Konişmento (bill of lading), deniz ticaretinin yüzyıllardır kullanılan en önemli belgesidir. Taşıyanın eşyayı teslim aldığını gösterir, taşıma sözleşmesini ispatlar ve eşyanın kendisini temsil eder. Bu sayede denizde yol alan bir yük, gemi henüz varma limanına ulaşmadan satılabilir, rehin verilebilir ya da bir akreditif işleminde bankaya teminat olarak sunulabilir.
Bu yazıda konişmentonun tanımını, kim tarafından ve nasıl düzenlendiğini, içeriğini, türlerini ve kıymetli evrak olarak hukuki niteliğini 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1228 ile 1245. maddeleri arasındaki “Denizde Taşıma Senetleri” hükümleri çerçevesinde ele alıyoruz. Konişmentonun ispat gücü, çekinceler, garanti mektupları ve konişmentosuz teslim gibi uygulamada en çok uyuşmazlık çıkaran konulara ayrıca yer veriyoruz.
- Nedir?
- Taşıma sözleşmesini ispatlayan, eşyanın teslim alındığını veya yüklendiğini gösteren ve eşyanın yalnızca kendisinin ibrazı karşılığında teslimini sağlayan senet (TTK m. 1228).
- Kim düzenler?
- Taşıyan, kaptan veya yetkili bir temsilci, taşıyan adına ve hesabına düzenler.
- Hukuki niteliği?
- Kıymetli evrak ve emtia senedidir. Konişmentonun devri, eşyanın zilyetliğinin devri gibi sonuç doğurur.
- Neden önemli?
- Konişmentodaki kayıtlar, iyiniyetle devralan hamile karşı taşıyanı bağlar. Yük hasarı davalarının çoğu bu kayıtlar üzerinden yürür.
Konişmento nedir, hangi işlevleri görür?
TTK m. 1228/1’e göre konişmento, bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak bu senedin geri verilmesi karşılığında teslim etmeyi üstlendiği bir senettir. Bu tanım, konişmentonun birbirine bağlı dört işlevini bir arada gösterir.
Konişmento ile navlun sözleşmesi birbirinden ayrı kavramlardır. Navlun sözleşmesi taşıyan ile taşıtan arasında kurulur ve şekle bağlı değildir. Konişmento ise bu sözleşme uyarınca, eşya teslim alındıktan sonra düzenlenen ve dolaşıma çıkabilen bir senettir. Navlun sözleşmesinin kurulması ve ifası için navlun sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Konişmento kim tarafından ve nasıl düzenlenir?
Konişmentoyu taşıyan, kaptan veya kaptanın yetkili kıldığı bir temsilci, taşıyan adına ve hesabına düzenler (TTK m. 1228/2). Uygulamada konişmentoların büyük kısmı taşıyanın acentesi tarafından, yükletenin sunduğu bilgiler esas alınarak hazırlanır ve imzalanır.
Tesellüm ve yükleme konişmentosu
Eşya taşınmak üzere teslim alınmış ancak henüz gemiye yüklenmemişse, yükletenin rızasıyla bir tesellüm konişmentosu (received for shipment) düzenlenebilir. Eşya gemiye yüklendikten sonra taşıyan, yükletenin istemi üzerine ve tesellüm makbuzu veya tesellüm konişmentosunun geri verilmesi karşılığında yükleme konişmentosu (shipped on board) düzenler. Tesellüm konişmentosuna yükleme tarihi ve geminin adı sonradan eklenirse, bu senet yükleme konişmentosu hükmüne girer.
Bu ayrım uygulamada önemlidir. Akreditifli satışlarda bankalar, aksi kararlaştırılmadıkça eşyanın gemiye yüklendiğini gösteren konişmento ister. Yükleme tarihinin geriye çekilmesi (geriye tarihli konişmento) ise hem taşıyanın hem de yükletenin ağır sorumluluğuna yol açabilir.
Nüshalar
Yükleme konişmentosu, yükletenin istediği sayıda nüsha olarak düzenlenir. Bütün nüshaların metni aynı olmalı ve her nüshada kaç nüsha düzenlendiği gösterilmelidir (TTK m. 1228/4). Uygulamada genellikle üç asıl nüsha düzenlenir ve bu nüshalar “takım” olarak dolaşır. Yükleten de taşıyanın istemi üzerine, imzaladığı bir konişmento suretini taşıyana verir (TTK m. 1228/5).
Konişmentonun içeriği
TTK m. 1229/1, konişmentoda yer alması gereken kayıtları sayar. İçerik, Hamburg Kuralları’nın 15. maddesi örnek alınarak genişletilmiştir. Başlıca kayıtlar şunlardır:
- Eşyaya ilişkin kayıtlar: Yükletenin bildirdiği şekliyle eşyanın cinsi, tanınması için gerekli işaretler, koli veya parça sayısı, ağırlık ya da miktarı ile dışarıdan belli olan hal ve durumu.
- Taraflara ilişkin kayıtlar: Taşıyanın adı ve işyeri, yükletenin adı ve belirtilmişse gönderilenin adı.
- Taşımaya ilişkin kayıtlar: Geminin adı, yükleme limanı ve eşyanın teslim alındığı tarih, boşaltma limanı, kararlaştırılmışsa teslim yeri ve süresi, güverte taşıması kararlaştırılmışsa buna ilişkin kayıt.
- Navlun: Navlun gönderilen tarafından ödenecekse navlunun miktarı veya gönderilenin navlunu ödeyeceğine ilişkin kayıt.
- Düzenlemeye ilişkin kayıtlar: Konişmentonun düzenlendiği yer ve tarih, düzenlenen asıl nüsha sayısı ve taşıyan ya da onun adına hareket eden kişinin imzası.
- Sorumluluğa ilişkin şartlar: Taşıyanın sorumluluk sınırlarını yükselten şartlar varsa bunlar da konişmentoya yazılır.
Bu kayıtlardan biri veya birkaçının eksik olması, senedin konişmento niteliğini ortadan kaldırmaz. Yeter ki TTK m. 1228/1’deki tanım unsurları bulunsun (TTK m. 1229/2). Kanunun bu esnek yaklaşımı, ticari hayatta sıkça rastlanan eksik doldurulmuş formların geçerliliğini korumaya yöneliktir. Ancak eksik bir kayıt, özellikle koli sayısı gösterilmemiş bir konteyner taşımasında, sonradan tazminat tutarını doğrudan etkileyebilir.
Konişmentonun türleri
Konişmentolar farklı ölçütlere göre sınıflandırılır. Aynı belge aynı anda birden fazla sınıfa girebilir: örneğin bir konişmento hem emre yazılı, hem temiz, hem de yükleme konişmentosu olabilir.
| Ölçüt | Türler | Uygulamadaki önemi |
|---|---|---|
| Yüklemenin gerçekleşmesi | Tesellüm konişmentosu, yükleme konişmentosu | Akreditifte kural olarak yükleme konişmentosu istenir. |
| Hak sahibinin belirlenmesi | Nama, emre ve hamiline yazılı konişmento | Devrin şeklini ve teslim alma yetkisini belirler. |
| Çekince bulunup bulunmaması | Temiz konişmento, çekinceli (kirli) konişmento | Bankalar ve alıcılar temiz konişmento ister; çekince satış ve ödeme sürecini durdurabilir. |
| Dayandığı sözleşme | Hat (liner) konişmentosu, çarter partisine bağlı konişmento | Çarter partisi hükümlerinin hamile karşı ileri sürülüp sürülemeyeceğini etkiler. |
| Düzenleyen | Taşıyanın düzenlediği (master) konişmento, taşıma işleri organizatörünün düzenlediği (house) konişmento | Kimin taşıyan sıfatıyla sorumlu olduğunu belirler. |
| Taşımanın kapsamı | Doğrudan konişmento, aktarmalı (through) konişmento, çok türlü taşıma konişmentosu | Aktarma ve kara ayaklarında sorumluluğun kime ait olduğunu belirler. |
Nama, emre ve hamiline yazılı konişmento
Konişmento belirli bir kişi adına, emre veya hamile yazılı olarak düzenlenebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça konişmento, yükletenin istemi üzerine gönderilenin emrine veya yalnızca emre yazılı olarak düzenlenir. Yalnızca “emre” ibaresi taşıyan bir konişmento, yükletenin emrine düzenlenmiş sayılır (TTK m. 1228/3). Uygulamada en sık kullanılan tür, ciro yoluyla kolayca devredilebilen emre yazılı konişmentodur.
Hukuki niteliği: kıymetli evrak ve emtia senedi
Konişmento bir kıymetli evraktır. Kıymetli evrakta senede bağlanan hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemez ve başkasına devredilemez (TTK m. 645). Konişmentoda senede bağlanan hak, eşyanın teslimini isteme hakkıdır. Bu nedenle taşıyan, eşyayı yalnızca konişmentoyu ibraz eden meşru hamile teslim eder.
Konişmento aynı zamanda bir emtia senedidir. Eşyayı temsil eden bir kıymetli evrakın teslimi, eşyanın kendisinin teslimi gibi sonuç doğurur (TMK m. 980). Konişmentonun rehnedilmesi de eşya üzerinde rehin hakkı doğurur (TMK m. 957). TTK m. 1235, kaptan veya taşıyanın temsilcisi eşyayı teslim almış olduğu sürece bu kuralların uygulanacağını öngörür. Akreditifli satışlarda bankanın konişmentoyu elinde tutarak eşya üzerinde güvence sağlaması bu niteliğin sonucudur.
- Emre yazılı konişmento: Ciro ve senedin teslimiyle devredilir. Boş ciro yapılmışsa senet hamiline yazılı senet gibi dolaşır.
- Hamiline yazılı konişmento: Senedin teslimiyle devredilir. Senedi elinde bulunduran kişi hak sahibi sayılır; bu nedenle kayıp ve hırsızlık riskine en açık türdür.
- Nama yazılı konişmento: Alacağın devrine ilişkin kurallara uygun bir devir beyanı ve senedin teslimiyle devredilir. Dolaşım kabiliyeti sınırlıdır.
Konişmentonun kaybolması veya çalınması halinde hak sahibi, kıymetli evrakın iptaline ilişkin hükümlere göre mahkemeden iptal kararı isteyebilir. İptal kararıyla senede dayanmadan hak ileri sürülebilir. Bu süreç zaman alacağından uygulamada genellikle teminat karşılığında teslim yoluna gidilir.
İspat gücü ve çekinceler
Konişmentonun hukuki ilişkiyi belirleme gücü, kimin elinde olduğuna göre değişir. TTK m. 1237’ye göre taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkide konişmento esas alınır. Taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişki ise navlun sözleşmesi hükümlerine bağlı kalır. Taşıyan, taşıtana karşı konişmentoda yazmayan sözleşme şartlarını ileri sürebilir; konişmentoyu devralan üçüncü kişiye karşı ise ilke olarak yalnızca senette yazılı olanlara dayanabilir.
Eşyaya ilişkin kayıtların gücü
Konişmentodaki eşyanın cinsi, işaretleri, sayısı, ağırlığı ve dış görünüşüne ilişkin kayıtlar, taşıyanın eşyayı bu şekilde teslim aldığına veya yüklediğine karine oluşturur (TTK m. 1239). Eşyanın dışarıdan belli olan hali konişmentoda gösterilmemişse, eşyanın dışarıdan iyi halde olduğunun beyan edildiği kabul edilir.
Taşıyan, taşıtana karşı konişmentodaki kayıtların yanlış olduğunu ispat edebilir. Ancak konişmento, gönderilen de dahil olmak üzere iyiniyetli bir üçüncü kişiye devredilmişse karinenin aksi ispatlanamaz (TTK m. 1239). Konişmentoya güvenerek eşyayı satın alan veya kredi veren kişi bu şekilde korunur. Eşyanın cins ve değerine ilişkin yükleten bildirimleri ise bu kuralın dışındadır ve taşıyanı bağlamaz (TTK m. 1186/4).
Çekince koyma
Taşıyan, yükletenin bildirdiği bilgilerin eşyayı doğru göstermediğini biliyorsa ya da bundan haklı olarak şüphe ediyorsa veya bu bilgileri kontrol etme imkanı yoksa, konişmentoya bu yönde bir çekince koyar. Çekincede yanlışlığın veya şüphenin dayanağının gösterilmesi, sonradan doğabilecek tartışmaları önler. “Said to contain” (içeriğinin … olduğu beyan edilmiştir) ya da “shipper’s load and count” (yükletenin yüklemesi ve sayımı) gibi kayıtlar, özellikle mühürlü konteyner taşımalarında, taşıyanın içeriği kontrol edemediğini gösteren çekince olarak kullanılır.
Navlun kaydı
Konişmentoda navlunun gönderilen tarafından ödeneceğine ilişkin bir kayıt yoksa, gönderilenin navlun ödemekle yükümlü olmadığı karine olarak kabul edilir. Bu karinenin de iyiniyetle konişmentoyu devralan kişiye karşı aksi ispatlanamaz (TTK m. 1240). “Freight prepaid” kaydı taşıyan bir konişmentonun hamiline navlun için başvurulamaması bu kuralın sonucudur.
Temiz konişmento ve garanti mektubu
Ticari hayatta alıcılar ve bankalar temiz konişmento ister. Eşyada bir kusur görüldüğünde taşıyanın çekince koyması satış sözleşmesini ve akreditif ödemesini tehlikeye sokabileceğinden, yükletenler çekince konulmaması karşılığında taşıyana bir garanti mektubu (letter of indemnity) verir. Yükleten bu mektupla, temiz konişmento nedeniyle taşıyanın uğrayacağı zararı tazmin etmeyi üstlenir.
6762 sayılı eski TTK döneminde bu mektupların geçerliliği öğretide ve Yargıtay kararlarında uzun süre tartışılmıştı. TTK m. 1241 konuyu Hamburg Kuralları’nın 17. maddesi doğrultusunda düzenlemiştir:
- Taraflar arasında: Garanti mektubu, aldatma kastı bulunmadıkça yükleten ile taşıyan arasında geçerlidir.
- Üçüncü kişilere karşı: Garanti mektubu, gönderilen de dahil olmak üzere konişmentoyu iyiniyetle devralan üçüncü kişilere karşı hüküm doğurmaz. Taşıyan, hamile karşı temiz konişmentonun sonuçlarına katlanır.
- Aldatma kastı: Taşıyan, çekince koymayarak konişmentoya güvenecek üçüncü kişileri aldatmayı amaçlamışsa garanti mektubuna dayanamaz ve sorumluluk sınırlarından da yararlanamaz.
Garanti mektubu karşılığında temiz konişmento düzenlenmesi, taşıyanın P&I sigortası kapsamı dışında kalabilir. Bu nedenle taşıyanlar bu yola genellikle yalnızca küçük ve tartışmalı farklılıklar için başvurur.
Taşıyan kimdir ve çarter partisine atıf
Konişmentoda kimin taşıyan olarak sorumlu olduğu, hamilin kime dava açacağını belirler. TTK m. 1238’e göre konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan veya kendi adına ve hesabına imzalatan kişi taşıyan sayılır. Konişmentoda taşıyanın adı gösterilmemişse veya açıkça anlaşılmıyorsa donatan taşıyan sayılır. Kaptanın veya bir temsilcinin düzenlediği konişmentoda taşıyan belli değilse, temsilci de donatanla birlikte taşıyan sayılabilir. Bu sonuçlardan kurtulmak için hamilin istemi üzerine taşıyanın kimliğinin bildirilmesi ve belgelendirilmesi gerekir.
Yolculuk çarteri altında düzenlenen konişmentolarda sık rastlanan bir sorun, çarter partisindeki tahkim, navlun veya sorumluluk kayıtlarının konişmento hamiline karşı ileri sürülüp sürülemeyeceğidir. TTK m. 1237/3’e göre konişmentoda çarter partisine atıf yapılmışsa, konişmento devredilirken çarter partisinin bir suretinin de yeni hamile verilmesi gerekir. Bu şart yerine getirilmişse çarter partisinin hükümleri, nitelikleri elverdiği ölçüde hamile karşı da ileri sürülebilir. Ancak hamile karşı taşıyanın sorumluluğunu kanuni sınırların altına indiren kayıtlar, TTK’nın emredici hükümleri nedeniyle uygulanmaz (TTK m. 1243).
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu şartı uygulamada titizlikle aramaktadır. Dairenin 19.09.2017 tarihli, 2016/1662 E., 2017/4494 K. sayılı kararında, eksik çıkan yük nedeniyle sigortacının açtığı rücu davasında TTK m. 1237/3 şartlarının değerlendirilmemesi bozma sebebi yapılmıştır. 29.11.2017 tarihli, 2016/8794 E., 2017/6687 K. sayılı kararda da çarter partisinin konişmento hamiline verildiği ispatlanmadan hamile karşı ileri sürülemeyeceği kabul edilmiştir. Zaman çarteri altında düzenlenen konişmentolarda taşıyanın kim olduğu sorusu için zaman çarteri sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Varma limanında teslim ve konişmentosuz teslim
Varma limanında eşyayı teslim almaya yetkili kişi, konişmentonun meşru hamilidir. Emre yazılı konişmentoda meşru hamil, kesintisiz bir ciro zinciriyle hak sahibi görünen kişidir. Taşıyan, asıl nüshalardan birini geri alarak teslim yaptığında diğer nüshalar hükümsüz kalır. Birden fazla meşru hamil aynı anda başvurursa taşıyan, eşyayı tevdi ederek uyuşmazlığın çözülmesini bekleyebilir. Yolculuk sırasında yükletenin taşıyana vereceği talimatlar da emre yazılı konişmentoda ancak bütün asıl nüshaların geri verilmesi karşılığında yerine getirilmelidir.
Konişmentosuz teslim taşıyanı korumaz. Kısa yolculuklarda gemi, konişmento bankacılık sürecini tamamlamadan limana ulaşabilir. Taşıyan bu durumda eşyayı konişmento ibraz edilmeden, genellikle gönderilenden ve bir bankadan alınan garanti mektubu karşılığında teslim eder. Bu teslim, konişmentonun meşru hamiline karşı taşıyanı sorumluluktan kurtarmaz. Taşıyan, eşyayı yanlış kişiye teslim etmiş sayılır ve zararı hamile öder; ardından garanti mektubuna dayanarak rücu eder.
Konişmentosuz teslimden doğan talepler de eşyanın zıyaına ilişkin talepler gibi taşıyanın sorumluluğu hükümlerine ve bir yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Taşıyanın zıya, hasar ve gecikmeden sorumluluğu, ihbar süreleri ve tazminat sınırları için yük hasarı, kayıp ve gecikme tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.
Deniz yük senedi ve elektronik belgeler
Konişmento her taşımada gerekli değildir. Eşyanın yolculuk sırasında satılması veya bankaya teminat gösterilmesi beklenmiyorsa, taraflar daha basit belgeler kullanır.
- Deniz yük senedi (sea waybill): Kıymetli evrak niteliği taşımaz ve devredilemez. Taşıyan eşyayı, belgede adı yazılı gönderilene senet ibraz edilmeden teslim eder. TTK m. 1242’ye göre konişmento dışındaki taşıma senetleri, taşıma sözleşmesinin yapıldığına ve eşyanın senette yazılı şekilde teslim alındığına aksi ispatlanabilir bir karine oluşturur.
- Ekspres veya telex release: Konişmento düzenlendikten sonra asıl nüshaların yükleme limanında taşıyana geri verilmesiyle eşyanın varma limanında konişmentosuz teslimine izin verilmesidir. Bu durumda yükleten, eşya üzerindeki kontrolünü varma limanından önce bırakmış olur.
- Elektronik konişmento: Uluslararası uygulamada elektronik platformlar üzerinden düzenlenen ve devredilen konişmentolar giderek yaygınlaşmaktadır. TTK’da elektronik konişmentoyu ayrıntılı olarak düzenleyen özel bir hüküm bulunmadığından, bu belgelerin hukuki sonuçları büyük ölçüde platform kurallarına ve tarafların sözleşmelerine dayanır. Elektronik belgelerin kağıt konişmentoyla eşdeğer sayılması için birçok ülkede UNCITRAL’in Elektronik Devredilebilir Kayıtlar Model Kanunu (MLETR) örnek alınmaktadır.
Konişmentolar çoğu zaman yabancı bir mahkemeyi veya tahkimi yetkili kılan kayıtlar da içerir. Bu kayıtların konişmento hamiline karşı geçerliliği ayrı bir değerlendirme gerektirir; konuyu deniz ticareti uyuşmazlıklarında görevli ve yetkili mahkeme yazımızda ele aldık.
Sık yapılan hatalar
- Konteyner taşımalarında koli sayısını konişmentoya yazdırmamak.
- Yükleme tarihini veya eşyanın durumunu gerçeğe aykırı gösteren bir konişmentoyu ticari baskıyla kabul etmek.
- Çarter partisine atıf yapan bir konişmentoyu devrederken çarter partisinin suretini yeni hamile vermemek.
- Konişmentosuz teslim için alınan garanti mektubunun içeriğini ve teminat tutarını incelememek.
- Hamiline yazılı veya boş ciro edilmiş konişmentoyu güvenli olmayan yollarla göndermek.
Sık sorulan sorular
Konişmento ile navlun sözleşmesi aynı şey mi?
Hayır. Navlun sözleşmesi taşıyan ile taşıtan arasında kurulan ve şekle bağlı olmayan sözleşmedir. Konişmento ise bu sözleşmeye dayanarak, eşya teslim alındıktan sonra düzenlenen, sözleşmeyi ispatlayan ve eşyayı temsil eden kıymetli evraktır.
Konişmentoda eksik bilgi varsa geçersiz mi olur?
Hayır. Kanunda sayılan kayıtlardan bazılarının eksik olması, senedin konişmento niteliğini ortadan kaldırmaz. Yeter ki taşıma sözleşmesini ispatlama, eşyanın teslim alındığını gösterme ve senet karşılığında teslim unsurları bulunsun.
Temiz konişmento ne demektir?
Eşyanın dışarıdan belli olan hali ve niteliği hakkında taşıyanın herhangi bir çekince koymadığı konişmentodur. Temiz konişmento, eşyanın taşıyana iyi halde teslim edildiğine karine oluşturur ve iyiniyetli hamile karşı bu karinenin aksi ispatlanamaz.
Konişmento kaybolursa eşya teslim alınamaz mı?
Konişmento kıymetli evrak olduğundan, kural olarak senet ibraz edilmeden teslim istenemez. Hak sahibi mahkemeden iptal kararı isteyebilir. Uygulamada ise çoğu zaman taşıyana banka teminatı verilerek teslim sağlanır.
Deniz yük senedi ile konişmento arasındaki fark nedir?
Deniz yük senedi kıymetli evrak değildir ve devredilemez. Eşya, senet ibraz edilmeden belgede adı yazılı gönderilene teslim edilir. Konişmento ise devredilebilir ve eşya yalnızca senedin ibrazı karşılığında teslim edilir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla