Görevden uzaklaştırma, halk arasında “açığa alınma” olarak bilinir. Hakkında disiplin soruşturması ya da ceza kovuşturması yürütülen bir memurun, kamu hizmetinin gerekleri bakımından görevi başında kalması sakıncalı görüldüğünde geçici olarak görevinden uzaklaştırılmasıdır. Memurluk statüsü devam eder; memur yalnızca fiilen görev yapmaktan alıkonulur.
Bu yazıda görevden uzaklaştırmanın hukuki niteliğini, kararı kimlerin verebileceğini, tedbirin süre sınırlarını, uzaklaştırılan memurun aylık ve diğer haklarını, göreve iadenin zorunlu olduğu halleri ve bu karara karşı başvurabileceğiniz itiraz ve dava yollarını anlatıyoruz. Konu 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 137 ila 145. maddelerinde düzenlenmiştir.
- Ceza mı?
- Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası sayılmaz; soruşturma süresince uygulanan ihtiyati bir tedbirdir.
- Aylık ödenir mi?
- Uzaklaştırma süresince aylığın üçte ikisi ödenir. Göreve iadede kesilen üçte bir de ödenir.
- Ne kadar sürer?
- Disiplin soruşturmasında en çok 3 ay. Ceza kovuşturmasında süre sınırı yoktur; tedbir iki ayda bir yeniden incelenir.
- Dava açılabilir mi?
- Evet. Tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir ve yürütmenin durdurulması istenebilir.
Görevden uzaklaştırma nedir?
DMK m. 137’ye göre görevden uzaklaştırma, kamu hizmetinin gerektirdiği hallerde görevi başında kalmasında sakınca görülen memurlar hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir. Tedbirin amacı, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesini sağlamak, delillerin karartılmasını önlemek ve kamu hizmetinin itibarını korumaktır. Tedbir soruşturmanın başında alınabileceği gibi soruşturmanın herhangi bir aşamasında da alınabilir.
Görevden uzaklaştırma ile disiplin cezası arasındaki fark önemlidir. Disiplin cezası, bir fiilin işlendiğinin tespiti üzerine verilen bir yaptırımdır. Görevden uzaklaştırma ise henüz sonuçlanmamış bir soruşturma ya da kovuşturma sırasında uygulanan geçici bir önlemdir ve memurun suçlu olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle uzaklaştırma kararı tek başına özlük dosyasında bir disiplin cezası olarak yer almaz; ancak soruşturma belgeleriyle birlikte dosyaya girer.
Uygulamada tedbire en sık şu durumlarda başvurulur: muhasebe, tahsilat ya da ihale birimlerinde görevli bir memur hakkında yolsuzluk iddiasıyla soruşturma açılması; bir öğretmen veya sağlık çalışanı hakkında hizmetten yararlananlara kötü muamele iddiası; amir ya da iş arkadaşlarına yönelik ağır bir saldırı veya tehdit iddiası; memurun görev yerindeki belgelere ve tanıklara erişiminin soruşturmayı etkileyebileceği durumlar. Her durumda idarenin, memurun görevde kalmasının neden sakıncalı olduğunu somut olayla ilişkilendirmesi gerekir.
Görevden uzaklaştırma, memurun başka bir göreve ya da birime geçici olarak verilmesinden de farklıdır. Geçici görevlendirme veya başka bir birimde çalıştırma, memurun fiilen çalışmaya devam ettiği işlemlerdir. Uzaklaştırılan memur ise tedbir süresince hiçbir görev yapmaz.
Tedbir niteliği, uzaklaştırmanın ölçülü olmasını da gerektirir. İdare, aynı amaca daha hafif bir önlemle ulaşılabiliyorsa, örneğin soruşturma konusu işlerden geçici olarak elinin çektirilmesi yeterliyse, memuru tamamen görevden uzaklaştırmadan önce bu seçeneği değerlendirmelidir. Soruşturma konusu olayla hiçbir bağlantısı olmayan bir göreve ilişkin uzaklaştırmalar ya da soruşturma bittiği halde sürdürülen tedbirler ölçülülük yönünden tartışmaya açıktır.
Kararı kim verir, hangi hallerde?
DMK m. 138, görevden uzaklaştırma kararı verebilecek makamları sayar:
- Atamaya yetkili amirler: Memuru atamaya yetkili makam, tedbiri her zaman alabilir.
- Müfettişler: Soruşturmayla görevlendirilmiş bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri.
- Valiler: İl kuruluşlarındaki memurlar hakkında.
- Kaymakamlar: İlçe kuruluşlarındaki memurlar hakkında; ilçe idare şube başkanları için valinin onayı aranır.
Vali ve kaymakamlar ile müfettişler tarafından verilen uzaklaştırma kararları ilgili kuruma derhal bildirilir. Tedbir iki farklı nedene dayanabilir: bir disiplin soruşturması ya da memur hakkında yürütülen bir ceza kovuşturması (DMK m. 140). Hangi nedene dayandığı, tedbirin süresini ve kaldırılma koşullarını belirler. Bu nedenle uzaklaştırma kararında dayanak gösterilen soruşturma ya da kovuşturmanın açıkça belirtilmesi gerekir.
Disiplin soruşturmasının nasıl yürütüldüğünü, savunma hakkını ve zamanaşımı sürelerini devlet memurları hakkında disiplin soruşturması yazımızda anlattık. Uzaklaştırma kararı ise o soruşturmadan ayrı, bağımsız bir işlem olarak değerlendirilir.
Kararın gerekçeli olması da önemlidir. Kamu hizmetinin hangi gereği bakımından memurun görevi başında kalmasının sakıncalı görüldüğü somut olarak açıklanmalıdır. Soyut ve kalıp ifadelerle verilen kararlar, sebep unsuru yönünden yargı denetiminde sorun yaratır.
Süre sınırları
Görevden uzaklaştırma süresiz bir tedbir değildir. Kanun, tedbirin kötüye kullanılmasını önlemek için iki ayrı süre güvencesi getirmiştir.
| Kural | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Uzaklaştırılan memur hakkında soruşturmaya başlanması | En geç 10 iş günü içinde | DMK m. 139 |
| Disiplin soruşturmasına dayanan uzaklaştırma | En çok 3 ay; bu süre içinde karar verilmezse memur görevine başlatılır | DMK m. 145 |
| Ceza kovuşturmasına dayanan uzaklaştırma | Süre sınırı yok; tedbir yetkili makamca iki ayda bir yeniden incelenir | DMK m. 145 |
On iş günü içinde soruşturmaya başlamayan ya da tedbiri keyfi olarak sürdüren yetkililer hakkında hukuki, mali ve cezai sorumluluk gündeme gelebilir. Disiplin soruşturmasına dayalı uzaklaştırmada üç aylık süre dolduğu halde karar verilmemişse, idarenin sizi göreve başlatması gerekir. Bu sürenin dolduğu tarihi takip edin ve göreve başlatılmadıysanız yazılı olarak başvurun.
Olağanüstü hal dönemine ilişkin istisnalar. 2016-2018 olağanüstü hal döneminde 669 ve 675 sayılı KHK’larla bu süre sınırlarının olağanüstü hal süresince uygulanmayacağı öngörülmüştü. Terör örgütleriyle irtibat şüphesine dayanan bazı uzaklaştırmalar için sonradan da geçici özel düzenlemeler yapıldı. Dosyanızda hangi hükmün uygulandığını kararın dayanak maddesinden kontrol edin.
Uzaklaştırılan memurun hakları ve yükümlülükleri
Görevden uzaklaştırılan memurun memurluk statüsü sona ermez. Bu süre içindeki başlıca hak ve yükümlülükler şunlardır:
- Aylık: Uzaklaştırma süresince aylığın üçte ikisi ödenir (DMK m. 141).
- Sosyal haklar: Memur, sosyal hak ve yardımlardan yararlanmaya devam eder.
- Kesilen üçte birin iadesi: Göreve iadenin zorunlu olduğu hallerden biri gerçekleşirse (DMK m. 143), kesilen üçte bir toplu olarak ödenir ve uzaklaştırma süresi kademe ilerlemesinde dikkate alınır.
- Memurluk yükümlülükleri: Memurlara ilişkin yasaklar (başka iş yapma yasağı gibi) uzaklaştırma süresince de devam eder.
- Kurumla iletişim: İdarenin tebligatları ve davetleri için ulaşılabilir olmanız, savunma istemlerini zamanında cevaplamanız gerekir.
DMK m. 144’e göre tedbire gerek kalmadığı anlaşılırsa yetkili makam, soruşturma sonuçlanmadan da tedbiri kaldırabilir. Ancak bu şekilde göreve başlatılmak, m. 143’teki hallerden biri gerçekleşmedikçe kesilen aylık kısmının ödenmesi sonucunu tek başına doğurmaz.
Göreve iadenin zorunlu olduğu haller
Soruşturma veya kovuşturma sonunda aşağıdaki kararlardan biri verilirse, bu kararın kesinleşmesi üzerine görevden uzaklaştırma tedbiri kaldırılır ve memur görevine iade edilir (DMK m. 143). Bu hallerde idarenin takdir yetkisi yoktur.
- Çıkarma dışında bir disiplin cezasıSoruşturma sonunda uyarma, kınama, aylıktan kesme veya kademe durdurma cezası verilmesi.
- Kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraatCeza soruşturmasında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi veya yargılama sonunda beraat edilmesi.
- Genel afGenel af nedeniyle kovuşturmanın ortadan kalkması.
- Memuriyete engel olmayan ertelenmiş mahkumiyetMemurluğa engel olmayan ve ertelenen bir mahkumiyet kararı verilmesi.
Bu kararlardan birinin kesinleşmesine rağmen göreve iade edilmezseniz, kararı ekleyerek kurumunuza yazılı başvuru yapın. Başvurunuz reddedilir ya da 30 gün içinde cevaplanmazsa, bu işleme karşı da iptal davası açabilirsiniz. Ceza yargılamasının sonucunun disiplin sürecine etkisini ceza yargılamasının memurun disiplin soruşturmasına etkisi yazımızda anlattık.
Soruşturma sonunda çıkarma cezası verilirse uzaklaştırma, çıkarma kararıyla birlikte sona erer ve memurun görevi biter. Bu cezaya karşı izlenecek yolu memuriyetten çıkarma cezasına itiraz ve iptal davası yazımızda bulabilirsiniz.
Özel personel rejimleri
Bazı kamu görevlileri bakımından görevden uzaklaştırma kendi kanunlarında ayrıca düzenlenmiştir. Emniyet teşkilatı mensupları 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun’a tabidir ve bu Kanun disiplin bakımından uzaklaştırmada büyük ölçüde DMK hükümlerine yollama yapar. Türk Silahlı Kuvvetleri personeli için 6413 sayılı Kanun’da kendine özgü bir rejim bulunur. Hakim ve savcılar, öğretim elemanları ve sözleşmeli personel gibi gruplar için de kendi mevzuatlarındaki hükümler öncelikle uygulanır. Bu nedenle kararı aldığınızda, dayanak gösterilen kanun maddesine göre süre ve hakları ayrıca kontrol etmeniz gerekir.
Mahalli idarelerin seçilmiş organları (belediye başkanı, meclis üyesi gibi) hakkındaki geçici görevden uzaklaştırma ise Anayasa m. 127 ve 5393 sayılı Belediye Kanunu kapsamında İçişleri Bakanlığınca verilen ayrı bir işlemdir; bu yazıdaki memur hükümleri o işleme uygulanmaz.
İtiraz ve dava yolu
Görevden uzaklaştırma kararı, memurun hukuki durumunu doğrudan etkileyen kesin ve yürütülebilir bir idari işlemdir. Bu nedenle disiplin soruşturmasının diğer ara işlemlerinden farklı olarak ona karşı doğrudan dava açılabilir. Kanun’da bu karara karşı özel bir itiraz yolu öngörülmemiştir.
- İdari başvuru (isteğe bağlı)Dava açmadan önce kararı veren makamın üst makamına, yoksa kararı veren makama başvurarak tedbirin kaldırılmasını isteyebilirsiniz (İYUK m. 11). Bu başvuru dava süresini durdurur; 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.
- İptal davasıKararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde açılır.
- Yetkili mahkemeGörevden uzaklaştırma işlemlerinde son görev yaptığınız yerdeki idare mahkemesi (İYUK m. 33/2).
- Yürütmenin durdurulmasıGelir kaybı ve mesleki itibar zedelenmesi gibi zararlar ileri sürülerek dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması istenmelidir. Mahkemenin ret veya kabul kararına karşı 7 gün içinde itiraz edilebilir. Şartlarını yürütmenin durdurulması yazımızda anlattık.
Mahkeme kararı yetki (kararı veren makam m. 138’de sayılıyor mu?), şekil (dayanak soruşturma veya kovuşturma gösterilmiş mi?), sebep (görevde kalmanın gerçekten sakınca yarattığı somut olarak açıklanmış mı?), konu ve maksat yönlerinden denetler. Uzaklaştırmanın bir cezalandırma aracı olarak kullanıldığı, örneğin soruşturmayla ilgisi olmayan bir nedene dayandığı durumlar maksat yönünden hukuka aykırıdır. Dava sürerken tedbir kaldırılsa bile, kesilen aylık kısmı ve kademe kaybı gibi sonuçlar nedeniyle dava konusuz kalmayabilir. Bu durumu mahkemeye bildirin ve parasal taleplerinizi açıkça yazın.
Dava dilekçesine uzaklaştırma kararını ve tebliğ belgesini, dayanak soruşturma onayını veya iddianameyi, varsa idari başvurunuzu ve cevabını ve aylık bordrolarınızı ekleyin. Soruşturmanın 10 iş günü içinde başlatılıp başlatılmadığını gösteren belgeler de önemlidir.
Haksız uzaklaştırmada tazminat
Görevden uzaklaştırma kararı mahkemece iptal edilirse, kesilen aylık kısmı ve diğer parasal kayıplar yasal faiziyle birlikte talep edilebilir. Bu talep iptal davasıyla birlikte ileri sürülebileceği gibi iptal kararından sonra ayrıca da istenebilir. Tedbirin hukuka aykırı biçimde uzun süre devam ettirilmesi, kamuoyu önünde itibar kaybına yol açması ya da kişisel husumetle uygulanması hallerinde manevi tazminat da gündeme gelebilir. İdareye karşı tazminat davasının genel kuralları için idareye karşı tazminat (tam yargı) davası yazımıza bakabilirsiniz.
Ceza kovuşturmasına dayanan uzaklaştırmalarda yargılamanın yıllarca sürmesi, tedbirin fiilen bir yaptırıma dönüşmesine yol açabilir. Kanun bu nedenle tedbirin iki ayda bir yeniden incelenmesini zorunlu kılar. İdarenin bu incelemeyi yapmaması ya da her seferinde aynı kalıp gerekçeyle tedbiri sürdürmesi, tedbirin devamına ilişkin işlemlere karşı açılacak davalarda ve tazminat taleplerinde ileri sürülebilecek önemli bir husustur. Yargılamanın durumunu, tutukluluğun sona erip ermediğini ve görev yerinizle olayın ilişkisini her inceleme döneminde idareye yazılı olarak bildirmeniz yararlı olur.
Uzaklaştırmanın hukuka uygun olduğu, ancak soruşturma sonunda m. 143’teki hallerden birinin gerçekleştiği durumlarda ise ayrıca dava açmaya gerek kalmadan kesilen üçte birin ödenmesi gerekir. İdare bu ödemeyi yapmazsa yazılı başvuru yapın; ret ya da cevapsızlık üzerine dava açabilirsiniz.
Karar elinize ulaştığında ne yapmalısınız?
Görevden uzaklaştırma kararı genellikle beklenmedik bir anda tebliğ edilir ve memur kısa sürede görev yerinden ayrılmak zorunda kalır. Bu aşamada atacağınız adımlar, hem soruşturmadaki savunmanızı hem de açacağınız davayı doğrudan etkiler.
- Tebliğ tarihini kayıt altına alınKararın size hangi tarihte ve hangi yolla (elden, posta, elektronik tebligat) tebliğ edildiğini not edin. 60 günlük dava süresi bu tarihten işler.
- Kararın dayanağını okuyunTedbirin disiplin soruşturmasına mı yoksa ceza kovuşturmasına mı dayandığını, kararı hangi makamın verdiğini ve gerekçesini kontrol edin. Süre sınırları bu ayrıma göre değişir.
- Soruşturmanın başlatıldığını takip edinTedbir tarihinden itibaren 10 iş günü içinde soruşturma onayı verilip verilmediğini öğrenmek için bilgi isteyin.
- Belgelerinizi toplayınGörev yerinizden ayrılmadan önce erişiminiz olan ve lehinize olabilecek yazışma ve belgelerin (hukuka uygun yollarla) bir listesini çıkarın; bunların dosyaya getirtilmesini savunmanızda isteyebilirsiniz.
- Bordrolarınızı saklayınUzaklaştırma süresince ödenen aylık tutarlarını gösteren bordrolar, ileride kesilen üçte birin ve faizin hesabında gerekir.
- Takvim oluşturunDava süresinin son gününü, disiplin soruşturmasına dayalı uzaklaştırmada 3 aylık sürenin bitişini ve ceza kovuşturmasında iki aylık inceleme dönemlerini takviminize işleyin.
Sık yapılan hatalar
- Görevden uzaklaştırmayı disiplin cezası sanıp itiraz için 7 günlük süreyi beklemek ya da dava açmamak.
- Disiplin soruşturmasına dayalı uzaklaştırmada 3 aylık sürenin dolduğunu takip etmemek.
- Soruşturmanın 10 iş günü içinde başlatılıp başlatılmadığını kontrol etmemek.
- Uzaklaştırma süresince başka bir işte çalışmak.
- Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararından sonra göreve iade ve kesilen aylık için başvurmamak.
- Dava dilekçesinde yürütmenin durdurulmasını ve parasal talepleri ileri sürmemek.
Sık sorulan sorular
Açığa alınan memur maaş alır mı?
Evet. Görevden uzaklaştırma süresince aylığın üçte ikisi ödenir ve sosyal haklar devam eder. Göreve iade zorunluluğu doğarsa kesilen üçte bir de ödenir.
Açığa alınma ne kadar sürer?
Disiplin soruşturmasına dayanıyorsa en çok 3 ay sürer. Ceza kovuşturmasına dayanıyorsa süre sınırı yoktur, ancak yetkili makam tedbiri iki ayda bir yeniden incelemek zorundadır.
Görevden uzaklaştırma kararına itiraz edebilir miyim?
Kanun’da özel bir itiraz yolu yoktur. Kararı veren makamın üst makamına başvurabilir, ayrıca tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilirsiniz.
Beraat ettim, göreve iade edilmem gerekir mi?
Evet. Beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararının kesinleşmesi üzerine tedbir kaldırılır ve göreve iade zorunludur. Kesilen aylık kısmı da ödenir.
Üç ay doldu ama göreve başlatılmadım, ne yapmalıyım?
Uzaklaştırma disiplin soruşturmasına dayanıyorsa ve üç ay içinde hakkınızda karar verilmediyse göreve başlatılmanız gerekir. Kurumunuza yazılı başvuru yapın; başvurunuz reddedilir ya da 30 gün içinde cevaplanmazsa iptal davası açabilirsiniz.
Görevden uzaklaştırma özlük dosyama ceza olarak işlenir mi?
Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası sayılmaz. Soruşturma belgeleriyle birlikte özlük dosyasında yer alabilir, ancak ceza kaydı niteliği taşımaz.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla