Satın aldığınız bir malın vaat edilen özellikleri taşımaması ya da kullanımını engelleyen bir kusurla teslim edilmesi, hukukta “ayıp” olarak adlandırılır. Satıcı, ayıbı bilmese bile bundan sorumludur. Ancak alıcının haklarını kullanabilmesi, malı zamanında gözden geçirip ayıbı süresinde bildirmesine bağlıdır.
Bu yazıda, iki kişi arasında yapılan ikinci el araç satışından tacirler arasındaki toptan mal alımına kadar, tüketici işlemi sayılmayan satışlarda satıcının ayıptan sorumluluğunu ele alıyoruz: ayıbın türleri, bildirim süreleri, alıcının seçimlik hakları, zamanaşımı ve dava yolu. Malı bir işletmeden kişisel ihtiyacınız için aldıysanız Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uygulanır; bu durum için ayıplı mal yazımıza bakabilirsiniz.
- Dayanağı nedir?
- Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 219-231; ticari satışlarda ayrıca Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 23; taşınmazlarda TBK m. 244.
- Ayıbı ne zaman bildirmeliyim?
- Malı teslim aldıktan sonra imkan bulur bulmaz gözden geçirip uygun sürede; gizli ayıbı öğrenir öğrenmez hemen. Tacirler arasında açık ayıpta 2 gün, diğerlerinde 8 gün.
- Haklarım neler?
- Sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya ayıpsız benzeriyle değiştirme; ayrıca tazminat.
- Ne kadar sürede dava açmalıyım?
- Taşınırlarda teslimden itibaren 2 yıl; yapılarda mülkiyetin geçmesinden itibaren 5 yıl. Satıcının ağır kusurunda bu kısa süreler uygulanmaz.
Hangi satışlarda bu kurallar uygulanır?
Satıcının ayıptan sorumluluğu, satışın tarafları ve konusuna göre farklı kanunlara tabidir. Uygulanacak kuralı doğru belirlemek, hangi sürede ne yapmanız gerektiğini de belirler.
| Satış türü | Uygulanan kurallar | Öne çıkan fark |
|---|---|---|
| Adi satış (iki birey arasında, ikinci el araç gibi) | TBK m. 219-231 | Gözden geçirme ve “uygun süre” içinde bildirim |
| Ticari satış (iki tacir arasında, ticari işletmeyle ilgili) | TBK m. 219-231 ve TTK m. 23 | Açık ayıpta 2 gün, diğerlerinde 8 gün içinde ihbar |
| Tüketici satışı (işletmeden kişisel amaçla) | 6502 sayılı TKHK m. 8-12 | Gözden geçirme külfeti yok; özel süreler ve hakem heyeti |
| Taşınmaz satışı | TBK m. 219-231, m. 244 | Yapı ayıbında 5 yıl; yüzölçümü eksikliğine özel kural |
Hayvan satışında satıcı, yazılı olarak üstlenmedikçe veya ağır kusuru olmadıkça ayıptan sorumlu olmaz (TBK m. 220). Bu kural, büyükbaş hayvan alım satımında sık karşılaşılan uyuşmazlıklarda önem taşır.
Ayıp nedir? Ayıp türleri
TBK m. 219’a göre satıcı iki tür ayıptan sorumludur. İlki, alıcıya herhangi bir şekilde bildirdiği niteliklerin satılanda bulunmamasıdır. İkincisi, nitelik veya niteliği etkileyen nicelik bakımından aykırı olan ve kullanım amacı bakımından satılanın değerini ve alıcının ondan beklediği faydaları ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki veya ekonomik ayıplardır.
Satıcı, bu ayıpların varlığını bilmese bile onlardan sorumludur (TBK m. 219/2). Sorumluluk kusura dayanmaz. Bu nedenle “ben de bilmiyordum” savunması, ayıptan doğan seçimlik haklara karşı satıcıyı korumaz; satıcının bilgisi yalnızca tazminatın kapsamında ve sürelerde önem kazanır.
Açık ve gizli ayıp
Olağan bir gözden geçirmeyle fark edilebilecek ayıp açık ayıptır. Ancak uzman incelemesiyle veya kullanım sırasında ortaya çıkabilen ayıp ise gizli ayıptır. Yargıtay uygulamasında bir ayıbın açık mı gizli mi olduğu ortalama bir alıcının bilgi ve dikkatine göre belirlenmektedir. Ayrım önemlidir; çünkü bildirim süreleri buna göre işler.
Ayıp, eksik ifa ve başka şey teslimi
Satılanın kusurlu olmasıyla, sözleşmede kararlaştırılan miktarın veya şeyin hiç teslim edilmemesi farklıdır. Sipariş edilen 1.000 koli yerine 800 koli gönderilmesi eksik ifadır. Yargıtay uygulamasında eksik ifa niteliğindeki uyuşmazlıkların TBK m. 223’teki gözden geçirme ve bildirim kuralına tabi olmadığı, bu taleplerde genel on yıllık zamanaşımının uygulandığı kabul edilmektedir. Malın üçüncü bir kişinin üstün hakkı nedeniyle alıcının elinden alınması ise zapttan sorumluluk kurallarına (TBK m. 214-218) tabidir.
Satıcının sorumlu olmadığı haller ve sorumsuzluk kayıtları
- Alıcının bildiği ayıplar: Satıcı, sözleşme kurulduğu sırada alıcının bildiği ayıplardan sorumlu değildir (TBK m. 222/1). Ekspertiz raporunda yazan ve alıcının gördüğü bir hasar için sonradan talepte bulunulamaz.
- Görebilecek olduğu ayıplar: Satıcı, alıcının satılanı yeterince gözden geçirmekle görebileceği ayıplardan da, böyle bir ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmedikçe sorumlu olmaz (TBK m. 222/2).
- Sorumsuzluk anlaşması: Taraflar satıcının ayıptan sorumluluğunu sözleşmeyle kaldırabilir veya sınırlayabilir. Ancak satıcı satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurluysa, bu tür her anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 221).
İkinci el araç ve makine satışlarında sık kullanılan “görülmüş, beğenilmiş, olduğu gibi satın alınmıştır” kaydı, alıcının gördüğü ve görebileceği ayıplar bakımından satıcıyı korur. Satıcının bildiği halde sakladığı veya ağır kusuruyla devrettiği gizli ayıplar için bu kayıt satıcıyı sorumluluktan kurtarmaz. Satıcılığı meslek edinmiş kişiler de bilmeleri gereken ayıplar bakımından aynı kurala tabidir (TBK m. 225/2).
Gözden geçirme ve ayıp bildirimi
Ayıptan doğan hakların en sık kaybedildiği aşama bildirimdir. Alıcı, devraldığı satılanın durumunu işlerin olağan akışına göre imkan bulur bulmaz gözden geçirmek ve satıcının sorumluluğunu gerektiren bir ayıp görürse bunu uygun bir süre içinde satıcıya bildirmek zorundadır (TBK m. 223/1). Gözden geçirmeyi ve bildirimi ihmal eden alıcı satılanı kabul etmiş sayılır. Olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayacak bir ayıp sonradan anlaşılırsa, hemen satıcıya bildirilmelidir; bildirilmezse satılan bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır (TBK m. 223/2).
| Durum | Bildirim süresi | Dayanak |
|---|---|---|
| Adi satışta açık ayıp | Gözden geçirme imkanı bulunur bulunmaz, uygun süre içinde | TBK m. 223/1 |
| Ticari satışta teslimde açıkça belli ayıp | 2 gün içinde ihbar | TTK m. 23/1-c |
| Ticari satışta açıkça belli olmayan ayıp | Teslimden itibaren 8 gün içinde inceleme ve ihbar | TTK m. 23/1-c |
| Sonradan ortaya çıkan gizli ayıp | Öğrenilir öğrenilmez hemen | TBK m. 223/2 |
| Hayvan satışı (yazılı süre yoksa, gebelik dışı) | Devirden itibaren 9 gün içinde bildirim ve bilirkişi incelemesi talebi | TBK m. 224 |
Bildirimin içeriği ve şekli
Bildirimde ayıplar tek tek ve somut olarak gösterilmelidir. Yargıtay uygulamasında teslim tutanağına düşülen “her türlü hakkımız saklıdır” türünden genel bir ihtirazi kaydın, ayıpları açıklamadığı için geçerli bir ihbar sayılmadığı görülmektedir.
Adi satışta bildirim kanunda belirli bir şekle bağlanmamıştır. Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih ve dönme gibi ihbarların noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta (KEP) ile yapılması gerekir (TTK m. 18/3). Ayıp ihbarının da bu şekle tabi olup olmadığı Yargıtay daireleri arasında tartışmalıdır; bir görüş şekli geçerlilik, diğeri ispat şartı saymaktadır. Uygulamada en güvenli yol, ihbarı noter veya KEP ile yapmaktır.
Başka yerden gönderilen mallar
Başka yerden gönderilen ve ayıplı olduğu ileri sürülen malı alıcı, satıcının bulunduğu yerde temsilcisi yoksa geçici olarak korumak zorundadır; malı önlem almadan geri gönderemez (TBK m. 226/1). Alıcı ayrıca malın durumunu gecikmeksizin usulüne göre tespit ettirmelidir; aksi halde ayıbın teslim anında var olduğunu kendisi ispat etmek zorunda kalır (TBK m. 226/2). Çabuk bozulabilecek mallarda alıcı, malı bulunduğu yer mahkemesi aracılığıyla sattırabilir; satıcının yararı gerektiriyorsa sattırmak zorundadır (TBK m. 226/3). Tespit için en pratik yol, sulh hukuk mahkemesinden delil tespiti istemektir.
Ağır kusurlu satıcı süre itirazında bulunamaz. Satıcı ağır kusurluysa, ayıbın kendisine süresinde bildirilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kısmen de olsa kurtulamaz (TBK m. 225/1). Yine de satıcının ağır kusurunu ispat etmek alıcıya düşer; bu nedenle bildirim sürelerine her durumda uymak gerekir.
Alıcının seçimlik hakları
Satıcının ayıptan sorumlu olduğu hallerde alıcı, TBK m. 227/1’deki dört seçimlik haktan birini kullanabilir:
Alıcının genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır (TBK m. 227/2). Seçimlik hakların kullanılmasına ilişkin bazı sınırlar da vardır:
- Satıcının önleme hakkı: Satıcı, alıcıya aynı malın ayıpsız bir benzerini hemen vererek ve uğradığı zararın tamamını gidererek alıcının seçimlik haklarını kullanmasını önleyebilir (TBK m. 227/3).
- Hakimin takdiri: Alıcı sözleşmeden dönmeyi seçmiş olsa bile, durum bunu haklı göstermiyorsa hakim onarıma veya bedel indirimine karar verebilir (TBK m. 227/4). Küçük bir ayıp için dönme talebi bu nedenle indirimle sonuçlanabilir.
- Değer kaybı bedele çok yakınsa: Satılanın değerindeki eksiklik satış bedeline çok yakınsa alıcı yalnızca dönme veya ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini kullanabilir (TBK m. 227/5).
- Seçim bağlayıcıdır: Yargıtay uygulamasında seçimlik hakların yenilik doğurucu olduğu, kullanılmakla tükendiği ve terditli olarak ileri sürülemeyeceği kabul edilmektedir. Mahkeme de alıcının seçtiğinden farklı bir hakka hükmedemez.
Bedel indirimi nasıl hesaplanır?
Yargıtay uygulamasında indirim, nispi metotla hesaplanır: Satılanın satış tarihindeki ayıpsız piyasa değeri ile ayıplı değeri karşılaştırılır ve bulunan oran satış bedeline uygulanır. Onarım masrafı ile değer kaybı aynı anda istenemez.
Bir kişi, başka bir kişiden 600.000 TL’ye ikinci el bir iş makinesi satın alıyor. Bilirkişi, makinenin satış tarihindeki ayıpsız değerinin 750.000 TL, gizli motor arızası nedeniyle ayıplı değerinin 600.000 TL olduğunu tespit ediyor. Değer kaybı oranı (750.000 − 600.000) / 750.000 = %20‘dir. İndirim, ödenen bedel üzerinden hesaplanır: 600.000 × %20 = 120.000 TL. Alıcının “ödediğim bedel ile ayıplı değer arasındaki fark” yaklaşımıyla bir indirim istemesi mümkün değildir; o yöntemle burada hiç indirim çıkmazdı.
Dönmenin sonuçları
Satış sözleşmesinden dönen alıcı, satılanı ondan elde ettiği yararlarla birlikte satıcıya geri verir. Buna karşılık satıcıdan şunları isteyebilir (TBK m. 229/1):
- Bedel: Ödediği satış bedelinin faiziyle birlikte geri verilmesi.
- Giderler: Satılanın tamamen zaptında olduğu gibi yargılama giderleri ile satılan için yaptığı giderler.
- Doğrudan zarar: Ayıplı maldan doğan doğrudan zararının giderilmesi. Bu zarar için satıcının kusuru aranmaz.
- Diğer zararlar: Satıcı, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alıcının diğer zararlarını da gidermekle yükümlüdür (TBK m. 229/2). Üretimin durması nedeniyle kaçırılan siparişler bu kapsamda değerlendirilir.
Ayıplı devredilen satılanın ayıp, beklenmedik hal veya mücbir sebep yüzünden yok olması ya da ağır zarar görmesi dönme hakkını engellemez; alıcı elinde ne kalmışsa onu geri verir. Satılan alıcıya yüklenebilen bir sebeple yok olmuşsa, alıcı onu başkasına devretmiş veya biçimini değiştirmişse ise yalnızca bedel indirimi isteyebilir (TBK m. 228). Birlikte satılan birden çok maldan bazıları ayıplı çıkarsa dönme yalnız ayıplı olanlar için kullanılır; ayıplı parça önemli zarar vermeden ayrılamıyorsa dönme tamamını kapsar (TBK m. 230).
Zamanaşımı
Satıcı daha uzun bir süre üstlenmiş olmadıkça, satılanın ayıbından doğan her türlü dava, ayıp sonradan ortaya çıksa bile satılanın alıcıya devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK m. 231/1). Alıcının bu iki yıl içinde bildirdiği ayıptan doğan def’i hakkı ise sürenin geçmesiyle ortadan kalkmaz; satıcı bedel için dava açarsa alıcı ayıbı savunma olarak ileri sürebilir.
- Ağır kusurlu satıcı: Satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu olan satıcı iki yıllık süreden yararlanamaz (TBK m. 231/2); bu durumda genel zamanaşımı hükümleri uygulanır. Yargıtay uygulamasında, ayıbı kabul edip defalarca servis vermesine rağmen gideremeyen satıcının ağır kusurlu sayıldığı örnekler vardır.
- Yapılar: Bir yapının ayıbından doğan davalar mülkiyetin geçmesinden başlayarak beş yıl, satıcının ağır kusuru varsa yirmi yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK m. 244/3).
- Garanti süresi: Satıcının sözleşmeyle üstlendiği daha uzun bir garanti süresi alıcı lehine uygulanır.
Zamanaşımının durması, kesilmesi ve def’i olarak ileri sürülmesi için borçlar hukukunda zamanaşımı yazımıza bakabilirsiniz.
Taşınmaz satışında ayıp ve yüzölçümü
Taşınmaz satışında da ayıptan sorumluluk hükümleri uygulanır; rutubet, statik kusur, iskan alınamaması gibi durumlar tipik örneklerdir. Kanun taşınmazlar için iki özel kural öngörmüştür. Aksi kararlaştırılmadıkça satılan taşınmaz sözleşmede belirtilen yüzölçümünden az çıkarsa satıcı eksik kısım için alıcıya tazminat öder. Taşınmazın yüzölçümü resmi ölçüme dayanarak tapu kütüğüne yazılmışsa ve taşınmaz bu yüzölçümünden az çıkarsa, satıcı bunu özellikle üstlenmiş olmadıkça tazminat ödemez (TBK m. 244/1-2). Yapı ayıplarında ise yukarıda belirtilen beş ve yirmi yıllık süreler uygulanır.
Konutu bir müteahhitten veya inşaat şirketinden kişisel amaçla satın aldıysanız işlem tüketici işlemidir; bu durumda müteahhide karşı tüketicinin hakları yazımızdaki kurallar uygulanır.
Başvuru ve dava yolu
- Ayıbı belgeleyin ve tespit ettirinFotoğraf, ekspertiz ve servis raporları alın. Uyuşmazlık büyükse sulh hukuk mahkemesinden delil tespiti isteyin; özellikle mal başka yerden gönderilmişse tespit, ispat yükünü sizden kaldırır.
- Süresinde ihbar edinAyıpları tek tek sayan bir ihbarnameyi noter veya KEP ile gönderin. Hangi seçimlik hakkı kullandığınızı açıkça yazın.
- Arabuluculuğu kontrol edinİki tacir arasındaki ticari satışlarda para alacağı ve tazminat talepleri için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m. 5/A). Ayrıntılar dava şartı arabuluculuk yazımızda.
- Davayı açınSeçtiğiniz hakka göre bedel iadesi, indirim veya tazminat davası açılır. Satılan mal üçüncü kişiye satılmak üzereyse veya satıcının mal kaçırma riski varsa ihtiyati tedbir ya da ihtiyati haciz değerlendirilebilir.
- Görevli mahkeme: Adi satışlarda asliye hukuk mahkemesi; tarafların ticari işletmesiyle ilgili satışlarda asliye ticaret mahkemesi; tüketici işlemlerinde tüketici mahkemesi veya değeri 2026 yılı için 186.000 TL’nin altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyeti.
- Arabuluculuk: Adi satıştan doğan davalarda dava şartı arabuluculuk yoktur. Ticari satışta TTK m. 5/A uygulanır. Tüketici mahkemesinde açılacak davalarda da arabuluculuk dava şartıdır.
- Yetki: Davalının yerleşim yeri (HMK m. 6) ve sözleşmenin ifa yeri (HMK m. 10) mahkemeleri yetkilidir. Para borçları kural olarak alacaklının yerleşim yerinde ifa edileceğinden (TBK m. 89), bedel iadesi davasında alıcının yerleşim yeri de gündeme gelebilir.
- Harç: Nispi karar ve ilam harcı; 2026 için binde 68,31 oranın dörtte biri peşin ödenir. Zararın tamamı belli değilse kısmi dava açılıp talep, tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus artırılabilir (HMK m. 109/4).
- İcra ve itiraz: Satıcı bedel için icra takibi başlatırsa alıcı, ayıp nedeniyle borca itiraz edebilir; satıcı da itirazın iptali davası açabilir. Bu davada alıcı, süresinde bildirdiği ayıbı def’i olarak ileri sürer.
- İspat: Satış sözleşmesinin içeriği, vaat edilen nitelikler ve ödeme, 2026 yılında değeri 41.000 TL’yi aşan işlemlerde senetle ispat edilir (HMK m. 200). İlan metni, mesajlar ve ekspertiz raporu bu nedenle saklanmalıdır.
- Faiz: Bedel iadesinde faiz, ödeme tarihinden itibaren istenir. Ticari işlerde avans faizi uygulanabilir; 2026 oranları için ticari işlerde faiz yazımıza bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Malı teslim alıp uzun süre gözden geçirmemek ve sonra açık bir ayıba dayanmak.
- Ticari satışta 2 ve 8 günlük ihbar sürelerini kaçırmak; tacirler için “uygun süre” kuralı uygulanmaz.
- İhbarda ayıpları tek tek belirtmeden “her türlü hakkımız saklıdır” demekle yetinmek.
- Önce onarım isteyip sonra aynı ayıp için dönmeye geçmeye çalışmak veya seçimlik hakları terditli ileri sürmek.
- Bedel indirimini ödenen bedel ile ayıplı değer arasındaki fark olarak hesaplamak.
- İki yıllık zamanaşımını, ayıbın ortaya çıktığı tarihten başlatmak; süre devirden işler.
- Ticari satışta arabulucuya başvurmadan dava açmak.
Sık sorulan sorular
Bireyden aldığım ikinci el aracın motoru bozuk çıktı, “görüldüğü gibi” kaydı beni engeller mi?
Bu kayıt, sizin gördüğünüz veya olağan bir incelemeyle görebileceğiniz ayıplar için satıcıyı korur. Satıcının bildiği halde sakladığı veya ağır kusuruyla devrettiği gizli ayıplar için sorumluluğu devam eder (TBK m. 221, 225). Arızayı öğrenir öğrenmez satıcıya bildirmeniz gerekir.
Ayıbı nasıl bildirmeliyim?
Ayıpları tek tek sayan yazılı bir bildirimle. Adi satışta kanuni bir şekil yoktur; ancak ispat için noter ihtarnamesi veya KEP en güvenli yoldur. Tacirler arasında TTK m. 18/3’teki şekle uyulması önerilir.
Onarım mı, yeni mal mı isteyeceğime kim karar verir?
Seçim alıcıya aittir. Ancak satıcı ayıpsız benzerini hemen verip zararınızı karşılayarak seçiminizi önleyebilir; dönme talebinde de durum haklı göstermiyorsa hakim indirim veya onarıma karar verebilir.
İki yıl geçtikten sonra ayıp ortaya çıktı, bir hakkım kalır mı?
Kural olarak dava hakkı zamanaşımına uğrar. Satıcı daha uzun bir süre üstlenmişse veya ayıplı devirde ağır kusurluysa iki yıllık süre uygulanmaz. Yapılarda süre beş yıldır.
Ayıplı mal yüzünden işim durdu, bu zararı isteyebilir miyim?
İsteyebilirsiniz. Doğrudan zararlar için satıcının kusuru aranmaz; üretim kaybı gibi diğer zararlardan ise satıcı kusursuz olduğunu ispat edemezse sorumludur (TBK m. 229).
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla