Velayet, ana ve babaya çocuğun yararına kullanılmak üzere tanınmış bir yetki ve görevdir. Kanun, yasal bir sebep olmadıkça velayetin ana ve babadan alınamayacağını kabul eder. Ancak çocuğun bedensel, zihinsel veya ruhsal gelişimi ciddi bir tehlike altındaysa ve diğer önlemler sonuç vermiyorsa hakim, son çare olarak velayeti kaldırabilir.
Bu yazıda velayetin kaldırılmasının hangi şartlara bağlı olduğunu, kaldırmadan önce başvurulan koruma önlemlerini, velayetin değiştirilmesinden farkını, davanın nasıl açıldığını ve yürütüldüğünü, velayeti kaldırılan ebeveynin nafaka ve kişisel ilişki gibi konularda hangi yükümlülük ve haklarının devam ettiğini ve velayetin nasıl geri verilebileceğini anlatıyoruz. Konu çoğu zaman şiddet, ihmal veya bağımlılık gibi zor koşulları içerdiğinden, acil durumlarda başvurulacak kanallara da yer verdik.
- Dayanak?
- TMK m. 348. Diğer koruma önlemleri sonuçsuz kalmış veya baştan yetersiz görülüyorsa hakim velayeti kaldırır.
- Hangi sebeplerle?
- Ana ve babanın velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi veya çocuğa yeterli ilgi göstermemesi ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.
- Velayet kaldırılınca nafaka biter mi?
- Hayır. Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü devam eder (TMK m. 350).
- Geri alınabilir mi?
- Evet. Kaldırma sebebi ortadan kalkarsa hakim velayeti geri verir (TMK m. 351/2).
Velayetin kaldırılması nedir?
Velayetin kaldırılması, ana ve babadan birinin veya her ikisinin velayet yetkisinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Velayet kaldırılan ebeveyn, çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve mallarının yönetimi konusunda karar verme yetkisini kaybeder. Ana ve babalık ilişkisi, yani soybağı ise devam eder. Bu nedenle velayetin kaldırılması, çocuğun nüfus kaydını, soyadını ve mirasçılık ilişkisini etkilemez.
Türk Medeni Kanunu çocuğun korunmasını kademeli bir sistemle düzenler. Velayetin kaldırılması bu sistemin en ağır basamağıdır. Kanun koyucu, aile bağının korunmasını esas alır ve daha hafif önlemlerle çocuk korunabiliyorsa velayete dokunulmamasını ister. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da velayetin kaldırılmasının son çare olduğunu ve şartları oluşmadan bu yola gidilemeyeceğini vurgulamıştır (HGK, 16.05.2007, 2007/251 E., 2007/277 K.).
Hangi durumlarda gündeme gelir?
Velayetin kaldırılması yalnızca boşanmış ebeveynler arasında görülmez. Evlilik devam ederken çocuğun ana ve babası birlikte çocuğu tehlikeye sokuyorsa, her ikisinden de velayet kaldırılabilir. Boşanmadan sonra velayet sahibi ebeveynin durumu ağırlaşmış ve diğer ebeveyn de çocuğa bakmaya uygun değilse kaldırma ve vasi atanması gündeme gelir. Evlilik dışında doğan ve velayeti anneye ait olan çocuk bakımından da aynı kurallar uygulanır; annenin velayeti kaldırılırsa hakim, çocuğun yararına göre velayeti babaya verebilir veya çocuğa vasi atayabilir (TMK m. 337). Velayetin ilk kez nasıl belirlendiğini boşanmada çocuğun velayeti kime verilir yazımızda anlattık.
Kaldırmadan önce: çocuğu koruma önlemlerinin sırası
Hakim, çocuğun korunması gerektiğinde önce daha hafif önlemleri değerlendirir. Kanundaki sıra şöyledir:
- Uygun önlemler (TMK m. 346)Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü halde ana ve baba duruma çare bulamıyorsa hakim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Ana ve babaya uyarı yapılması, bakım ve eğitim konusunda talimat verilmesi, çocuğun gelişimini izleyecek bir kişi veya kurumun görevlendirilmesi bu kapsamdadır.
- Çocuk Koruma Kanunu tedbirleri5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu uyarınca danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma gibi koruyucu ve destekleyici tedbirlere karar verilebilir. Bu tedbirler ana ve babanın çocuğa bakma kapasitesini güçlendirmeyi amaçlar.
- Çocuğun yerleştirilmesi (TMK m. 347)Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede ise hakim çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir. Bu önlemde velayet devam eder; yalnızca çocuğun yaşayacağı yer belirlenir.
- Velayetin kaldırılması (TMK m. 348)Diğer önlemler sonuçsuz kalmışsa veya baştan yetersiz görülüyorsa hakim velayeti kaldırır. Her iki ebeveynden de kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.
Bu sıra katı bir merdiven değildir. Kanun, diğer önlemlerin “baştan yetersiz görülmesi” halinde de kaldırmaya izin verir. Çocuğa yönelik ağır şiddet veya istismar gibi durumlarda, daha hafif önlemlerin denenmesi beklenmeden velayetin kaldırılmasına karar verilebilir.
TMK 348’e göre kaldırma sebepleri
TMK m. 348, velayetin kaldırılması için iki sebep grubu öngörür. İkisinde de ön şart, diğer koruma önlemlerinin sonuç vermemiş olması veya baştan yetersiz görülmesidir.
Kanunun ilk metninde sayılan “engelli olması” ifadesi, 2005 yılında 5378 sayılı Kanunla madde metninden çıkarılmıştır. Bu nedenle bir ebeveynin engelli olması tek başına velayetin kaldırılması sebebi değildir. Belirleyici olan, ebeveynin uygun destekle çocuğun bakım ve gözetimini sağlayıp sağlayamadığıdır. Sayılan sebepler örnek niteliğindedir; “benzeri sebepler” ifadesi, hakime somut olayın koşullarını değerlendirme imkanı verir.
TMK m. 348’in diğer fıkralarına göre velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Mahkeme aksine karar vermedikçe velayetin kaldırılması, sonradan doğacak çocukları da kapsar.
Uygulamada kaldırma gerekçesi sayılan durumlar
Mahkemeler her dosyayı kendi koşullarıyla değerlendirir. Uygulamada velayetin kaldırılmasına konu olan başlıca durumlar şunlardır:
- Çocuğa yönelik şiddet ve istismar: Fiziksel, cinsel veya ağır psikolojik şiddet; çocuğun şiddete sürekli tanık olduğu bir ortam.
- Ağır ihmal: Beslenme, barınma, sağlık ve hijyen gibi temel ihtiyaçların uzun süre karşılanmaması; çocuğun okula gönderilmemesi.
- Terk ve uzun süreli ilgisizlik: Çocukla yıllarca hiç ilgilenmeme, ulaşılamaz olma, çocuğun bakımını tamamen başkalarına bırakma.
- Bağımlılık: Alkol veya madde bağımlılığının ebeveynin bakım görevini yerine getirmesini fiilen imkansız kılması.
- Suça sürükleme: Çocuğun dilendirilmesi, çalıştırılması veya suça yönlendirilmesi.
- Uzun süreli hastalık veya yokluk: Ağır bir ruhsal hastalık, uzun süreli tutukluluk veya yurt dışında bulunma gibi nedenlerle görevin sürekli olarak yerine getirilememesi.
Aşağıdaki durumlar ise tek başına kaldırma sebebi sayılmaz: ebeveynin yoksulluğu, boşanmadaki kusuru, yeniden evlenmesi (TMK m. 349), farklı bir yaşam tarzı benimsemesi veya çocuğa bakmaya uygun destek sağlandığında aşılabilecek bir engelinin bulunması.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, çocukların babalarının yanında sağlıklı biçimde büyüdüğü bir olayda kaldırmanın şartlarının oluşmadığını kabul etmiştir. Velayetin kaldırılması için çocuğun gelişimini tehlikeye düşüren ve daha hafif önlemlerle giderilemeyen bir durumun somut olarak ortaya konulması gerekir (HGK, 16.05.2007, 2007/251 E., 2007/277 K.).
Kaldırma mı, değiştirme mi?
Boşanmış ebeveynler arasında velayet uyuşmazlıklarının büyük kısmı, velayetin bir ebeveynden alınıp diğerine verilmesiyle çözülür. Bu, velayetin değiştirilmesidir ve TMK m. 183 ile 349’a dayanır. Velayetin kaldırılması ise daha ağır şartlara bağlıdır ve özellikle her iki ebeveynin de uygun olmadığı veya evlilik devam ederken çocuğun korunması gerektiği hallerde gündeme gelir.
| Velayetin değiştirilmesi | Velayetin kaldırılması | |
|---|---|---|
| Dayanak | TMK m. 183, 349 | TMK m. 348 |
| Şart | Koşulların esaslı ve sürekli değişmesi, çocuğun yararının yeni düzen gerektirmesi | Diğer önlemlerin sonuçsuz kalması veya yetersizliği; görevi yerine getirememe ya da ağır savsaklama |
| Sonuç | Velayet diğer ebeveyne geçer | Velayet sona erer; diğer ebeveyne verilir veya vasi atanır |
| Sonraki çocuklar | Etkilenmez | Aksine karar yoksa sonradan doğacak çocukları da kapsar |
| Geri dönüş | Yeni bir değiştirme davasıyla | Sebep ortadan kalkınca geri verme (TMK m. 351/2) |
Yargıtay, olayda kaldırma şartları oluştuğu halde mahkemenin yalnızca velayetin diğer ebeveyne verilmesiyle yetinmesini isabetsiz bulmuş ve kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 13.04.2016, 2016/6578 E., 2016/7511 K.). Velayetin değiştirilmesi davasını ayrıntılı olarak velayetin değiştirilmesi davası yazımızda anlattık.
Dava: kimler başvurabilir, görevli mahkeme ve temsil kayyımı
Kimler başvurabilir?
Çocuğun korunmasına ilişkin önlemler kamu düzenine ilişkindir. Hakim, çocuğun tehlikede olduğunu öğrendiğinde kendiliğinden harekete geçebilir. Uygulamada velayetin kaldırılması çoğunlukla diğer ebeveynin talebiyle istenir. Çocuğun durumunu öğrenen yakınlar, okul ve sağlık kurumları, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı birimleri ve Cumhuriyet başsavcılığı da durumu mahkemeye veya vesayet makamına bildirebilir; mahkeme bu bildirim üzerine inceleme başlatabilir.
Görevli mahkeme ve usul
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Velayetin kaldırılması, velayetin bir eşten diğerine verilmesi ve kaldırılan velayetin geri verilmesi çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır (HMK m. 382/2-b-13). Bu işlerde basit yargılama usulü uygulanır ve yetkili mahkeme kural olarak talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesidir (HMK m. 384). Bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararları kesindir (HMK m. 362/1-ç).
Velayet hükümleri kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme re’sen araştırma ilkesiyle hareket eder; tarafların istek ve tercihleriyle bağlı değildir (HGK, 17.01.2019, 2017/2066 E., 2019/15 K.). Mahkeme sosyal inceleme raporu alır, idrak çağındaki çocuğu dinler, tanıkları ve okul, sağlık ve kolluk kayıtlarını inceler.
Temsil kayyımı
Velayetin kaldırılması davasında velayeti kaldırılması istenen ebeveyn ile çocuk arasında menfaat çatışması vardır. Bu nedenle çocuğun yasal temsilcisi olan ebeveyn, davada çocuğu temsil edemez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bu davalarda durumun vesayet makamına bildirilerek çocuğa temsil kayyımı atanması gerektiğini kabul etmiştir (HGK, 30.05.2018, 2017/1587 E., 2018/1147 K.; TMK m. 426/2). Temsil kayyımı atanmadan verilen kararlar bozma sebebi oluşturur.
Deliller ve ispat
Velayetin kaldırılması ağır bir sonuç doğurduğundan mahkeme iddiaların somut delillerle desteklenmesini bekler. Okul devamsızlık kayıtları ve rehberlik servisi yazıları, hastane ve aile hekimi kayıtları, adli tıp raporları, kolluk ve savcılık dosyaları, 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma kararları, bağımlılık tedavi kayıtları ve tanık beyanları en sık kullanılan delillerdir. Mahkeme ayrıca sosyal inceleme raporu alır ve gerekirse ebeveynin ruh sağlığı hakkında heyet raporu ister. Yargıtay, yeterli araştırma yapılmadan, örneğin çocuğun yaşadığı ortam incelenmeden ve idrak çağındaki çocuk dinlenmeden verilen kararları eksik inceleme gerekçesiyle bozmaktadır.
- BaşvuruDiğer ebeveyn veya ilgili kişi aile mahkemesine dilekçeyle başvurur; mahkemeye ulaşan bildirim üzerine hakim kendiliğinden de inceleme başlatabilir.
- Temsil kayyımıMahkeme, vesayet makamına bildirim yaparak çocuğa temsil kayyımı atanmasını sağlar.
- Geçici önlemlerGerekirse dava sürerken çocuğun bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi ya da diğer ebeveynin yanında kalması gibi önlemler alınır.
- İncelemeSosyal inceleme raporu alınır, çocuk dinlenir, deliller toplanır ve ebeveyne savunma imkanı tanınır.
- KararMahkeme kaldırma şartları oluşmuşsa velayeti kaldırır, velayetin kime geçeceğini veya vasi atanmasını, giderleri ve kişisel ilişkiyi düzenler. Karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir.
Velayet kaldırılınca ne olur?
- Velayet diğer ebeveyne veya vasiye geçer: Velayet bir ebeveynden kaldırılmışsa ve diğer ebeveyn uygunsa velayet ona bırakılır. Her ikisinden kaldırılmışsa çocuğa vasi atanır (TMK m. 348/2). Vasi, çoğu zaman çocuğa bakmaya uygun bir yakın akraba arasından seçilir.
- Sonradan doğacak çocuklar: Mahkeme aksine karar vermedikçe kaldırma, sonradan doğacak çocukları da kapsar (TMK m. 348/3).
- Giderler ve nafaka: Velayeti kaldırılan ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder. Ana, baba ve çocuğun ödeme gücü yoksa giderler Devlet tarafından karşılanır; nafakaya ilişkin hükümler saklıdır (TMK m. 350). Yargıtay, düzenli geliri olan babanın velayeti kaldırılmış olsa da bu yükümlülükten kurtulamayacağını kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, 26.03.2009, 2008/18028 E., 2009/5646 K.). Ayrıntılar iştirak nafakası yazımızda.
- Kişisel ilişki: Velayetin kaldırılması, çocukla kişisel ilişki hakkını kendiliğinden sona erdirmez. Çocuğun huzurunu tehlikeye düşürmüyorsa sınırlı veya uzman eşliğinde bir görüşme düzeni kurulabilir. Şiddet veya istismar hallerinde kişisel ilişki tamamen kaldırılabilir (TMK m. 324). Ayrıntılar çocukla kişisel ilişki kurma davası yazımızda.
- Soybağı ve mirasçılık: Soybağı devam ettiğinden çocuk ile ebeveyn arasındaki yasal mirasçılık ilişkisi etkilenmez.
Velayetin geri verilmesi
Velayetin kaldırılması kalıcı bir ceza değildir. Çocuğun korunmasına ilişkin önlemler durum değişince yeni koşullara uydurulur. Velayetin kaldırılmasına yol açan sebep ortadan kalkmışsa hakim, re’sen veya ana ya da babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK m. 351). Yargıtay, bağımlılık tedavisini tamamlayan veya yaşam koşullarını düzelten ebeveyn bakımından bu yolun açık olduğunu kabul eder (ör. Yargıtay 2. HD, 26.03.2018, 2018/1270 E., 2018/3883 K.).
Geri verme talebinde ebeveynin, kaldırma sebebinin gerçekten ve kalıcı olarak ortadan kalktığını göstermesi gerekir. Tedavi belgeleri, düzenli iş ve konut, uzman raporları ve çocukla yeniden kurulan ilişki bu konuda önemli delillerdir. Mahkeme yine çocuğun görüşünü alır ve çocuğun mevcut düzeninin bozulup bozulmayacağını değerlendirir. Uzun süre ayrı kalınan durumlarda mahkemeler, velayeti hemen geri vermek yerine önce kişisel ilişkinin kademeli olarak genişletilmesini ve çocuğun ebeveyniyle yeniden bağ kurmasını tercih edebilir.
Ceza yargılamasıyla ilişkisi
Çocuğa yönelik şiddet, istismar veya ihmal aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza soruşturması ayrıca yürütülür. Aile mahkemesi, çocuğu korumak için ceza davasının sonucunu beklemek zorunda değildir. Ceza dosyasındaki ifadeler, adli tıp raporları ve koruma kararları velayet davasında delil olarak değerlendirilebilir. Ceza davasında beraat kararı verilmesi ise velayet davasında çocuğun yararının ayrıca değerlendirilmesine engel olmaz.
Şiddet ve acil durumlarda ilk adımlar
Velayetin kaldırılması davası aylar sürebilir. Çocuğa yönelik ağır bir tehlike varsa dava açılmasını beklemek gerekmez.
Önce güvenlik. Acil durumda 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. ALO 183 Şiddetle Mücadele Hattı 7 gün 24 saat hizmet verir. Kadınlar için KADES uygulaması kolluğa hızlı ulaşma imkanı sağlar. Polis merkezi, jandarma karakolu, Cumhuriyet başsavcılığı ve Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) de başvuru yerleridir.
6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında çocuk lehine de koruma kararları verilebilir. Bu kararlarla şiddet uygulayan kişinin ortak konuttan uzaklaştırılmasına, çocuğa yaklaşmamasına ve daha önce kurulmuş kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlandırılmasına veya kaldırılmasına (m. 5/1-ç) hükmedilebilir. Ayrıntılar uzaklaştırma kararı yazımızda. Koruma kararının ardından aile mahkemesinde velayetin değiştirilmesi veya kaldırılması için dava açılabilir; geçici velayet de istenebilir.
Sık yapılan hatalar
- Boşanmış ebeveynler arasında, velayetin değiştirilmesi yeterli olacakken ağır şartlara bağlı kaldırma davası açmak ya da tersini yapmak.
- Ebeveynin yoksulluğunu, yeniden evlenmesini veya farklı yaşam tarzını tek başına kaldırma sebebi saymak.
- Somut delil sunmadan genel iddialarla dava açmak; okul, sağlık ve kolluk kayıtlarını dosyaya getirtmemek.
- Davada çocuğa temsil kayyımı atanmasını takip etmemek.
- Velayet kaldırılınca nafaka yükümlülüğünün de sona erdiğini düşünmek.
- Acil tehlike varken yalnızca dava sürecini beklemek; koruma tedbiri istememek.
Sık sorulan sorular
Velayet hangi durumlarda kaldırılır?
Diğer koruma önlemleri sonuç vermemiş veya baştan yetersiz görülmüşse; ana ve baba velayet görevini gereği gibi yerine getiremiyorsa veya çocuğa yeterli ilgi göstermiyor ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklıyorsa (TMK m. 348).
Velayeti kaldırılan ebeveyn çocuğunu görebilir mi?
Kaldırma, kişisel ilişkiyi kendiliğinden sona erdirmez. Çocuğun huzuru ve güvenliği elveriyorsa sınırlı veya uzman eşliğinde görüşme kurulabilir. Şiddet veya istismar varsa kişisel ilişki tamamen kaldırılabilir.
Velayeti kaldırılan ebeveyn nafaka öder mi?
Evet. Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü devam eder (TMK m. 350).
Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuk ne olur?
Çocuğa vasi atanır. Vasi çoğu zaman çocuğa bakmaya uygun bir yakın akraba arasından seçilir; uygun kimse yoksa çocuk koruma altına alınabilir.
Kaldırılan velayet geri alınabilir mi?
Evet. Kaldırma sebebi ortadan kalkmışsa hakim, re’sen veya ana ya da babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK m. 351).
Velayetin kaldırılması mirasçılığı etkiler mi?
Hayır. Soybağı devam ettiği için çocuk ile ebeveyn arasındaki yasal mirasçılık ilişkisi etkilenmez.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla