sahibine üç borç yükler. İş sahibi, işgörenin durumun gereğine göre zorunlu ve yararlı bulunan bütün masraflarını faiziyle ödemek, gördüğü iş dolayısıyla üstlendiği edimleri ifa etmek ve hakimin takdir edeceği zararı gidermekle yükümlüdür. Bu hüküm, umulan sonuç gerçekleşmemiş olsa bile işi yaparken gereken özeni göstermiş olan işgören hakkında da uygulanır.
- Zorunlu masraf: Malın korunması veya zararın önlenmesi için yapılması kaçınılmaz olan gider. Örneğin akan tesisatın onarımı, çöken çatının desteklenmesi.
- Yararlı masraf: Malın değerini veya kullanım imkanını artıran ve iş sahibinin de isteyeceği kabul edilebilen gider.
- Lüks masraf: Kişisel zevke dayanan, değeri artırmayan gider. İş sahibinden istenemez.
- Üstlenilen borçlar: İş gören, iş için üçüncü kişilerle sözleşme yapmışsa (örneğin tesisatçıyla), iş sahibi bu borçları ifa etmek ve iş göreni bunlardan kurtarmakla yükümlüdür.
- Zarar: İş görme sırasında iş görenin uğradığı zarar, hakimin takdiriyle karşılanır. Yaralıya yardım ederken kıyafeti zarar gören ya da kendisi yaralanan kişi bu kapsamdadır.
Ayşe, yurt dışındaki komşusunun dairesinden alt kata su aktığını fark eder. 1 Eylül 2026’da çilingire 2.500 TL, tesisatçıya 18.000 TL öder; komşu döndüğünde ödemekten kaçınır. Ayşe toplam 20.500 TL’yi, masrafın yapıldığı tarihten itibaren işleyecek faiziyle isteyebilir. Kanuni faiz 2026’nın kalanında yıllık %31’dir; oranın değişmediği varsayımıyla bir yıllık faiz yaklaşık 6.355 TL eder. Tesisatçının ücretini Ayşe ödememiş olsaydı, komşu bu borcu tesisatçıya ödemek ve Ayşe’yi borçtan kurtarmakla yükümlü olurdu.
İş görenin masraflarını alamaması halinde, yaptığı eklentileri sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre ayırıp alma hakkı vardır (TBK m. 529/2). Kanun, iş gören için ayrıca bir ücret öngörmez. Ancak iş, iş görenin mesleğinin gereği olarak yapılmışsa (bir hekimin acil müdahalesi gibi), mesleki emeğin karşılığının masraf veya zarar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği somut olaya göre tartışılır.
Gerçek olmayan vekaletsiz iş görme ve menfaatin devri
Bazen kişi başkasının işini kendi çıkarı için görür. Başkasına ait bir taşınmazı izinsiz kiraya verip kirayı kendisi alan, ortak bir malı diğer paydaşlardan habersiz işleterek gelir elde eden ya da başkasının malını satarak kar eden kişi bu durumdadır. Kanun bu hali gerçek olmayan vekaletsiz iş görme olarak düzenler (TBK m. 530).
TBK m. 530’a göre iş sahibi, işin kendi menfaatine yapılmamış olsa bile iş görmeden doğan faydaları edinme hakkına sahiptir; ancak zenginleştiği ölçüde iş görenin masraflarını ödemek ve giriştiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür. Bu sayede başkasının hakkını kullanarak kazanç elde eden kişi, bu kazancı elinde tutamaz.
- Başkası hesabına iş görme iradesi aranmaz: Yargıtay uygulamasında gerçek olmayan vekaletsiz iş görmede iş görenin başkasının işini görme iradesinin aranmadığı kabul edilmektedir. Belirleyici olan, işin aslında başkasına ait olmasıdır.
- Elde edilen kazancın tamamı istenebilir: Haksız işgal tazminatında (ecrimisil) kural olarak malikin yoksun kaldığı makul kullanım bedeli istenirken, menfaatin devri talebinde iş görenin fiilen elde ettiği kazanç istenir. Kazanç rayiç bedelden yüksekse bu yol daha avantajlı olabilir.
- Paydaşın tahsil ettiği kira: Ortak taşınmazı kiraya verip kira bedelini kendi hesabına tahsil eden paydaş, diğer paydaşa payı oranında sorumlu tutulur. Sorumluluk, tahsil edilenin dava konusu taşınmaza ait olduğu ispatlanan kısmıyla sınırlıdır.
Kötüniyetli iş gören ayrıca haksız fiilden sorumlu olabilir. Başkasının malını bilerek kullanmak, menfaatin devri yanında tazminat sorumluluğu da doğurabilir. İş sahibi, hangi yolun kendisi için daha elverişli olduğunu dava açmadan önce değerlendirmelidir.
Uygulamada sık görülen durumlar
Geçersiz sözleşmeyle yapılan iş
Bir iş geçersiz bir sözleşmeye dayanarak veya hiçbir sözleşme olmadan yapılmışsa, yüklenicinin alacağının nasıl hesaplanacağı önemli bir sorundur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kooperatif yöneticilerinin kendileriyle ilgili kanuni yasağa aykırı olarak yaptığı ve bu nedenle geçersiz sayılan inşaat sözleşmelerinde iş bedelinin vekaletsiz iş görme hükümlerine (TBK m. 529) göre belirlenmesi gerektiğini kabul etmiştir. Karara göre yapılan imalatın değeri, yapıldığı zamanki serbest piyasa rayiçlerine göre hesaplanır ve buna yüklenici karı da dahildir (06.06.2018, 2017/248 E., 2018/1175 K., oy çokluğu). Karşı oy ise talebin sebepsiz zenginleşme niteliğinde olduğunu ve karın eklenemeyeceğini savunmuştur. Bu ayrım, alacağın tutarını doğrudan etkiler. Geçerli bir eser sözleşmesi bulunan durumlar için eser sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Kiracının kiralanana yaptığı masraflar
Kiracının kiralanana yaptığı zorunlu ve faydalı masrafların, sözleşmede aksine hüküm yoksa vekaletsiz iş görme hükümlerine göre kiraya verenden istenebileceği Yargıtay uygulamasında yerleşmiştir. Kiraya verenin imalatı benimsemesi, lüks imalatların ayrılması ve yıpranma payının düşülmesi gibi koşullar aranır. Kira ilişkisine özgü ayrıntılar kira hukukunun konusudur.
Ölen kişinin işleri
Mirasçılardan biri ya da bir yakın, terekeye ait bir borcu ödemiş, cenaze giderlerini karşılamış veya miras malını korumak için masraf yapmışsa, bu harcamaları diğer mirasçılardan payları oranında vekaletsiz iş görme hükümlerine göre isteyebilir. Mirasın paylaşımına ilişkin ayrıntılar miras hukukunun konusudur.
Vekalet, sebepsiz zenginleşme ve haksız fiilden farkı
| Kurum | Temel özellik | Vekaletsiz iş görmeden farkı |
|---|---|---|
| Vekalet | İş, taraflar arasındaki sözleşmeye dayanır. | Vekaletsiz iş görmede sözleşme yoktur; iş sahibi onaylarsa vekalet hükümleri uygulanır. |
| Sebepsiz zenginleşme | Haklı sebep olmadan zenginleşmenin iadesi. | Gerçek vekaletsiz iş görmede iş gören, iş sahibinin zenginleşip zenginleşmediğine bakılmaksızın zorunlu ve yararlı masrafların tamamını ister. Zenginleşme ölçüsü yalnızca gerçek olmayan iş görmede ve iş sahibinin menfaatine olmayan işlerde öne çıkar. Sebepsiz zenginleşme davası |
| Haksız fiil | Kusurlu ve hukuka aykırı eylemle verilen zarar. | Gerçek vekaletsiz iş görme hukuka uygun bir yardımdır. Haksız fiil hükümleri ancak iş görenin kusurlu davranışı veya kötüniyetli işgal halinde devreye girer. |
Başvuru ve dava yolu
- Masrafları belgeleyinFatura, dekont, usta ve çilingir makbuzları, hasarın fotoğrafları ve videoları, olay anında komşulara ya da yöneticiye gönderdiğiniz mesajlar en güçlü delillerdir. Mümkünse işten önce iş sahibine ulaşmaya çalıştığınızı gösteren kayıtları saklayın.
- Noter ihtarnamesi gönderinYapılan işi, tarihini, masraf kalemlerini ve ödeme için verdiğiniz süreyi açıkça yazın. İhtar, iş sahibinin işi benimseyip benimsemediğini de ortaya çıkarır.
- Arabuluculuğu kontrol edinTacir olmayan kişiler arasındaki vekaletsiz iş görme alacakları için dava şartı arabuluculuk yoktur. Uyuşmazlık ticari bir davaya konu oluyorsa (TTK m. 5/A), kira ilişkisinden veya kat mülkiyetinden kaynaklanıyorsa (HUAK m. 18/B) önce arabulucuya başvurulur.
- Takip veya dava açınBelirli bir para alacağı için ilamsız icra takibi başlatabilir, itiraz halinde itirazın iptali davası açabilirsiniz. Doğrudan alacak davası da mümkündür.
Görevli ve yetkili mahkeme
Genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Taraflar tacir ve iş ticari işletmeleriyle ilgiliyse asliye ticaret mahkemesi; kiracının kiralanana yaptığı masraflar gibi kira ilişkisinden doğan taleplerde sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 6). Vekaletsiz iş görme bir sözleşme olmadığından sözleşmeden doğan davalara özgü ifa yeri yetkisinin uygulanması tartışmalıdır.
Zamanaşımı
TBK m. 147’deki beş yıllık süreler arasında vekaletsiz iş görme sayılmamıştır. Bu nedenle vekaletsiz iş görmeden doğan alacaklar genel on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146). Talep sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanıyorsa iki ve on yıllık süreler (TBK m. 82) gündeme gelebilir. Yargıtay da gider iadesi istendiğinde önce giderin kimin menfaatine yapıldığının belirlenmesini, uygulanacak hükmün ve zamanaşımının buna göre saptanmasını istemektedir. İş sahibi işi onaylamışsa vekalet hükümleri ve beş yıllık süre uygulanabilir. Sürelerin genel görünümü için borçlar hukukunda zamanaşımı yazımıza bakabilirsiniz.
Harç ve ispat
Para alacağı için nispi harç alınır; 2026 yılında nispi karar ve ilam harcı binde 68,31’dir ve dörtte biri peşin ödenir. İşin görülmesi fiili bir olgu olduğundan tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir. Ancak masrafların yapıldığını belgeyle göstermek davayı büyük ölçüde kolaylaştırır. İş sahibi işi sizin kendi menfaatiniz için yaptığınızı veya yasakladığını ileri sürüyorsa, bu savunmasını ispatlamak ona düşer.
Sık yapılan hatalar
- Acil olmayan, iş sahibine kolayca sorulabilecek bir işi onun haberi olmadan yapmak ve masrafların menfaate uygun bulunmaması riskini göze almak.
- İş sahibinin açık yasağına rağmen işe girişip beklenmedik halden doğan zararlardan sorumlu duruma düşmek.
- Masrafları belgelememek; nakit ödemeler için makbuz almamak.
- Lüks veya kişisel zevke dayalı harcamaları da iş sahibinden istemek.
- Başkasının malından elde edilen kazancın devrini isteyebilecekken yalnızca düşük bir kullanım bedeliyle yetinmek.
- On yıllık sürenin her durumda uygulanacağını varsayıp talebin sebepsiz zenginleşmeye dayandığı hallerde kısa süreyi kaçırmak.
Vekaletsiz iş görme, toplum hayatında yardımlaşmayı hukuken güvence altına alan bir kurumdur. Başkasının işine iyi niyetle el atan kişi korunur; ancak bu koruma, işin iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun yürütülmesine bağlıdır.
Sık sorulan sorular
Komşumun evindeki su kaçağını kendi paramla tamir ettirdim, parayı geri alabilir miyim?
Evet. İş komşunuzun menfaatine ve varsayılan iradesine uygunsa, zorunlu ve yararlı masrafları faiziyle isteyebilirsiniz (TBK m. 529). Fatura ve dekontlarınızı saklayın, önce noter ihtarı gönderin.
Vekaletsiz iş gören ücret isteyebilir mi?
Kanun ayrıca bir ücret öngörmez. Masraflar faiziyle, üstlenilen borçlar ve uğranılan zarar istenebilir. İşin mesleki bir hizmet olarak yapıldığı durumlarda mesleki emeğin karşılığı somut olaya göre değerlendirilir.
Yardım ederken zarar verirsem sorumlu olur muyum?
Kural olarak her türlü ihmalinizden sorumlusunuz. Ancak işi iş sahibini tehdit eden bir zararı veya tehlikeyi gidermek için yaptıysanız sorumluluğunuz daha hafif değerlendirilir (TBK m. 527/1).
Ortak mülkümü izinsiz kiraya veren paydaştan ne isteyebilirim?
Gerçek olmayan vekaletsiz iş görme hükümlerine göre, paydaşın tahsil ettiği kiradan payınıza düşen kısmı isteyebilirsiniz (TBK m. 530). Haksız işgal tazminatı ile bu talep arasındaki seçim, elde edilen kazanca göre yapılmalıdır.
Vekaletsiz iş görmede zamanaşımı ne kadar?
Vekaletsiz iş görmeden doğan alacaklar genel on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146). Talep sebepsiz zenginleşmeye dayanıyorsa iki ve on yıllık süreler uygulanabilir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla