Gemi Sicili ve Sicile Tescil: Milli Gemi Sicili, TUGS ve Yapı Sicili

Deniz Ticaret HukukuGemi Sicili ve Sicile Tescil: Milli Gemi Sicili, TUGS ve Yapı Sicili

Gemi sicili, gemilerin belli başlı bilgilerinin kayıt altına alındığı kütüktür. Gemiler deniz ticaretinin asli unsurudur ve bu rol, deniz ticaretine ilişkin hükümlerin Türk Ticaret Kanunu’nda ayrıntılı biçimde yer almasına yol açmıştır. Sicil kaydı zorunludur; çünkü gemi sicili hem geminin hangi devlete bağlı olduğunu gösterir hem de gemi üzerindeki ayni hakların kurulmasına ve tespitine hizmet eder.

Bu yazıda gemi sicilinin işlevlerini, deniz ticareti ile sicil arasındaki bağı ve Türk hukukundaki sicil türlerini ele alıyoruz: Milli Gemi Sicili, Türk Uluslararası Gemi Sicili ve yapı halindeki gemilere özgü sicil. 2023 yılında yürürlüğe giren Gemi Sicil Yönetmeliği ile değişen tescil uygulamasına da değiniyoruz.

Gemi sicili nedir ve neden tutulur?

Türk doktrininde gemi sicili kısaca “gemilerin kaydına mahsus bir kütük” olarak tanımlanır. Kanunlar, ekonomik bakımdan önemli olan ve üçüncü kişileri ilgilendiren hukuki işlemlerin aleni olmasını sağlayan kayıt sistemleri öngörür. Taşınmazlarda bu işlevi tapu sicili, tacirlerde ticaret sicili, gemilerde ise gemi sicili görür.

Kanun önce geminin ne olduğunu tanımlar. Tahsis edildiği amaç suda hareket etmeyi gerektiren, pek küçük olmayan ve yüzme yeteneği bulunan her araç, kendi başına hareket edebilsin ya da edemesin, gemi sayılır (TTK m. 931/1). Ticaret gemisi ise şöyle tanımlanır (TTK m. 931/2):

Ticari faaliyette kullanılan gemilerin sicile tescili zorunludur. Bunun yanında kanun, ticaret gemisi sayılmayan bazı gemilerin de sicile kaydedilebilmesine imkan tanır. Sicile kayıtlı olsun olmasın, bütün gemiler hukuken taşınır eşya sayılır (TTK m. 936). Sicilin önemi de buradan gelir: taşınır olmalarına rağmen gemiler üzerindeki haklar, taşınmazlara benzer şekilde bir sicil üzerinden izlenir.

Gemi sicilinin işlevleri

Gemi sicili, geminin tabiiyeti yönünden kamu hukuku alanında bir denetim aracıdır. Bunun yanında özel hukuk bakımından da önemli sonuçlar doğurur.

• Bildirici etki: Gemi mülkiyetinin hukuki işlemle devrinde tescil kurucu bir unsur sayılmaz. Mülkiyet, yazılı ve noter onaylı anlaşma ile zilyetliğin devriyle geçer (TTK m. 1001); sicil kaydı bu durumda değişikliği açıklar.
• Kurucu etki: Gemi ipoteği ve sicile kayıtlı gemi üzerindeki intifa hakkı sicile tescil ile doğar (intifa için TTK m. 1059). Olağanüstü zamanaşımında da mülkiyet, mahkeme kararına dayanan tescil anında kazanılır (TTK m. 1000/5).
• Aleniyet: Gemi sicili, ticaret sicili ve tapu sicili gibi aleni bir sicildir. Sicil kayıtlarının dayanağı belgeleri ve bekleyen tescil istemlerini incelemek için ise menfaatin gösterilmesi gerekir (TTK m. 973).
• Karine etkisi: Mülkiyet, gemi ipoteği ve intifa hakkının sicilde adına kayıtlı kişiye ait olduğu karine olarak kabul edilir.
• Kamu güveni: Tapu sicilinde olduğu gibi gemi sicili de kamu güveni sağlar. Hukuki işlemle bir gemi üzerinde mülkiyet, intifa, ipotek ya da ipotek üzerinde bir hak kazanan kişi yararına, sicilde yazılı olan hususlar doğru sayılır.

Sicil ayrıca devletin vergi, resim ve harçları tarh, tahakkuk ve tahsil etmesine, istisna ve muafiyetlerin tespitine, geminin bağlama limanının ve tonilatosunun belirlenmesine dayanak oluşturur. Rehin (ipotek) kurulması ve haciz gibi işlemler de sicil üzerinden yürür. Üçüncü kişiler sicili kontrol ederek gemiyle ilgili lehe ve aleyhe durumları öğrenebilir. İpotek konusunda ayrıntılı bilgi için gemi ipoteği yazımıza bakabilirsiniz.

Deniz ticareti ve gemi sicili ilişkisi

Uluslararası ticaretin büyük bölümü, yaygın tahminlere göre yaklaşık yüzde doksanı, deniz yoluyla yapılır. Deniz ticaretinin ana unsurları gemiler, yük, donatanlar ve geminin bayrağını taşıyarak temsil ettiği devletlerdir. Kara ticaretinde olduğu gibi deniz ticaretinde de güçlü denetim mekanizmaları vardır; gemi sicili bunların temel parçalarından biridir.

Gemi sicili, özetle geminin kimliğidir. Kimliği olmayan bir kişi nasıl yasal yollarla yurt dışına çıkamazsa, herhangi bir sicile kaydedilmemiş bir gemi de uluslararası sularda ticari faaliyete katılamaz. Bu yönüyle sicil, geminin ulusal ve uluslararası sularda yük taşıyabilmesi ve sefer yapabilmesi için gereken bir pasaport gibidir. Hukuken bir geminin hiçbir devlete bağlı olmaması ya da aynı anda birden fazla devletin bayrağını taşıması hukuki güvenliğe aykırıdır. Gemide hangi devletin bayrağı dalgalanıyorsa, geminin bulunduğu yerden bağımsız olarak, pek çok hukuki işlem o devletin hukukuna göre şekillenir.

Bu bağ, yükünü deniz yoluyla taşıtan kişi (taşıtan) için de önemlidir. Yükün zamanında ve zarar görmeden ulaşacağına güvenebilmek için taşıtanın, yükü taşıyacak geminin malikine, ipoteklerine ve teknik bilgilerine ulaşabilmesi gerekir. Sicile kaydedilmemiş bir gemiyle sözleşme yapılırsa, bir sorun çıktığında taşıtanın hukuki koruması zayıflar ve hak kaybı riski artar. Taşıma ilişkisinin ayrıntıları için navlun sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Türk hukukunda gemi sicilleri

Türk deniz ticareti hukukunda üç temel sicil vardır: Milli Gemi Sicili, Türk Uluslararası Gemi Sicili ve yapı halindeki gemilere özgü sicil. Bunlara ek olarak, Türk Bayrağı çekmesine izin verilen yabancı gemiler için Bakanlık nezdinde özel bir sicil tutulur (TTK m. 941/3). 2023 tarihli Gemi Sicil Yönetmeliği’ne göre bu sicillerin tamamı GESBİS adlı tek bir elektronik sistemde tutulur.

Gemi siciline kaydı gerekmeyen küçük tekneler ve deniz araçları ise 655 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’ye dayanan bağlama kütüğüne kaydedilir. Bağlama kütüğü de GESBİS içinde ayrı bir bölüm olarak yer alır.

Milli Gemi Sicili ve tescil

Deniz ticaretinde kullanılan gemilerin tabi olduğu sicile milli sicil denir. Kıyısı olan her ülkede durum benzerdir. Bir geminin hangi ülkenin siciline bağlı olacağı; geminin malikinin, gemiyi işleten gemi işletme müteahhidinin, gemisini deniz ticaretinde kullanan donatanın ya da gemiyi başka bir hukuki ilişkiyle devralan kişinin tabi olduğu ülke hukukuna göre belirlenir. Türkiye’de bu işlevi, TTK m. 954 ve devamında düzenlenen ve kanunda yalnızca “gemi sicili” olarak anılan Milli Gemi Sicili görür.

Hangi gemiler kaydedilir?

Milli Gemi Siciline, TTK m. 940 uyarınca Türk Bayrağı çekme hakkına sahip ticaret gemileri ve TTK m. 935/2-a’da sayılan gemiler kaydolunur. Bu bent, ticaret gemisi olmadıkları halde Kanunun gemi, kaptan, gemi alacakları, cebri icra, çatma, kurtarma ve sorumluluğun sınırlanması hükümlerine tabi tutulan gemileri, yani yatlar, denizci yetiştirme gemileri gibi yalnızca gezinti, spor, eğitim, öğretim ve bilim amaçlarına tahsis edilmiş gemileri kapsar.

TTK m. 935/2-c ise yabancı bir devlet veya onun vatandaşları adına Türkiye’de yapılmakta olan gemilere, nitelikleriyle bağdaştığı ölçüde, bayrak şahadetnamesi, sicil (m. 955, 956, 973, 991), kanuni ipotek (m. 1013) ve yapı halindeki gemiler üzerindeki haklar (m. 1054–1058) ile ilgili hükümlerin uygulanacağını öngörür.

TUGS’a kayıtlı olan gemiler Milli Gemi Siciline ayrıca kaydedilmez; bir gemi TUGS’a tescil edildiğinde varsa MGS kaydı re’sen terkin edilir (TUGS Yönetmeliği m. 7).

Nereye tescil edilir?

Gemi, bağlama limanının bağlı olduğu sicil müdürlüğünce tescil olunur. Bağlama limanı, geminin seferlerinin yönetildiği limandır. Geminin seferleri yabancı bir limandan, bir kara kentinden ya da bizzat gemiden yönetiliyorsa malik, gemiyi dilediği sicil müdürlüğüne tescil ettirebilir. Gemi Sicil Yönetmeliği’ne göre sicil müdürlükleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın uygun gördüğü bölge liman başkanlıklarında ve liman başkanlıklarında kurulur.

Tescil istemi ve içeriği

Gemi, ancak malikin veya maliklerinden birinin istemi üzerine sicile tescil olunur ve istem dilekçeyle yapılır (TTK m. 959). Dilekçede şu bilgilerin bildirilmesi gerekir (TTK m. 960):

• Geminin kimliği: Adı, türü, yapımında kullanılan esas malzeme ve bağlama limanı.
• Yapım bilgisi: Belirlenebiliyorsa yapıldığı yer ve kızaktan indiği yıl.
• Teknik bilgiler: Resmi ölçme sonuçları ve makine gücü.
• Malik: Gerçek kişide ad, soyad, T.C. kimlik numarası, varsa ticaret unvanı ve ticaret sicili bilgileri; ticaret şirketinde türü, unvanı ve sicil bilgileri; diğer tüzel kişilerde adı ve merkezi; donatma iştirakinde unvan, paydaş donatanlar, pay miktarları ve varsa gemi müdürü.
• Hukuki dayanak: İktisap sebebi ve Türk Bayrağı çekme hakkına esas oluşturan sebepler.
• Temsilci: TTK m. 955/3’te yazılı halde temsilcinin adı, soyadı, T.C. kimlik numarası ve adresi.

Dilekçeye ayrıca TTK m. 961’de sayılan belgeler eklenir. Türk Bayrağı çekme hakkının şartları için Türk gemisi ve Türk Bayrağı çekme hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

Tescil süreci adım adım

12 Mayıs 2023 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Gemi Sicil Yönetmeliği, 1956 tarihli Gemi Sicili Nizamnamesi’ni ve 1957 tarihli Gemi Bayrak Şahadetnameleri Hakkında Nizamname’yi yürürlükten kaldırdı. Sicil işlemleri artık elektronik ortamda yürütülür.

1. BaşvuruTescil istemi, Denizcilik Portalı üzerinden, geminin bağlama limanının bağlı olduğu sicil müdürlüğüne yapılır.
2. BelgelerMalikin kimlik bilgileri, şirket belgeleri, iktisap belgesi, ölçme belgesi ve Yönetmelikte sayılan diğer belgeler sunulur (Yönetmelik m. 27).
3. İncelemeSicil müdürlüğü şartların varlığını inceler; eksiklik varsa tamamlanmasını ister.
4. Tescil ve gemi tasdiknamesiGemi GESBİS’e kaydedilir ve Türk Bayrağı çekme hakkını ispatlayan gemi tasdiknamesi düzenlenir. Gemi tasdiknamesi alınmadan Türk Bayrağı çekilemez (Yönetmelik m. 5/8).
5. İtirazSicil müdürlüğünün kararlarına karşı, tebliğden itibaren sekiz gün içinde, yerel asliye ticaret mahkemesine itiraz edilebilir (Yönetmelik m. 19).

Tescilden sonra mülkiyet devri, ipotek ve terkin gibi işlemler de aynı sistem üzerinden yürür. Bu işlemlerin ayrıntıları için gemi mülkiyetinin kazanılması, sicile tescil ve sicilden terkini yazımıza bakabilirsiniz.

Türk Uluslararası Gemi Sicili (TUGS)

Türk Uluslararası Gemi Sicili, 16 Aralık 1999 tarihli ve 4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu ile kuruldu. Kanun tasarısının genel gerekçesinde, Türkiye’nin dış ticaretinin büyük bölümünün deniz yoluyla yapıldığı, ancak liman devleti denetimleri ve modern yatırımların yüksek maliyeti nedeniyle donatanların ucuz iş gücüne ve daha uygun sicillere yöneldiği belirtilmiştir. Amaç, filonun küçülmesini önlemek ve yabancı donatanları Türk bayrağı altında çalıştırarak vergi ve döviz girdisi sağlamaktır.

Uluslararası (ikincil) sicil yöntemi, filosu çok büyük olmayan devletlerin kendi bayrağını taşıyan gemi sayısını artırmak için başvurduğu bir araçtır. Deniz ticareti yapan ülkeler de ikincil sicillerle filolarının “kolay bayrak” ülkelerine kaymasını önlemeye çalışmıştır. Doktrinde, TUGS’un kabulünde, mülga 6762 sayılı TTK’nın yabancı gemilerin Türk Bayrağı çekmesini süreyle sınırlayan hükmünün finansal kiralama yoluyla edinilen gemilerde yarattığı sorunun da etkili olduğu belirtilir.

Kimler, hangi gemileri kaydettirebilir?

• Malikler: Türkiye’de mukim Türk ve yabancı uyruklu gerçek kişiler ile Türk hukukuna göre Türkiye’de kurulmuş şirketler (TUGS Yönetmeliği m. 7).
• Gemiler: Kabotaj ve kabotaj dışı sularda ticari amaçla kullanılan yük ve yolcu gemileri, açık deniz balıkçı gemileri, özel maksatlı ve özel yapılı gemiler (4490 s. K. m. 2/a).
• Ticari yatlar: Gezinti ve spor amaçlı, en çok 36 yolcu taşıyan, turizm işletmesine kayıtlı ve tonilato belgesinde “Ticari Yat” olarak gösterilen yatlar (4490 s. K. m. 2/b).
• Kaynağa göre: Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte Milli Gemi Siciline kayıtlı olanlar, Türkiye’de inşa edilenler ve belirli büyüklüğün üzerindeki ithal gemiler (4490 s. K. m. 4).

TUGS’a kayıtlı gemi ve yatlar Türk Bayrağı çeker (4490 s. K. m. 7). Bu gemilerin işletilmesinden ve devrinden elde edilen kazançlar, Kanunda öngörülen şartlarla gelir ve kurumlar vergisinden istisnadır; satış, ipotek ve kira gibi işlemler damga vergisi ve harçtan muaftır (4490 s. K. m. 12). TUGS kaydının terkini, ipotekli alacaklının iznine bağlıdır. Gemilerin yabancı ülkelerde tescili ve kolay bayrak uygulaması için gemi ve yatların yabancı ülkelerde tescili yazımıza bakabilirsiniz.

İnşa halindeki gemilere özgü sicil

Adından da anlaşılacağı gibi bu sicil, henüz yapımı tamamlanmamış ve denize elverişli olmayan gemilerin kaydedildiği sicildir. Uygulamada “yapı sicili” olarak da anılır. TTK m. 931’deki gemi tanımı yüzme yeteneği olan araçları kapsadığından, yapımı süren gemiler için ayrı bir düzenleme yapılmasaydı bunlar hukuki korumanın dışında kalırdı. Kanun koyucu, ekonomik değerleri yüksek olan bu yapıların da sicile kaydedilmesinde hukuki yarar görmüştür.

Yapı sicili de gemi siciline ilişkin genel kurallara tabidir. Kamuya açık, resmi bir sicildir ve sicil müdürlüklerince GESBİS’te tutulur (Yönetmelik m. 47). Tutulmasından doğan sorumluluk devlete aittir. Yapı, yapım yerinin bağlı bulunduğu sicil müdürlüğünce tescil olunur (TTK m. 986).

Kimler tescil isteyebilir?

• Malik: Yapı, malikinin dilekçesiyle sicile kaydolunur (TTK m. 987/1).
• Tersane sahibi: Kanuni ipotek hakkını tescil ettirmek isteyen tersane sahibi de tescil isteyebilir (TTK m. 987/1).
• Haciz alacaklısı: İhtiyati veya icrai haciz kararı almış alacaklı, icra müdürünün yazısıyla yapının sicile kaydını isteyebilir (TTK m. 987/2).

Tescil isteminde yapı halindeki geminin türü, adı veya numarası ya da ayırt edilmesini sağlayan bir işaret, yapım yeri ve tersane ile malik bildirilir. Yapı üzerinde gemi ipoteği kurulabilmesi için TTK m. 1054/2’de aranan şartların bulunduğu, yetkili gemi ölçme kurumunun vereceği bir belge ile ispatlanır (TTK m. 988). Tamamlandığında 18 gros tonilato veya daha küçük olacak yapılar üzerinde ipotek kurulamaz (Yönetmelik m. 48/1). Gemi tamamlanıp gemi siciline, TUGS’a veya bağlama kütüğüne tescil edildiğinde yapı sicilindeki kayıt kapatılır.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Deniz Ticaret Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla