Memurların Atama ve Nakil İşlemlerine İtiraz ve İptal Davası

İdare HukukuMemurların Atama ve Nakil İşlemlerine İtiraz ve İptal Davası

Devlet memurluğu, kişiye belirli bir yerde ve belirli bir görevde kalma güvencesi vermez. İdare, kamu hizmetinin gereklerine göre memurun görev yerini ve görevini değiştirebilir. Bu yetki geniş olsa da sınırsız değildir: her atama ve nakil işlemi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle açıklanabilmeli, kanuna ve yönetmeliklere uygun olmalıdır.

Bu yazıda memurların atama ve nakil işlemlerinin türlerini, idarenin takdir yetkisinin sınırlarını, hangi işlemlere karşı dava açılabileceğini ve itiraz ile iptal davası sürecini adım adım ele alıyoruz. Eş durumu ve açıktan atama gibi özel konuları ayrı yazılarımızda ayrıntılı olarak inceledik; burada genel çerçeveyi çiziyoruz.

Atama, nakil ve yer değiştirme kavramları

Mevzuatta ve uygulamada birbirine yakın birçok kavram kullanılır. Hangi işlemle karşı karşıya olduğunuzu bilmek, hem itirazın hem de davanın doğru kurulması için önemlidir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (DMK) bu işlemleri farklı maddelerde düzenler.

Bunların yanında, memurun görev yerini değiştirmeyip unvanını veya görevini değiştiren işlemler de atama niteliğindedir. Örneğin bir şube müdürünün memur kadrosuna atanması, görev yeri aynı kalsa bile bir atama işlemidir ve memurun özlük haklarını doğrudan etkiler. Vekaleten atama ve geçici görevlendirme ise memurun asıl kadrosunu değiştirmeyen, süreli işlemlerdir; bunlar da idari işlem olarak dava konusu yapılabilir.

Hukuki çerçeve: Kanun, genel yönetmelik ve kurum yönetmelikleri

Atama ve yer değiştirme konusunda üç katmanlı bir düzenleme vardır. En üstte DMK hükümleri bulunur. Onun altında, tüm kurumlar için çerçeve niteliğindeki Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik (Resmi Gazete 25.6.1983, sayı 18088) yer alır. Son katmanda ise Milli Eğitim, Sağlık, Adalet ve İçişleri gibi büyük kurumların kendi atama ve yer değiştirme yönetmelikleri vardır. Kurum yönetmeliği genel yönetmeliğe ve Kanuna aykırı olamaz; davada çoğu zaman kurum yönetmeliğinin ilgili hükmü de tartışılır.

Genel yönetmeliğin temel kuralları

• Hizmet bölgeleri ve zorunlu çalışma süresi: Kurumlar hizmet bölgelerini ve her bölgedeki zorunlu çalışma sürelerini belirler; bu süre iki yıldan az olamaz (m. 5).
• Atama dönemi: Yer değiştirme suretiyle atamalar kural olarak haziran ile eylül ayları arasında yapılır (m. 8). Mevsimlik işlerde farklı dönemler öngörülebilir.
• Hizmet gereği yer değiştirme: Hakkında soruşturma bulunan memurlar gibi hizmetin gerektirdiği hallerde atama dönemi beklenmeden yer değiştirme yapılabilir (m. 11).
• Memurun isteğiyle yer değiştirme: Zorunlu çalışma süresi dolmadan yer değiştirme, ancak sağlık, aile birliği veya can güvenliği mazeretinin belgelenmesi halinde mümkündür (m. 12).
• Mazeret türleri: Sağlık (m. 13), aile birliği (m. 14), can güvenliği (m. 14/A), şehit ve gazi yakınları (ek m. 2) ve engellilik durumu (ek m. 3) ayrı ayrı düzenlenmiştir.
• Olağanüstü haller: Savaş, sıkıyönetim, afet gibi durumlarda yer değiştirme bu kurallara bağlı kalmaksızın yapılabilir (m. 21).

Mazerete bağlı yer değiştirmede sağlık ve can güvenliği talepleri atama dönemine bağlı değildir. Aile birliği talepleri ise kural olarak atama döneminde değerlendirilir. Zorunlu çalışma süresini sağlık veya aile birliği mazeretiyle tamamlamadan ayrılan memur, mazereti sona erdiğinde eksik kalan süreyi tamamlamakla yükümlüdür.

Kurum yönetmeliklerini mutlaka okuyun

Öğretmenler, sağlık personeli, emniyet mensupları veya adalet personeli için yer değiştirme kuralları büyük ölçüde kendi kurum yönetmeliklerinde yer alır. Bu yönetmelikler hizmet puanı hesabını, başvuru takvimini, elektronik başvuru usulünü, mazeret belgelerini ve atamaların hangi sırayla yapılacağını ayrıntılı biçimde düzenler. Bir talebin reddinin hukuka uygun olup olmadığı çoğu zaman bu ayrıntılara bağlıdır. Örneğin başvuru döneminde yapılmayan bir talep, şartlar taşınsa bile reddedilebilir. Bu nedenle dava açmadan önce, işlemin dayandığı kurum yönetmeliğinin işlem tarihindeki metnini ve varsa kurumun duyurduğu başvuru kılavuzunu temin etmek gerekir. Yönetmelikteki bir hükmün Kanuna veya genel yönetmeliğe aykırı olduğu düşünülüyorsa, o hüküm de dava konusu yapılabilir.

İdarenin takdir yetkisi ve sınırları

Atama ve nakil, idarenin takdir yetkisinin en geniş olduğu alanlardan biridir. İdare, hangi memurun nerede çalışacağını belirlerken kadro durumunu, hizmet ihtiyacını ve personel dağılımını gözetir. Ancak Danıştay’ın yerleşik içtihadına göre takdir yetkisi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır ve yargı denetimine tabidir. Mahkeme, idarenin yerine geçerek karar vermez; işlemin sebep ve maksat unsurları yönünden hukuka uygun olup olmadığını denetler.

Mahkemenin özellikle baktığı noktalar

• Somut hizmet gereği: “Hizmet gereği” ibaresinin işlemde soyut olarak yazılması yeterli sayılmaz. İdarenin, bu memurun neden bu yere atandığını somut bilgi ve belgelerle ortaya koyması beklenir.
• Gizli disiplin cezası: Bir disiplin olayının ardından, disiplin cezası verilmeden ya da ceza yetersiz görülerek memurun cezalandırma amacıyla uzak bir yere atanması maksat yönünden hukuka aykırıdır. Disiplin hukukunun güvencelerini dolanmaya yönelik atamalar mahkemelerce iptal edilmektedir.
• Görev ve unvan eşitliği: Kurum içi atamada memurun kazanılmış hak aylık derecesine uygun ve unvanına denk bir kadroya atanması gerekir. Gerekçesiz olarak daha alt bir göreve atama, örtülü bir görevden alma niteliği taşıyabilir.
• Eşitlik ve objektif ölçütler: Aynı durumdaki memurlara farklı işlem yapılması, hizmet puanı veya sıralama gibi ölçütlerin keyfi uygulanması hukuka aykırılık sebebidir.
• Aile birliği ve sağlık: Anayasa’nın 41. maddesindeki ailenin korunması ilkesi ile memurun veya yakınlarının sağlık durumu, idarenin takdir yetkisini kullanırken dikkate alması gereken unsurlardır.
• Yetki ve usul: Atamanın yetkili makamca, yönetmelikte öngörülen dönemde ve usulde yapılıp yapılmadığı denetlenir.

İptal sebepleri ve iptal davasının genel şartları için idari işlemlere itiraz ve iptal davası rehberimize bakabilirsiniz.

Hangi işlemlere karşı dava açılabilir?

İptal davasına konu olabilmesi için işlemin kesin ve yürütülmesi gereken, yani memurun hukuki durumunu doğrudan etkileyen bir işlem olması gerekir. Atama alanında uygulamada en sık karşılaşılan işlemler şunlardır:

• Re’sen (hizmet gereği) atama: Memurun isteği olmadan başka bir il, ilçe veya birime atanması.
• Yer değiştirme talebinin reddi: Mazerete veya sıralamaya dayalı tayin isteğinin reddedilmesi. Eş durumu özel olarak eş durumu nedeniyle tayin talebinin reddi yazımızda anlatılmıştır.
• Muvafakat verilmemesi: Kurumlar arası geçiş için memurun kurumunun muvafakat vermemesi veya muvafakatin geri alınması.
• Görevden alma ve alt göreve atama: Yönetici kadrosundaki memurun görevden alınarak başka bir kadroya atanması.
• Becayiş talebinin reddi: Şartları taşıyan karşılıklı yer değiştirme talebinin onaylanmaması.
• Geçici görevlendirme ve vekalet: Asıl kadro değişmese de memurun hukukunu etkileyen süreli görevlendirmeler.

Buna karşılık, atama teklifine ilişkin yazışmalar veya atamaya hazırlık niteliğindeki görüşler tek başına dava konusu olamaz; dava, nihai atama işlemine karşı açılır. Atama işlemi bir yönetmelik veya yönergeye dayanıyorsa, düzenleyici işlem de uygulama işlemiyle birlikte dava konusu yapılabilir (İYUK m. 7/4). Bu durumda mahkeme her ikisini birlikte inceler; görevli mahkemenin değişip değişmeyeceği düzenleyici işlemi yapan makama göre belirlenir.

Başvuru ve dava yolu adım adım

1. Tebliğ tarihini kayda alınAtama onayının size yazılı olarak bildirildiği gün dava açma süresinin başlangıcıdır. Elektronik tebligat veya kurum içi elektronik belge sistemi üzerinden bildirimde de tarih önemlidir; ekran görüntüsü veya tebellüğ belgesini saklayın.
2. İtiraz edip etmeyeceğinize karar verinDava açmadan önce işlemi yapan makama veya üst makama itiraz edebilirsiniz (İYUK m. 11). Bu başvuru zorunlu değildir; dava açma süresi içinde yapılırsa süreyi durdurur. İdare 30 gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır ve süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.
3. Belgeleri toplayınAtama onayı, hizmet cetveli, varsa mazeret belgeleri (sağlık raporu, evlilik ve eşin çalışma belgeleri), aynı durumdaki diğer memurlara ilişkin bilgiler ve kurum yönetmeliğinin ilgili hükümleri dilekçenin temelini oluşturur.
4. Dilekçeyi hazırlayınDilekçede işlemin hangi unsurlar yönünden hukuka aykırı olduğunu açıkça yazın. Görev yerine katılmanın doğuracağı zararı somut olarak anlatarak yürütmenin durdurulmasını isteyin.
5. Davayı yetkili mahkemede açınAtama ve nakil davaları, memurun yeni veya eski görev yerindeki idare mahkemesinde açılabilir. Dava, işlemi yapan idareye karşı açılır.
6. Yeni görev yerine katılınYürütmenin durdurulması kararı verilmedikçe atama işlemi uygulanır. Göreve başlamamak, çekilmiş sayılma ve disiplin sonuçları doğurabilir.

Sürelerin hesaplanması ve itirazın süreye etkisi için idari yargıda dava açma süreleri yazımıza bakabilirsiniz.

Görevli ve yetkili mahkeme

Atama ve nakil uyuşmazlıklarında görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise İYUK’un 33. maddesindeki özel kurala göre belirlenir. Bu kural, genel yetki kuralından (işlemi yapan idarenin bulunduğu yer, İYUK m. 32) farklıdır ve memurun lehine bir seçimlik imkan tanır.

Danıştay’ın çoğunluk görüşüne göre nakil talebinin reddi ve kurumlar arası atama için muvafakat verilmemesi de 33. maddenin birinci fıkrası kapsamındadır. Danıştay 5. Dairesi, 11.07.2011 tarihli, E.2011/4414, K.2011/4123 sayılı kararında, kurumlar arası naklen atamaya muvafakat verilmemesine ilişkin davada memurun görev yaptığı yer idare mahkemesini yetkili görmüştür. Davanın yetkisiz bir mahkemede açılması halinde dosya yetkili mahkemeye gönderilir ve süre kaybı olmaz (İYUK m. 9). Ayrıntılar için idari yargıda görevli ve yetkili mahkeme yazımıza bakabilirsiniz.

Yürütmenin durdurulması

Atama davalarında en kritik konu, dava sürerken yeni görev yerine gidilip gidilmeyeceğidir. İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlandığından, dava açılması atamanın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Mahkemenin yürütmenin durdurulmasına karar verebilmesi için iki şartın birlikte bulunması gerekir (İYUK m. 27/2):

• Açık hukuka aykırılık: İşlemin hukuka aykırılığının dosyadaki belgelerden ilk bakışta anlaşılabilmesi.
• Telafisi güç veya imkansız zarar: İşlemin uygulanması halinde sonradan giderilmesi zor bir zararın doğacak olması.

Atama davalarında zarar unsuru çoğu zaman aile birliğinin bozulması, çocukların eğitiminin kesintiye uğraması, memurun veya bakmakla yükümlü olduğu kişinin tedavisinin aksaması gibi olgularla somutlaştırılır. Mahkeme genellikle önce idarenin savunmasını alır, ardından karar verir. Yürütmenin durdurulması talebinin kabulü veya reddi kararlarına karşı tebliğden itibaren 7 gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir. Konunun ayrıntıları yürütmenin durdurulması yazımızda yer alıyor.

İptal kararından sonra ne olur?

Mahkeme atamayı iptal ederse idare, kararı gecikmeksizin ve en geç 30 gün içinde uygulamak zorundadır (İYUK m. 28/1). İptal kararı geçmişe etkili sonuç doğurur; memur, kural olarak eski görev yerine ve görevine iade edilmelidir. İdare aynı yönde yeni bir işlem tesis etmek isterse, mahkeme kararındaki gerekçeyi ortadan kaldıran yeni ve somut bir hizmet gereği ortaya koymak zorundadır. Aynı gerekçeyle tekrarlanan işlemler, kararın uygulanmaması anlamına gelir. Bu durumda başvurulabilecek yollar için idari yargı kararlarının uygulanmaması yazımıza bakabilirsiniz.

Hukuka aykırı atama nedeniyle memurun uğradığı zararlar, örneğin yol ve taşınma giderleri, kaybedilen ödemeler ve aile düzeninin bozulmasından kaynaklanan manevi zarar, tam yargı davasıyla istenebilir. Tam yargı davası iptal davasıyla birlikte veya iptal kararının ya da kanun yolunda verilen kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde açılabilir (İYUK m. 12). Hangi tebliğin esas alınacağı tartışmalı olabileceğinden en güvenli yol, ilk derece iptal kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde davayı açmaktır.

Kanun yolları

İdare mahkemesinin nihai kararına karşı tebliğden itibaren 30 gün içinde bölge idare mahkemesinde istinaf yoluna başvurulabilir (İYUK m. 45). Atama ve nakil davaları, temyizi kanunda sayılan konular arasında yer almadığından, bölge idare mahkemesinin istinaf başvurusunu reddeden kararı kural olarak kesindir. 7589 sayılı Kanunla İYUK’un 46. maddesine eklenen ikinci fıkraya göre ise bölge idare mahkemesinin ilk derece kararını kaldırarak yeniden verdiği kararlara, 31.07.2026’dan sonra verilmiş olmaları şartıyla, tebliğden itibaren 30 gün içinde Danıştay’da temyiz yoluna gidilebilir. Geçici görevlendirme, harcırah, lojman ve izin işlemlerine ilişkin davalar ise 31.07.2026’dan sonra açılmışlarsa tek hakimle görülür ve bu davalarda temyiz yolu kapalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Dava açtığı için yeni görev yerine başlamamak ve çekilmiş sayılma riskiyle karşılaşmak.
• Kurum yönetmeliğindeki başvuru dönemlerini ve özel şartları incelemeden dilekçe hazırlamak.
• İtiraz yolunu dava açma süresi geçtikten sonra kullanmak; bu durumda itiraz süreyi canlandırmaz.
• Mazeret belgelerini (sağlık kurulu raporu, eşin sigorta kayıtları) dava dilekçesine eklememek.
• Yürütmenin durdurulması talebinde zararı somutlaştırmadan genel ifadelerle yetinmek.
• Aynı durumdaki diğer memurlara yapılan farklı işlemleri araştırmamak; eşitlik ilkesine aykırılık çoğu zaman en güçlü argümandır.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

İdare Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla