Anonim şirkette kararlar kural olarak çoğunlukla alınır. Sermayenin büyük kısmına sahip olan pay sahipleri genel kurula ve dolayısıyla yönetim kuruluna yön verir. Çoğunluk ilkesinin kötüye kullanılmasını önlemek için kanun, sermayenin belirli bir oranını temsil eden pay sahiplerine, tek başına bir pay sahibinin sahip olmadığı özel haklar tanımıştır: azlık (azınlık) hakları.
Bu yazıda kimlerin azlık sayıldığını, genel kurulu toplantıya çağırma, gündeme madde ekletme, finansal tabloların görüşülmesini erteleme, özel denetim, haklı sebeple fesih ve sorumluluk davalarındaki sulh ve ibraya karşı koyma gibi hakların nasıl kullanıldığını ele alıyoruz. Yazının sonunda limited şirketlerdeki karşılıklarına da kısaca değiniyoruz.
- Azlık kimdir?
- Sermayenin en az onda birini, halka açık şirketlerde yirmide birini temsil eden bir veya birden fazla pay sahibi. Esas sözleşme daha düşük bir oran öngörebilir.
- En önemli hakları?
- Genel kurulu toplantıya çağırma ve gündeme madde ekletme, finansal tabloların müzakeresini erteleme, mahkemeden özel denetçi atanmasını isteme, haklı sebeple fesih davası açma.
- Yönetim kurulu çağrı istemini reddederse?
- Azlık, şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesinden genel kurulun bir kayyım tarafından toplantıya çağrılmasını isteyebilir.
- Tek pay sahibinin hakları?
- Bilgi alma ve inceleme, iptal davası açma gibi haklar azlık oranı aranmaksızın her pay sahibine aittir.
Azlık kimdir, oranlar nasıl hesaplanır?
Kanun azlığı, sermayenin en az onda birini oluşturan paylara sahip pay sahipleri olarak tanımlar; halka açık şirketlerde bu oran yirmide biridir (TTK m. 411). Oran, tek bir pay sahibiyle sağlanabileceği gibi birden fazla pay sahibinin bir araya gelmesiyle de sağlanabilir. Önemli olan, hakkın kullanıldığı anda istemde bulunanların birlikte bu oranı karşılamasıdır.
Esas sözleşme, azlık haklarının kullanılması için daha düşük bir oran öngörebilir; örneğin %5 veya %6. Buna karşılık kanundaki oranı yükselten, yani azlık haklarının kullanılmasını zorlaştıran esas sözleşme hükümleri geçersizdir. Azlık hakları, çoğunluğa karşı koruma amacı taşıdığı için kanunun asgari güvencesi olarak kabul edilir.
Bir örnekle açıklayalım: sermayesi 1.000.000 TL olan halka kapalı bir anonim şirkette %4, %3 ve %3 paya sahip üç pay sahibi, tek başlarına azlık sayılmaz. Ancak istemi birlikte imzaladıklarında %10 oranına ulaşır ve genel kurulu toplantıya çağırma, özel denetim veya fesih gibi azlık haklarını kullanabilirler. Aynı şirketin esas sözleşmesi azlık oranını %5 olarak belirlemişse, %5 paya sahip tek bir pay sahibi de bu hakları tek başına kullanabilir. Hakkın kullanıldığı sürece, özellikle dava devam ederken, oranın korunmasına dikkat edilmelidir; istem sahiplerinden birinin paylarını devretmesi oranı düşürebilir.
Oranın hesabında esas alınan sermaye, esas sözleşmede yazılı sermayedir; kayıtlı sermaye sistemindeki şirketlerde çıkarılmış sermaye dikkate alınır. Oy hakkının veya imtiyazların dağılımı, kural olarak azlık oranının hesabını etkilemez.
Bireysel haklar ile azlık hakları
Bazı haklar azlık oranı aranmaksızın her pay sahibine tanınmıştır. Genel kurulda bilgi alma ve inceleme hakkı (TTK m. 437), genel kurul kararlarına karşı iptal davası açma hakkı (TTK m. 445 vd.), kar payı ve tasfiye payı hakları bunların başında gelir. Azlık hakları ise bu bireysel hakların yetmediği durumlarda, şirketin işleyişine müdahale imkanı veren daha güçlü araçlardır.
Genel kurulu toplantıya çağırma ve gündeme madde ekletme
Azlık, yönetim kurulundan, gerektirici sebepleri ve gündemi yazılı olarak bildirerek genel kurulu toplantıya çağırmasını isteyebilir. Genel kurul zaten toplanacaksa, görüşülmesini istediği konuların gündeme konulmasını da talep edebilir (TTK m. 411). İstem, sürelerin başlangıcının ispatlanabilmesi için uygulamada noter aracılığıyla yapılır. Gündeme madde ekletme isteminin, toplantı ilanından önce yönetim kuruluna ulaşmış olması gerekir.
- Yazılı istemAzlık, sebepleri ve önerdiği gündemi içeren istemini yönetim kuruluna noter aracılığıyla iletir.
- Yönetim kurulunun cevabıYönetim kurulu istemi kabul ederse genel kurul en geç kırk beş gün içinde toplantıya çağrılır; çağrı yapılmazsa çağrı istem sahiplerince yapılır.
- Ret veya sessizlikİstem reddedilir ya da yedi iş günü içinde olumlu cevap verilmezse azlık mahkemeye başvurabilir (TTK m. 412).
- Mahkeme kararıŞirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesi, toplantıyı gerekli görürse gündemi düzenlemek ve çağrıyı yapmak üzere bir kayyım atar. Mahkemenin kararı kesindir.
Mahkemeye başvuranların, yönetim kuruluna istemde bulunan pay sahipleriyle aynı kişiler olması ve başvuru anında da azlık oranını taşıması gerekir. Davalı şirkettir. Mahkeme, istemin dürüstlük kuralına uygun olup olmadığını ve toplantının gerçekten gerekli olup olmadığını değerlendirir.
Yönetim kurulunun devamlı olarak toplanamaması, toplantı nisabının oluşmaması veya hiç mevcut olmaması halinde, azlık oranı aranmaksızın tek bir pay sahibi bile mahkemenin izniyle genel kurulu toplantıya çağırabilir (TTK m. 410/2). Mahkemenin izin kararı kesindir.
Finansal tabloların müzakeresini erteleme
Azlık, yıllık finansal tabloların ve bunlarla ilgili konuların görüşülmesinin bir ay sonraya bırakılmasını isteyebilir (TTK m. 420). Bu istem için genel kurul kararı gerekmez; toplantı başkanı ertelemeye karar verir. Erteleme kanuna uygun biçimde ilan edilir ve izleyen toplantı için genel kurul usulüne uygun olarak yeniden toplantıya çağrılır.
Bu hak, azlığa finansal tabloları inceleme ve sorularına yanıt alma zamanı kazandırır. Kötüye kullanımı önlemek için kanun, aynı azlığın ikinci kez erteleme isteyebilmesini, ilk toplantıda itiraz edip tutanağa geçirttiği noktaların dürüst hesap verme ilkelerine göre yanıtlanmamış olması şartına bağlamıştır. Bu nedenle ilk toplantıda itiraz noktalarının somut olarak tutanağa geçirilmesi büyük önem taşır.
Bilgi alma ve özel denetim
Her pay sahibi, genel kurulda yönetim kurulundan şirketin işleri, denetçiden de denetimin yapılış şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir (TTK m. 437). Bilgi, şirket sırlarının açıklanması veya korunmaya değer başka şirket menfaatlerinin tehlikeye girmesi gerekçesiyle reddedilebilir. Haksız ret halinde pay sahibi mahkemeye başvurabilir.
Bilgi alma hakkının yetmediği durumda devreye özel denetim girer. Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılması için gerekliyse ve bilgi alma veya inceleme hakkını daha önce kullanmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını genel kurula önerebilir (TTK m. 438). Öneri gündemde yer almasa bile genel kurulda ileri sürülebilir.
Genel kurulun reddinden sonra mahkemeye başvuran azlık, kurucuların veya şirket organlarının kanunu ya da esas sözleşmeyi ihlal ettiğini ve bu ihlalin şirkete veya pay sahiplerine zarar verebileceğini inandırıcı biçimde ortaya koymalıdır. Mahkeme şirketi ve istem sahiplerini dinledikten sonra karar verir; bu karar kesindir ve istinaf yoluna kapalıdır (TTK m. 440). Bölge adliye mahkemeleri de özel denetçi atanmasına ilişkin kararların kesin olduğunu kabul etmektedir.
Özel denetim, genel ve belirsiz bir “şirketi denetleyin” talebiyle istenemez; incelenmesi istenen olaylar somut olarak gösterilmelidir. Uygulamada en sık gündeme gelen konular şunlardır: çoğunluk pay sahibi veya yöneticilerle ilişkili şirketlerle yapılan işlemler ve bu işlemlerde uygulanan fiyatlar, şirket varlıklarının değerinin altında satılması, açıklanamayan kasa ve ortaklar cari hesabı hareketleri, yüksek tutarlı danışmanlık veya ücret ödemeleri. Özel denetim raporu, ardından açılacak sorumluluk veya fesih davasında en güçlü delillerden biri haline gelir.
Özel denetçi şirketin defterlerini, yazışmalarını ve malvarlığını inceleyebilir; yönetim kurulu üyeleri ve çalışanlar önemli olgular hakkında bilgi vermek zorundadır (TTK m. 441). Denetçi raporunu mahkemeye sunar; yönetim kurulu raporu ilk genel kurula getirir. Mahkeme atamayı kabul ederse giderler kural olarak şirkete aittir; özel durumlar varsa giderler kısmen veya tamamen istem sahiplerine yüklenebilir (TTK m. 444).
Haklı sebeple fesih davası
Haklı sebeplerin varlığında, sermayenin en az onda birini (halka açık şirketlerde yirmide birini) temsil eden pay sahipleri, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden şirketin feshini isteyebilir (TTK m. 531). Haklı sebep, kanunda sayılmamıştır. Uygulamada azlığın sistematik olarak bilgiden yoksun bırakılması, kar payının uzun yıllar dürüstlük kuralına aykırı biçimde dağıtılmaması, şirket varlıklarının çoğunluk lehine aktarılması ve ortaklar arasındaki çatışmanın şirketi işlemez hale getirmesi gibi durumlar değerlendirilir.
Fesih son çaredir. Mahkeme fesih yerine, davacı pay sahiplerine paylarının karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değerinin ödenmesine ya da duruma uygun düşen ve kabul edilebilir başka bir çözüme karar verebilir. Hangi çözümün uygulanacağına mahkeme karar verir. Bu nedenle fesih davası, çoğu zaman azlığın şirketten adil bir bedelle çıkmasını sağlayan bir araç olarak işlev görür. Ortaklar arasındaki çatışmada başvurulabilecek diğer yollar için şirket ortakları arasındaki uyuşmazlıklar yazımıza bakabilirsiniz.
Sorumluluk davası, sulh ve ibra
Yönetim kurulu üyelerinin kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal etmeleri halinde şirkete verdikleri zarardan sorumlu oldukları bilinir (TTK m. 553). Şirketin zararı için sorumluluk davasını şirketin yanında her pay sahibi de açabilir; ancak tazminatın şirkete ödenmesini isteyebilir (TTK m. 555). Bu konunun ayrıntıları için yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Azlık bakımından önemli olan, şirketin bu taleplerden vazgeçmesine karşı korunmadır. Kurucuların, yönetim kurulu üyelerinin ve diğer sorumluların şirkete karşı sorumluluğuna ilişkin sulh ve ibra, ancak genel kurulun onayıyla geçerli olur ve sermayenin onda birini (halka açıkta yirmide birini) temsil eden pay sahipleri onaya karşı oy vermişse genel kurul onay veremez (TTK m. 559). Böylece çoğunluk, kendi seçtiği yöneticileri şirket zararından toplu bir ibrayla kurtaramaz.
İbra kararlarında oyunuzu dikkatle kullanın. İbra kararına olumlu oy veren pay sahibi, ibra edilen konularda sonradan sorumluluk davası açma imkanını büyük ölçüde kaybeder. Yöneticilerin işlemlerinden şüpheniz varsa ibraya ret oyu verin ve muhalefetinizi tutanağa geçirtin.
Diğer azlık hakları ve azlığı koruyan araçlar
| Hak | Dayanak | Kimler kullanır? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Çağrı ve gündem | TTK m. 411-412 | Onda bir; halka açıkta yirmide bir | 7 iş günü içinde cevap yoksa mahkeme; karar kesin |
| Müzakereyi erteleme | TTK m. 420 | Onda bir; halka açıkta yirmide bir | Bir ay; ikinci erteleme şarta bağlı |
| Özel denetim | TTK m. 438-444 | Genel kurula öneri: her pay sahibi; ret sonrası mahkeme: azlık veya 1.000.000 TL itibari değer | Ret sonrası üç ay içinde başvuru |
| Nama pay senedi bastırma | TTK m. 486/3 | Onda bir; halka açıkta yirmide bir | Şirket bastırıp dağıtmak zorunda |
| Haklı sebeple fesih | TTK m. 531 | Onda bir; halka açıkta yirmide bir | Mahkeme fesih yerine başka çözüme hükmedebilir |
| Sulh ve ibraya karşı koyma | TTK m. 559 | Onda bir; halka açıkta yirmide bir | Karşı oy kullanılmalı |
Kanunun saydığı bu hakların yanında azlığın konumunu güçlendiren başka araçlar da vardır:
- Yönetim kurulunda temsil: Esas sözleşmede belirli pay gruplarına veya azlığa yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınabilir (TTK m. 360). Bu hak kanundan kendiliğinden doğmaz; şirket kurulurken veya sonradan esas sözleşmeye yazılması gerekir.
- Bilgi alma ve iptal davası: Azlık oranına sahip olmayan pay sahibi de bilgi alma hakkını kullanabilir ve genel kurul kararlarına karşı iptal davası açabilir. Ayrıntılar için genel kurul kararlarının iptali ve butlanı yazımıza bakabilirsiniz.
- Kar payı: Karın sürekli dağıtılmaması, azlık uyuşmazlıklarının en sık görülen sebebidir. Bu konudaki yollar için kar payı dağıtımı ve kar payı alacağı davası yazımıza bakabilirsiniz.
- Pay sahipleri sözleşmesi: Önemli kararlarda veto hakkı, birlikte satma hakkı ve bilgi raporlama yükümlülükleri gibi korumalar, sözleşmeyle kararlaştırılabilir. Bu düzenlemeler yalnızca taraflarını bağlar.
Şirketler topluluğunda azlık
Şirket bir şirketler topluluğuna bağlıysa azlığın korunması ayrıca önem kazanır. Hakim şirket, hakimiyetini bağlı şirketi kayba uğratacak şekilde kullanamaz; kayıp aynı faaliyet yılı içinde denkleştirilmezse bağlı şirketin pay sahipleri zararın tazminini isteyebilir (TTK m. 202). Öte yandan doğrudan veya dolaylı olarak payların ve oyların en az %90’ına sahip hakim şirket, azlığın şirketin çalışmasını engellemesi, dürüstlük kuralına aykırı davranması veya önemli ölçüde sıkıntı yaratması gibi haklı sebeplerin varlığında azlığın paylarını satın alma hakkına sahiptir (TTK m. 208). Bu hüküm, azlık haklarının da kötüye kullanılamayacağını gösteren bir dengedir.
Halka açık şirketlerde azlık oranının yirmide bir olmasının yanında sermaye piyasası mevzuatı, bağımsız yönetim kurulu üyeleri ve kamuyu aydınlatma yükümlülükleri gibi ek korumalar da uygulanır.
Limited şirketlerde karşılıkları
Limited şirkette ortak sayısı az olduğundan kanun, bazı hakları azlık oranına bağlamadan her ortağa tanımıştır. Kısaca:
- Toplantıya çağrı: Esas sermayenin en az onda birini temsil eden bir veya birden fazla ortak, genel kurulun toplantıya çağrılmasını veya gündeme madde konulmasını isteyebilir (TTK m. 617).
- Bilgi alma ve inceleme: Her ortak, müdürlerden şirketin bütün işleri hakkında bilgi isteyebilir ve şartları varsa defter ve belgeleri inceleyebilir (TTK m. 614). Bu hak anonim şirkettekinden daha geniştir.
- Haklı sebeple fesih ve çıkma: Haklı sebeplerin varlığında her ortak, oranına bakılmaksızın şirketin feshini veya şirketten çıkmayı isteyebilir (TTK m. 636/3 ve 638). Ayrıntılar için limited şirketin haklı sebeple feshi davası yazımıza bakabilirsiniz.
- Diğer hükümler: Özel denetim ve iptal davası gibi konularda anonim şirket hükümleri, TTK m. 644’teki atıfla limited şirketlere de uygulanır.
Azlık haklarını kullanırken dikkat edilecekler
Azlık haklarının çoğu kısa sürelere ve belirli şekil şartlarına bağlıdır. Hakkın etkili kullanılması, toplantıdan önce başlayan bir hazırlık gerektirir:
- Oranı belgeleyin: Pay defteri, MKK kayıtları veya hazır bulunanlar listesiyle birlikte hareket ettiğiniz pay sahiplerinin oranını hesaplayın ve istemi birlikte imzalayın.
- Yazılı ve tarihli istem: Çağrı, gündem ve özel denetim istemlerini noter aracılığıyla yapın; süreler bu tarihten işler.
- Tutanak: Genel kurulda sorularınızı, itiraz noktalarınızı ve muhalefetinizi tutanağa geçirtin. Erteleme ve iptal davası bu kayıtlara dayanır.
- Süreleri takip edin: Özel denetim için ret kararından itibaren üç ay, iptal davası için karar tarihinden itibaren üç ay gibi süreler hak düşürücüdür.
- Dürüstlük kuralı: Azlık hakları da kötüye kullanılamaz. Yalnızca şirketi yıpratmak amacıyla yapılan istemler mahkemece reddedilebilir; kötü niyetle açılan iptal davası tazminat sorumluluğu doğurabilir.
- İbra kararına olumlu oy verip sonra yöneticilere karşı sorumluluk davası açmaya çalışmak.
- Toplantıya çağrı istemini sözlü veya e-postayla yapıp yedi iş günlük sürenin başlangıcını belgesiz bırakmak.
- Genel kurulda bilgi alma hakkını kullanmadan doğrudan özel denetim istemek.
- Mahkemeye, yönetim kuruluna istemde bulunanlardan farklı pay sahipleriyle başvurmak.
Sık sorulan sorular
Yüzde beş payım var, azlık haklarını kullanabilir miyim?
Halka kapalı bir şirkette kanuni oran onda birdir. Esas sözleşme daha düşük bir oran öngörmüyorsa, diğer pay sahipleriyle birleşerek onda bire ulaşmanız gerekir. Bilgi alma ve iptal davası gibi bireysel haklarınızı ise oranınızdan bağımsız olarak kullanabilirsiniz.
Yönetim kurulu genel kurulu toplamıyor, ne yapabilirim?
Onda bir oranına sahipseniz yönetim kuruluna noter aracılığıyla çağrı isteminde bulunabilirsiniz. Yedi iş günü içinde olumlu cevap gelmezse asliye ticaret mahkemesi kayyım atayarak genel kurulun toplanmasını sağlayabilir. Yönetim kurulu hiç yoksa veya toplanamıyorsa tek pay sahibi de mahkemeye başvurabilir.
Özel denetçi atanması için mahkemenin kararına itiraz edilebilir mi?
Hayır. Mahkemenin özel denetime ilişkin kararı kesindir ve istinaf yoluna kapalıdır.
Fesih davası açarsam şirket mutlaka kapanır mı?
Hayır. Mahkeme fesih yerine paylarınızın gerçek değerinin ödenmesine ya da duruma uygun başka bir çözüme karar verebilir. Uygulamada bu dava çoğu zaman azlığın şirketten adil bir bedelle ayrılmasını sağlar.
Azlık hakları esas sözleşmeyle kaldırılabilir mi?
Hayır. Esas sözleşme azlık oranını düşürebilir; ancak kanuni hakları kaldıran veya kullanılmasını zorlaştıran hükümler geçersizdir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla