Disiplin soruşturması, bir devlet memurunun disiplin suçu oluşturabilecek bir fiili öğrenildiği andan, hakkında ceza verilmesine ya da ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesine kadar geçen süreçtir. Uyarmadan memurluktan çıkarmaya kadar her disiplin cezası, ancak usulüne uygun yürütülmüş bir soruşturmanın sonunda verilebilir. Soruşturmanın nasıl yürüdüğünü bilmek, hem savunmanızı doğru kurmanızı hem de hukuka aykırı bir cezaya karşı zamanında harekete geçmenizi sağlar.
Bu yazıda, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun (DMK) 124 ila 145. maddeleri çerçevesinde disiplin soruşturmasının kimler hakkında açılabileceğini, zamanaşımı sürelerini, soruşturmanın aşamalarını, savunma hakkını, tekerrür ve bir alt ceza kurallarını ve soruşturmadaki hatalara karşı başvurabileceğiniz yolları anlatıyoruz. Hangi fiile hangi cezanın verildiğini ayrıca memura verilebilecek disiplin cezaları yazımızda tablo halinde topladık.
- Soruşturma ne zaman başlamalı?
- Fiil öğrenildikten sonra uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe durdurmada 1 ay, çıkarmada 6 ay içinde.
- En geç ne zamana kadar ceza verilir?
- Fiilin işlendiği tarihten itibaren 2 yıl içinde. Bu süre geçerse ceza verme yetkisi düşer.
- Savunma süresi?
- İsnat yazılı bildirilir ve en az 7 gün süre verilir. Savunma alınmadan ceza verilemez.
- Soruşturmaya dava açılır mı?
- Soruşturma işlemlerine doğrudan dava açılamaz. Sonunda verilen cezaya karşı itiraz ve iptal davası yolu açıktır.
Kimler hakkında disiplin soruşturması yapılabilir?
Disiplin soruşturması, fiilin işlendiği tarihte devlet memuru olan herkes hakkında yapılabilir. Belirleyici olan, fiilin işlendiği andaki statüdür. Memurun fiilden sonra emekliye ayrılması, istifa etmesi, çekilmiş sayılması ya da başka bir nedenle memuriyetten ayrılması, zamanaşımı süreleri dolmadıkça soruşturmanın yapılmasına ve cezanın verilmesine engel olmaz. Uygulamada emekliye ayrılan bir memurun özlük dosyasına, görevdeyken işlediği fiil nedeniyle sonradan disiplin cezası işlendiği görülür; bu kayıt, ileride yeniden kamu görevine dönmek istediğinde önem taşır.
Aday memurlar da disiplin hükümlerine tabidir. Bazı kamu görevlileri ise kendi özel disiplin mevzuatına bağlıdır: emniyet mensupları 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun’a, Türk Silahlı Kuvvetleri personeli 6413 sayılı Kanun’a, hakim ve savcılar ise kendi kanunlarına tabidir. Kurumların kuruluş kanunlarında veya disiplin yönetmeliklerinde de özel hükümler bulunabilir. DMK m. 125’in son fıkrası, özel kanunlardaki disiplin suç ve cezalarına ilişkin hükümleri saklı tutar. Bu nedenle soruşturmanın hangi mevzuata göre yürütüldüğünü ilk adımda kontrol etmek gerekir.
Disiplin soruşturmasının hukuki çerçevesi
Disiplin hukukunun temel kaynakları şunlardır:
- Anayasa m. 129: Memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilemez ve disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz.
- DMK m. 124-145: Disiplin cezalarının türleri ve gerektiren fiiller (m. 125), yetkili amir ve kurullar (m. 126), zamanaşımı (m. 127), karar süreleri (m. 128), savunma hakkı ve süresi (m. 129-130), ceza kovuşturmasıyla ilişki (m. 131), cezanın uygulanması (m. 132), özlük dosyasından silinme (m. 133), itiraz (m. 135) ve görevden uzaklaştırma (m. 137-145).
- Devlet Memurları Disiplin Yönetmeliği ile kurum yönetmelikleri: 30.04.2021 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan bu Yönetmelik, eski Disiplin Kurulları ve Disiplin Amirleri Hakkında Yönetmeliğin yerini almıştır. Kurulların yapısı, soruşturma usulü ve savunma bu Yönetmelikte; disiplin amirlerinin kim olduğu ise kurumların kendi disiplin amirleri yönetmeliklerinde belirlenir.
Disiplin soruşturmasını, memurun görevi sebebiyle işlediği iddia edilen suçlar için 4483 sayılı Kanun’a göre yapılan ön incelemeden ayırmak gerekir. 4483 sayılı Kanun’daki ön inceleme, ceza soruşturması için izin verilip verilmeyeceğini belirler. Disiplin soruşturması ise memurun disiplin sorumluluğunu araştırır. Aynı olay için iki süreç birlikte yürüyebilir; aralarındaki ilişkiyi ceza yargılamasının disiplin soruşturmasına etkisi yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Zamanaşımı: 1 ay, 6 ay ve 2 yıl
DMK m. 127, disiplin cezası verme yetkisini iki ayrı süreyle sınırlar. İlk süre, fiilin öğrenildiği tarihten başlar ve soruşturmaya ne kadar sürede başlanması gerektiğini belirler. İkinci süre, fiilin işlendiği tarihten başlar ve cezanın en geç ne zamana kadar verilmesi gerektiğini belirler. Her iki süre de kesindir; aşılması halinde ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar.
| Ceza | Soruşturmaya başlama süresi | Cezanın verilmesi için son sınır |
|---|---|---|
| Uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması | Öğrenmeden itibaren 1 ay içinde disiplin soruşturmasına başlanmalı | Fiilin işlendiği tarihten itibaren 2 yıl |
| Devlet memurluğundan çıkarma | Öğrenmeden itibaren 6 ay içinde disiplin kovuşturmasına başlanmalı | Fiilin işlendiği tarihten itibaren 2 yıl |
Öğrenme tarihi, kural olarak disiplin amirinin fiili öğrendiği tarihtir. Soruşturmanın “başlaması” için soruşturma onayının verilmesi ya da soruşturmacının görevlendirilmesi gibi somut bir işlem aranır. Sürenin son günü hafta sonuna ya da resmi tatile denk gelirse, uygulamada sürenin izleyen ilk iş gününün mesai bitimine kadar uzadığı kabul edilmektedir; yine de son günü beklememek gerekir. İki yıllık süre ise türü ne olursa olsun bütün cezalar için mutlak sınırdır: fiilden itibaren iki yıl içinde ceza verilmemişse, soruşturma ne kadar ilerlemiş olursa olsun ceza verilemez.
Savunma isteminizi aldığınızda üç tarihi not edin: fiilin işlendiği tarih, idarenin fiili öğrendiği tarih ve soruşturma onayının tarihi. Bu tarihler arasındaki süre DMK m. 127’deki sınırları aşıyorsa, zamanaşımı itirazını savunmanızda açıkça ileri sürün. Zamanaşımına uğramış bir fiil için verilen ceza iptal edilir.
Soruşturma adım adım nasıl yürür?
Disiplin soruşturmasının aşamaları kurumdan kuruma küçük farklar gösterse de genel akış şöyledir:
- Fiilin öğrenilmesiDisiplin amiri bir şikayet, ihbar, tutanak, denetim raporu ya da kendi tespiti üzerine fiili öğrenir. Zamanaşımının ilk süresi bu tarihte başlar.
- Soruşturma onayı ve soruşturmacıDisiplin amiri soruşturmayı kendisi yürütebilir ya da bir soruşturmacı görevlendirir. Soruşturmacının olayla ilgisi bulunmayan, tarafsız bir görevli olması gerekir. Soruşturma yapılmadan doğrudan ceza verilmesi hukuka aykırıdır.
- Delillerin toplanmasıTanık ve ilgili ifadeleri alınır, belgeler, kamera kayıtları, yazışmalar ve bilirkişi görüşleri dosyaya eklenir. Soruşturmacı memurun lehine ve aleyhine olan delilleri birlikte toplamakla yükümlüdür.
- Savunma istemiİsnat edilen fiiller somut olarak ve yazılı biçimde bildirilir; savunma için en az 7 gün süre verilir (DMK m. 130).
- Soruşturma raporuSoruşturmacı olayı, delilleri, savunmayı ve önerdiği cezayı içeren raporu disiplin amirine sunar. Rapor bir öneridir; amiri bağlamaz.
- KararDisiplin amiri uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarını soruşturmanın tamamlandığı günden itibaren 15 gün içinde verir. Kademe ilerlemesinin durdurulmasını gerektiren dosyayı 15 gün içinde disiplin kuruluna gönderir; kurul 30 gün içinde karar verir. Çıkarma istenen dosyada yüksek disiplin kurulu, dosyanın kendisine verilmesinden itibaren en geç 6 ay içinde karar verir (DMK m. 128).
- TebliğKarar, başvurulabilecek itiraz ve dava yolları ile süreleri gösterilerek memura tebliğ edilir.
Kanunda soruşturmanın kaç günde tamamlanacağına dair genel bir süre yoktur. Bazı kurum yönetmelikleri ya da soruşturma onayları soruşturmacıya süre tanır; bu süreler idarenin iç işleyişine ilişkindir. Danıştay uygulamasında DMK m. 128’deki 15 ve 30 günlük karar sürelerinin aşılması tek başına cezayı hukuka aykırı kılmaz; bu sürelerin aşılması görevliler bakımından sorumluluk doğurabilir. Bağlayıcı olan sınır, m. 127’deki iki yıllık zamanaşımıdır.
Soruşturma sırasında görevinizin başında kalmanızın sakıncalı görüldüğü durumlarda ihtiyati tedbir olarak görevden uzaklaştırma kararı verilebilir. Bu tedbirin süreleri ve aylığa etkisi için memurun görevden uzaklaştırılması yazımıza bakabilirsiniz.
Kararı kim verir?
Disiplin cezasını kimin vereceği cezanın ağırlığına göre değişir (DMK m. 126). Disiplin amirleri, her kurumun kendi disiplin amirleri yönetmeliğinde gösterilir. Yetkisiz bir amir tarafından verilen ceza, yetki yönünden hukuka aykırıdır.
Devlet memurluğundan çıkarma cezası istenen dosyalarda usul daha ağırdır ve kurulda savunma hakkı genişler. Bu süreci memuriyetten çıkarma cezasına itiraz ve iptal davası yazımızda ayrıca anlattık.
Savunma hakkı
Savunma hakkı, disiplin soruşturmasının en önemli güvencesidir. Anayasa m. 129 ve DMK m. 129-130 uyarınca memura isnat edilen hususlar yazılı olarak bildirilmeden ve en az 7 gün süre verilerek savunması alınmadan disiplin cezası verilemez. Savunma istem yazısında hangi fiilin, hangi tarihte ve hangi yerde işlendiğinin somut olarak belirtilmesi gerekir; Devlet Memurları Disiplin Yönetmeliği m. 30 uyarınca isnadın dayandığı deliller ve fiile uygun görülen DMK m. 125 bendi de yazıda gösterilir. “Hakkınızdaki iddialar” gibi genel ifadelerle yetinen bir savunma istemi, savunma hakkını fiilen kullanılamaz hale getirir.
Savunma istem yazısında, süresi içinde savunma verilmezse savunma hakkından vazgeçilmiş sayılacağı ihtar edilir. Bu ihtarı içeren usulüne uygun bir istem yapıldığı halde süresinde savunma vermeyen memur hakkında, dosyadaki delillere göre karar verilebilir. Savunma hakkı hiç tanınmadan ya da 7 günden kısa süre verilerek verilen ceza, şekil yönünden hukuka aykırıdır ve iptal sebebidir.
- Yazılı veya sözlü savunma: Savunma yazılı verilebilir. Sözlü savunma alınırsa tutanağa bağlanır ve imzalanır.
- Vekil aracılığıyla savunma: Savunmanızı avukatınız aracılığıyla da hazırlayabilirsiniz.
- Çıkarma istenen memurun ek hakları: Soruşturma evrakını inceleme, tanık dinletme, yazılı veya sözlü savunmasını bizzat ya da vekili aracılığıyla yapma hakları vardır (DMK m. 129).
- Ek savunma: Soruşturma sırasında yeni bir isnat ortaya çıkarsa, bu isnat için de ayrıca savunma istenmesi gerekir.
Savunmanızı süresinde verin. Süre kısa görünse de savunmanın içeriği, ileride açacağınız davada mahkemenin önündeki en önemli belgelerden biri olur. Gerekirse süre içinde ek süre isteyin ve bu talebinizi yazılı yapın.
İyi bir savunma; zamanaşımı itirazını, fiilin gerçekleşmediğine ya da size ait olmadığına ilişkin açıklamaları, tanık ve belge önerilerini, fiil sübut bulsa bile uygulanması gereken bir alt ceza nedenlerini (geçmiş hizmetler, ödül ve başarı belgeleri) birlikte içerir.
Tekerrür ve bir alt ceza
Tekerrür
Bir disiplin cezasına yol açan fiil veya halin, cezanın özlük dosyasından silinmesi için öngörülen süre içinde tekrarlanması halinde bir derece ağır ceza verilir (DMK m. 125). Silinme süreleri uyarma ve kınama için 5 yıl, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması için 10 yıldır. Örneğin kınama cezası aldıktan üç yıl sonra aynı fiili işleyen memura kınama yerine aylıktan kesme cezası verilir. Şartları oluştuğunda tekerrür hükmünün uygulanması idarenin takdirine bırakılmamıştır.
Ayrıca aynı derecede cezayı gerektiren fakat farklı fiillerden verilen cezaların üçüncüsünde de bir derece ağır ceza uygulanır. Uygulamada tekerrür nedeniyle bir derece ağırlaştırılmış ceza verildikten sonra fiil yeniden tekrarlanırsa, ağırlaştırma yine bir derece ile sınırlı tutulur; iki derece birden ağırlaştırma yapılmaz. Hangi cezaların ne zaman silineceğini memur disiplin cezasının sicilden silinmesi yazımızda anlattık.
Bir alt cezanın uygulanması
DMK m. 125’e göre geçmiş hizmetlerindeki çalışmaları olumlu olan ve ödül ya da başarı belgesi almış memurlara, verilecek cezanın bir derece hafif olanı uygulanabilir. Bu bir takdir yetkisidir; ancak takdir yetkisi sınırsız değildir. Danıştay uygulamasında disiplin amiri ve kurullarının memurun geçmiş hizmetlerini ve özlük dosyasını değerlendirmesi, bir alt cezanın neden uygulanmadığını da gerekçede göstermesi beklenir. Bu değerlendirme hiç yapılmadan verilen ceza hukuka aykırı bulunabilir.
Değerlendirmede fiilin ağırlığı, daha önce ceza alınıp alınmadığı, fiilden doğan zarar ve memurun nedameti, yani yaptığından pişmanlık duyması dikkate alınır. Bu nedenle ödül ve başarı belgelerinizi savunmanıza eklemeniz ve bir alt ceza talebinizi açıkça yazmanız önemlidir.
Başvuru ve dava yolu
Soruşturma süreci, kendi başına sonuç doğuran kesin ve yürütülebilir bir işlem sayılmaz. Bu nedenle soruşturma onayına, soruşturmacının görevlendirilmesine, savunma istemine ya da soruşturma raporuna karşı doğrudan iptal davası açılamaz. Soruşturmadaki hukuka aykırılıklar, soruşturmanın sonunda verilen cezaya karşı ileri sürülür. Görevden uzaklaştırma ise bundan farklıdır: ayrı ve kesin bir işlem olduğundan ona karşı doğrudan dava açılabilir.
- İtiraz (isteğe bağlı)Uyarma, kınama ve aylıktan kesmeye karşı disiplin kuruluna, kademe ilerlemesinin durdurulmasına karşı yüksek disiplin kuruluna kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde itiraz edilebilir (DMK m. 135). Çıkarma cezasına karşı itiraz yolu yoktur.
- İptal davasıDava, cezanın tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde açılır. İtiraz edildiyse süre, Danıştay içtihadına göre itirazın reddine ilişkin kararın tebliğinden işler.
- Yetkili mahkemeGörevle ilişiği kesmeyen disiplin cezalarında görev yaptığınız yerdeki idare mahkemesi, çıkarma cezasında son görev yerinizdeki idare mahkemesi yetkilidir (İYUK m. 33).
- Yürütmenin durdurulmasıÖzellikle ağır cezalarda dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması istenebilir. Bunun için cezanın uygulanmasıyla telafisi güç veya imkansız bir zarar doğacağını ve cezanın açıkça hukuka aykırı olduğunu gösterebilmek gerekir.
Dava dilekçesine cezanın tebliğ belgesini, savunma istem yazısını, verdiğiniz savunmayı, varsa itiraz dilekçenizi ve itiraz kararını, ödül ve başarı belgelerinizi eklemeniz gerekir. Soruşturma dosyasının bir örneğini bilgi edinme ya da dosya inceleme talebiyle önceden istemek, dava dilekçesini somut eksikliklere dayandırmanızı kolaylaştırır. Mahkeme cezayı yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden denetler; itiraz ve dava sürecinin ayrıntıları memura verilen disiplin cezasına itiraz ve iptal davası yazımızdadır.
Sık yapılan hatalar
- Savunma istemini önemsemeyip süresinde savunma vermemek.
- Zamanaşımı itirazını savunmada ve dava dilekçesinde ileri sürmemek.
- Soruşturma raporuna dava açmaya çalışıp cezanın kendisine karşı süreyi kaçırmak.
- Ödül ve başarı belgelerini dosyaya sunmamak, bir alt ceza talep etmemek.
- Soruşturma dosyasını incelemeden genel ifadelerle savunma yapmak.
- Emekli olduktan sonra soruşturmanın devam edemeyeceğini düşünmek.
Sık sorulan sorular
Soruşturma yapılmadan doğrudan disiplin cezası verilebilir mi?
Hayır. Ceza ancak usulüne uygun bir soruşturmanın ve savunmanın ardından verilebilir. Soruşturma yapılmadan ya da usulsüz bir soruşturmayla verilen cezaya karşı iptal davası açılabilir.
Savunmam alınmadan ceza verildi, ne yapabilirim?
İsnat yazılı bildirilmeden ve en az 7 gün süre tanınmadan verilen ceza şekil yönünden hukuka aykırıdır. Tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilirsiniz.
Savunmamı yazılı ya da avukat aracılığıyla verebilir miyim?
Evet. Savunma yazılı verilebilir ve avukatınız aracılığıyla hazırlanabilir. Çıkarma istenen dosyalarda kurul önünde bizzat ya da vekil aracılığıyla sözlü savunma hakkı da vardır.
Soruşturma ne kadar sürede tamamlanmalı?
Kanunda soruşturmanın tamamlanması için genel bir gün sayısı yoktur. Bağlayıcı sınır, fiilin işlendiği tarihten itibaren 2 yıl içinde cezanın verilmesidir. Soruşturma tamamlandıktan sonra amirin 15 gün, kurulların 30 gün ve çıkarmada yüksek disiplin kurulunun 6 ay içinde karar vermesi öngörülür.
Emekli olduktan sonra disiplin cezası verilebilir mi?
Evet. Fiil memurken işlenmişse ve zamanaşımı süreleri dolmamışsa emeklilikten sonra da soruşturma yapılıp ceza verilebilir.
İdare mahkemesinde avukat tutmak zorunlu mu?
Zorunlu değildir. Ancak süreler kısa ve kesindir; savunma ve dava dilekçesindeki eksiklikler sonradan telafi edilemeyebilir. Bu nedenle hukuki destek almanız yararlı olur.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla