Boşanmada Çocuğun Velayeti Kime Verilir?

Aile HukukuBoşanmada Çocuğun Velayeti Kime Verilir?

Boşanma, eşler arasındaki evlilik bağını sona erdirir; anne ve babalık ise devam eder. Boşanmanın çocuklar açısından doğurduğu sonuçlar arasında en hassas olanı velayettir. Mahkeme, çocuğun hangi ebeveynin yanında daha sağlıklı büyüyeceğini belirlerken tek bir ölçüte bakar: çocuğun üstün yararı.

Bu yazıda velayetin ne anlama geldiğini, boşanma davasında hakimin hangi ölçütleri dikkate aldığını, çocuğun yaşının ve görüşünün karara etkisini, babanın velayeti hangi durumlarda alabileceğini ve velayet kararından sonra nelerin değişebileceğini anlatıyoruz. Ortak velayet ve velayetin sonradan değiştirilmesi konularını ayrı yazılarımızda ayrıntılı olarak ele aldık; burada yalnızca ana çizgilerini veriyoruz.

Velayet nedir, kimde olur?

Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması, malvarlığının yönetimi ve hukuki işlemlerde temsil edilmesine ilişkin hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Türk Medeni Kanunu’na göre ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal bir sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK m. 335). Velayet bir haktan çok çocuğun yararına kullanılması gereken bir görevdir. Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimine ilişkin kararları onun yararını gözeterek alır; olgunluğu ölçüsünde çocuğa kendi yaşamını biçimlendirme imkanı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini dikkate alır (TMK m. 339).

Evlilik devam ettiği sürece velayeti ana ve baba birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş ya da ayrılık kararı verilmişse hakim velayeti eşlerden birine verebilir. Eşlerden birinin ölümü halinde velayet sağ kalan eşe, boşanmada ise çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK m. 336). Evlilik dışında doğan çocuğun velayeti kural olarak anneye aittir; belirli hallerde hakim, çocuğun yararına göre velayeti babaya verebilir (TMK m. 337).

Boşanma davasında velayete nasıl karar verilir?

Boşanma veya ayrılık kararı veren hakim, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182). Velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmakla yükümlüdür. Bu nedenle velayet hükmü, iştirak nafakası ve kişisel ilişki düzenlemesiyle birlikte kurulur.

Velayet ve kişisel ilişki kamu düzenine ilişkindir. Hakim, tarafların taleplerine ve aralarındaki anlaşmaya bağlı değildir; gerekli araştırmayı kendiliğinden yapar ve yargılamanın her aşamasında ortaya çıkan yeni olguları dikkate alır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da velayet davalarında re’sen araştırma ilkesinin uygulandığını ve hakimin tarafların istek ve tercihleriyle bağlı olmadığını vurgulamıştır (HGK, 17.01.2019, 2017/2066 E., 2019/15 K.).

Sosyal inceleme raporu

Aile mahkemesi, velayet konusunda çoğu zaman mahkeme bünyesindeki psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıdan rapor alır (4787 sayılı Kanun m. 5). Uzmanlar her iki ebeveynle ve çocukla görüşür, yaşanan evi ve çevreyi inceler; barınma koşullarını, geliri, ebeveynin çocuğa ayırabileceği zamanı ve çocukla arasındaki bağı değerlendirir. Rapor hakimi bağlamaz; ancak kararın en önemli dayanaklarından biridir. Yalnızca bir ebeveyn hakkında rapor alınıp diğeri incelenmeden verilen kararlar Yargıtay’ca eksik inceleme sayılarak bozulmaktadır.

Dava sürerken geçici velayet

Boşanma davası uzun sürebilir. Hakim, dava süresince çocuğun kimin yanında kalacağına, diğer ebeveynle kişisel ilişkisine ve tedbir nafakasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Geçici velayet kararı nihai kararın habercisi sayılmaz. Bununla birlikte çocuğun dava süresince kurduğu düzen, nihai kararda istikrar ölçütü bakımından önem kazanır. Bu nedenle dava süresince çocuğun düzenini korumak ve diğer ebeveynle ilişkisini desteklemek, nihai karar açısından da önemlidir.

Hakimin dikkate aldığı ölçütler

Kanun velayet için sabit bir liste öngörmez. Yargıtay kararlarında üstün yarar, çocuğun bedensel, zihinsel, duygusal, ahlaki ve sosyal gelişimi bakımından en uygun ortamın belirlenmesi olarak tarif edilir. Ana ve babanın boşanmadaki kusuru, ahlaki değerleri ve sosyal konumu ancak çocuğun yararını etkilediği ölçüde dikkate alınır. Uygulamada değerlendirilen başlıca ölçütler şunlardır:

• Bakım ve eğitim imkanı: Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun bakım ve eğitimi kimin sağlayabileceği.
• İlgi ve duygusal bağ: Ebeveynin çocuğa gösterdiği ilgi, çocukla geçirdiği zaman ve aralarındaki bağın gücü.
• Yaşam koşulları ve çevre: Konut, gelir, çalışma düzeni ve çocuğun sosyal çevresinin korunup korunamayacağı.
• Sağlık durumu: Ebeveynin bedensel ve ruhsal sağlığının velayet görevine engel olup olmadığı.
• Zarar verme ve ihmal: Şiddet, istismar, ağır ihmal, bağımlılık gibi çocuğu tehlikeye sokan davranışlar.
• Diğer ebeveynle ilişkiye saygı: Ebeveynin, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini destekleyip desteklemediği.
• Çocuğun görüşü: İdrak çağındaki çocuğun hangi ebeveynle yaşamak istediği.
• İstikrar: Çocuğun hayatında süreklilik; alıştığı ev, okul ve çevreden koparılmaması.

Çocuğun yaşı ve anne bakımına ihtiyaç

Kanunda velayeti yaşa bağlayan bir hüküm bulunmaz. Ancak Yargıtay uygulamasında, çok küçük yaştaki çocuğun anne bakımına ve şefkatine daha çok ihtiyaç duyduğu kabul edilir. Bu nedenle küçük çocukların velayeti, anne çocuğun gelişimini tehlikeye sokacak bir durumda değilse genellikle anneye verilir. Annenin çalışması, ekonomik gücünün sınırlı olması veya yeniden evlenmesi tek başına velayetin anneden alınması için yeterli sayılmaz. Çocuk büyüdükçe eğitim olanakları, okul düzeni ve çocuğun kendi görüşü ağırlık kazanır.

Tablodaki yaş aralıkları kanuni sınır değildir; uygulamanın genel eğilimini gösterir. Her dosya kendi koşullarıyla değerlendirilir. Örneğin iki yaşındaki bir çocuk dava süresince ve öncesinde uzun süre babasının bakımında kalmış, anneyle düzenli bir bağ kurulamamışsa mahkeme farklı bir sonuca ulaşabilir.

Çocuğun görüşü

Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (m. 12) ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (m. 3 ve 6), görüş oluşturabilecek olgunluktaki çocuğa kendisini ilgilendiren yargılamada görüşünü ifade etme hakkı tanır. Yargıtay bu sözleşmelere dayanarak, idrak çağındaki çocuk dinlenmeden velayet hakkında karar verilemeyeceğini kabul eder. Uygulamada idrak çağı için genellikle 8 yaş ve üzeri esas alınır; daha küçük çocuklarda gelişim düzeyine bakılır.

Çocuk, hakim tarafından doğrudan ya da mahkeme uzmanı eşliğinde dinlenir. Görüşme, çocuğu ebeveynler arasında seçim yapmaya zorlamayacak biçimde ve çoğu zaman ebeveynler olmadan yapılır. Çocuk, ebeveynlerinden etkilenebilir, yönlendirilebilir veya baskı altında kalabilir. Hakim bu nedenle çocuğun idrak düzeyini, duygusal gelişimini ve görüşünün kendi iradesini yansıtıp yansıtmadığını takdir eder. Yaş ve olgunluk arttıkça görüşe verilen ağırlık artar; ancak çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa görüşüne aykırı karar verilebilir.

Yaşam koşulları, çevre ve kardeşler

Çocuğun alıştığı yaşam alanının korunması, velayet kararlarında sıkça başvurulan bir ölçüttür. Ani ve köklü değişiklikler, boşanmanın zaten yarattığı sarsıntıyı ağırlaştırabilir. Mahkeme bu nedenle şu unsurlara bakar:

• Mevcut ev ve çevre: Çocuğun yaşadığı konuta ve mahallesine bağlılığı.
• Okul: Mevcut okuluna devam edip edemeyeceği, okul başarısı ve öğretmenleriyle ilişkisi.
• Sosyal ilişkiler: Arkadaşları, büyükanne ve büyükbaba gibi yakınları, alışkanlıkları ve etkinlikleri.
• Güvenli ortam: Yaşam ortamının fiziksel ve ruhsal açıdan güvenli ve sağlıklı olması.

Birden fazla çocuk varsa kardeşlerin birlikte büyümesi kural olarak üstün yararın gereğidir. Yargıtay uygulamasındaki genel eğilim, kardeşlerin birbirinden ayrılmaması ve velayetin aynı ebeveynde toplanmasıdır. Yaş farkının büyük olması, ihtiyaçların ve gelişim düzeylerinin farklılaşması veya çocuklardan birinin açıkça diğer ebeveynle yaşamak istemesi gibi durumlarda kardeşlerin velayeti farklı ebeveynlere verilebilir. Bu durumda mahkeme, kardeşlerin birbirini düzenli görebilmesini sağlayacak bir kişisel ilişki düzeni kurmaya özen gösterir.

Anne ve babanın talepleri ve anlaşmaları

Ebeveynlerin talepleri dikkate alınır; belirleyici olan yine çocuğun yararıdır. Uygulamada üç durumla karşılaşılır.

Her iki ebeveyn de velayeti istiyorsa

En sık görülen durum budur. Hakim, iki ebeveynin de çocuğa bakmaya uygun olduğunu tespit ederse çocuğun fiziksel, duygusal ve sosyal gelişimi bakımından hangi ortamın daha elverişli olduğuna bakar. Bu noktada çocuğun boşanmadan önce bakımını fiilen kimin üstlendiği, ebeveynlerin çalışma düzeni, destek alabilecekleri aile çevresi ve çocuğun görüşü öne çıkar.

Hiçbir ebeveyn velayeti istemiyorsa

Velayetin, istemeyen bir ebeveyne zorla verilmesi çocuğun yararına olmayabilir. Ebeveynlerden hiçbiri çocuğa bakamayacak ya da bakmak istemeyecek durumdaysa hakim çocuğun korunması için gerekli önlemleri alır. Çocuk, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu çerçevesinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının gözetimine alınabilir; bir bakım kuruluşuna veya koruyucu aile yanına yerleştirilebilir. Velayet ana ve babadan kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Bu ağır sonuçların koşullarını velayet hakkının kaldırılması yazımızda anlattık.

Taraflar velayet konusunda anlaşmışsa

Anlaşmalı boşanmada taraflar velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakası konusunda protokolde uzlaşır. Çekişmeli davada da taraflar bu konuda anlaşabilir. Anlaşma mahkeme için önemli bir veridir; ancak hakimi bağlamaz. Hakim, protokoldeki velayet düzenlemesini çocuğun yararına aykırı bulursa değiştirebilir veya protokolün değiştirilmesini isteyebilir. Protokolün içeriği için anlaşmalı boşanma protokolü yazımıza bakabilirsiniz.

Babaya velayet hangi durumlarda verilir?

Uygulamada küçük yaştaki çocukların velayeti çoğunlukla anneye verildiği için babanın velayet talebi daha ayrıntılı gerekçe ve delil gerektirir. Babanın velayeti alabildiği başlıca durumlar şunlardır:

1. Zarar vermeAnnenin çocuğa fiziksel veya psikolojik zarar vermesi, şiddet uygulaması ya da çocuğu şiddete tanık olacağı bir ortamda yaşatması.
2. BağımlılıkAnnenin alkol, uyuşturucu madde veya kumar bağımlılığı nedeniyle çocuğun bakımını ve güvenliğini sağlayamaması.
3. Ağır ihmalBeslenme, sağlık, barınma ve okul gibi temel ihtiyaçların karşılanmasında ciddi ihmal.
4. Bakımı engelleyen hastalıkAnnenin çocuğa bakmasını engelleyen ya da çocuğun güvenliğini tehlikeye atan ağır bir bedensel veya ruhsal hastalığı.
5. Tehlikeli yaşam ve çevreAnnenin suça yatkın bir çevrede yaşaması veya çocuk için tehlike oluşturan bir yaşam sürmesi.
6. Terk ve bakımı reddetmeAnnenin çocuğu bırakması, bakımını reddetmesi ya da çocuğun uzun süre başkalarınca büyütülmesine yol açması.
7. Yeni evliliğin olumsuz etkisiAnnenin yeni evliliğinin çocuğun gelişimini olumsuz etkilemesi; örneğin üvey ebeveynin çocuğa kötü davranması. Yeniden evlenme tek başına yeterli değildir.
8. Daha elverişli gelişim ortamıBabanın eğitim, sağlık ve yaşam düzeni bakımından çocuğa daha iyi bir gelecek sunabileceğinin ve bunun çocuğun duygusal gelişimini olumlu etkileyeceğinin uzman raporuyla tespit edilmesi. Daha yüksek gelir tek başına belirleyici değildir; gelir farkı iştirak nafakasıyla dengelenebilir.

Aynı ölçütler, babanın çocuğa zarar verdiği veya onu ihmal ettiği durumlarda annenin lehine işler. Bağımlılık ve şiddet iddialarının ispatı için tanık, sağlık raporu, kolluk kayıtları ve sosyal inceleme raporu birlikte değerlendirilir.

Ortak velayet mümkün mü?

Ortak velayet, boşanmadan sonra çocuğun bakım, eğitim, sağlık ve diğer temel konularındaki kararların ana ve baba tarafından birlikte alınmasıdır. Türk Medeni Kanunu boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenlemez; TMK m. 336 hakimin velayeti eşlerden birine verebileceğini söyler. Yargıtay ise 2017’den itibaren, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No’lu Protokol’ün 5. maddesine dayanarak ortak velayetin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmadığını kabul etmektedir.

Uygulamada ortak velayet, ebeveynlerin birlikte talep etmesi, iletişim ve iş birliği kurabilmesi ve uzman incelemesinin bunu çocuğun yararına bulması halinde verilir. Bu nedenle çoğunlukla anlaşmalı boşanmalarda gündeme gelir; çekişmeli davalarda iki taraf da istemedikçe verilmez. Şartlarını, Anayasa Mahkemesi’nin rıza aranmadan verilen ortak velayet kararına ilişkin ihlal kararını ve ortak velayet planının içeriğini boşanmada ortak velayet kararı yazımızda anlattık.

Velayet kararından sonra: nafaka, kişisel ilişki ve değişiklik

Velayet kararı, çocuğun diğer ebeveynle bağını koparmaz. Velayeti kendisine verilmeyen ebeveyn hem hak hem yükümlülük taşımaya devam eder:

• İştirak nafakası: Velayeti almayan ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır (TMK m. 182). Ayrıntılar iştirak nafakası yazımızda.
• Kişisel ilişki: Velayeti olmayan ebeveyn, çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Görüşme günleri, bayramlar ve tatiller hükümde belirlenir. Ayrıntılar çocukla kişisel ilişki kurma davası yazımızda.
• Bilgi alma: Türk Medeni Kanunu, velayet hakkı olmayan ebeveynin çocuğun okul ve sağlık bilgilerine erişimini ayrıca düzenlemez (TMK m. 326 kişisel ilişki davalarında yetkili mahkemeyi düzenler). Kamu Denetçiliği Kurumu 2026 tarihli bir kararında, mahkemenin bu yönde bir düzenlemesi ya da velayet sahibi ebeveynin rızası yoksa okul yönetiminin eğitim bilgilerini velayeti olmayan ebeveynle paylaşmak zorunda olmadığını kabul etmiştir. Bu nedenle kişisel ilişki düzenlenirken okul ve sağlık bilgilerine erişimin de açıkça istenmesi yararlıdır.
• Değişiklik: Velayet kararı kesin ve değişmez değildir. Yeni olgular ortaya çıkar veya koşullar esaslı biçimde değişirse velayetin değiştirilmesi istenebilir (TMK m. 183). Ayrıntılar velayetin değiştirilmesi davası yazımızda.

Velayet sahibi ebeveynin ölümü halinde velayet diğer ebeveyne kendiliğinden geçmez. Diğer ebeveynin velayetin kendisine verilmesini istemesi gerekir; mahkeme yine çocuğun yararına göre karar verir. Yargıtay, çocuğun öncelikle velayet altında kalmasını esas alır; vasi atanması ancak velayet altına alınamayan küçük için söz konusudur (Yargıtay 2. HD 19.03.2009, 2009/1170 E., 2009/5121 K.).

Sık yapılan hatalar

• Velayeti, boşanmadaki kusur tartışmasının bir parçası gibi görmek; karşı tarafın kusurunu ispatlamanın velayeti kendiliğinden getireceğini düşünmek.
• Dava sürerken çocuğu diğer ebeveynden uzaklaştırmak veya kişisel ilişkiyi engellemek. Bu davranış, velayet değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurabilir.
• Sosyal inceleme görüşmesine hazırlıksız gitmek; çocuğun okul, sağlık ve günlük düzenine ilişkin bilgi ve belgeleri sunmamak.
• Çocuğu mahkemedeki görüşmeye yönlendirmek veya ona ne söyleyeceğini öğretmek.
• Anlaşmalı boşanma protokolündeki velayet hükmünün mahkemeyi kesin olarak bağladığını sanmak.
• Velayet kararından sonra, koşullar değiştiği halde dava açmadan çocuğu fiilen diğer ebeveyne bırakmak ve resmi işlemlerde güçlük yaşamak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Aile Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla