Alan Adı (Domain) Uyuşmazlıkları ve Marka Hakkının Korunması

Fikri Mülkiyet HukukuAlan Adı (Domain) Uyuşmazlıkları ve Marka Hakkının Korunması

Bir işletmenin internetteki adresi, çoğu zaman markasının kendisidir. Müşteriler markayı arama motoruna veya adres çubuğuna yazar ve karşılarına çıkan siteye güvenir. Bu nedenle markayla aynı veya benzer bir alan adının (domain) başkası tarafından alınması, marka sahibi için hem müşteri kaybı hem de itibar riski doğurur. Alan adı uyuşmazlıklarında marka hakkının korunması için üç ana yol vardır: .tr uzantılarında Uyuşmazlık Çözüm Hizmet Sağlayıcılarına (UÇHS) başvuru, .com gibi genel uzantılarda UDRP prosedürü ve marka hakkına tecavüz ile haksız rekabet hükümlerine dayanan mahkeme yolu.

Bu yazıda alan adının hukuki niteliğini, tipik uyuşmazlık türlerini, .tr alan adlarının tahsis kurallarını, UÇHS ve UDRP başvurularının şartlarını ve işleyişini, mahkemede açılabilecek davaları ve alan adı sahibinin savunmalarını ele alıyoruz. Son bölümde markanızı bu tür uyuşmazlıklara karşı önceden korumak için alınabilecek önlemleri özetliyoruz.

Alan adı nedir, markayla ilişkisi nasıl kurulur?

Alan adı, internet üzerindeki bir siteye ulaşmak için kullanılan ve sayılardan oluşan IP adresini akılda kalan sözcüklerle ifade eden addır. 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu da alan adını, internet sitelerinin adresini belirlemek için kullanılan internet protokol numarasını tanımlayan ad olarak tanımlar. Alan adı iki bölümden oluşur: ikinci düzey ad (örneğin “kulacoglu”) ve uzantı (örneğin “.com”, “.com.tr” veya “.tr”).

Alan adı; ticaret unvanı, işletme adı ve markaya benzer, ancak bunların hiçbirine tam olarak karşılık gelmez. Öğretide kendine özgü bir ayırt edici işaret olarak kabul edilir. Ticari amaçla kullanılan bir alan adı ise marka hukukunun alanına girer. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m. 7/3-d, tescilli markayla aynı veya benzer işaretin internet ortamında alan adı, yönlendirici kod, anahtar sözcük veya benzeri biçimde ticari etki doğuracak şekilde kullanılmasını, marka sahibinin yasaklayabileceği kullanımlar arasında açıkça sayar.

Marka ile alan adı arasındaki temel fark

Marka hakkı belirli mal ve hizmet sınıflarıyla ve tescil edildiği ülkeyle sınırlıdır. Aynı kelime, farklı sektörlerde farklı kişilerin markası olabilir. Alan adı ise dünya çapında tektir: “ornek.com” yalnızca bir kişiye tahsis edilebilir. Belgesiz uzantılarda tahsis “ilk gelen alır” ilkesine göre yapılır ve kayıt sırasında marka hakkı kontrol edilmez. Uyuşmazlıkların büyük bölümü bu yapısal farktan doğar.

• Genel uzantılar (gTLD): .com, .net, .org gibi ülke kodu içermeyen uzantılar ile .shop, .app gibi yeni uzantılar. ICANN kurallarına ve UDRP’ye tabidir.
• Ülke kodlu uzantılar (ccTLD): .tr, .de, .uk gibi uzantılar. Her ülkenin kendi kurallarına tabidir. .tr uzantılarında uyuşmazlıklar UÇHS’ler tarafından çözülür.

Alan adı uyuşmazlıkları nasıl ortaya çıkar?

Uyuşmazlıkların görünümü farklıdır ve izlenecek yolu da bu görünüm belirler. Uygulamada en sık şu durumlarla karşılaşılır:

Bunlara ek olarak, eski bayi, distribütör, ajans veya çalışan adına kaydedilen alan adlarının ilişki bittikten sonra iade edilmemesi sık görülen bir sorundur. Alan adı süresi dolduğunda yenilenmeyip başkası tarafından alınması (drop-catching) da tipik bir risktir. Tersi de mümkündür: marka sahibinin, meşru bir alan adı sahibinin elinden alan adını almak için kötü niyetle başvuru yapmasına “ters alan adı korsanlığı” (reverse domain name hijacking) denir.

.tr alan adlarında tahsis kuralları ve yetkili kurum

.tr uzantılı alan adlarının temel düzenlemesi, 07.11.2010 tarihli İnternet Alan Adları Yönetmeliği’dir. Uyuşmazlık çözüm mekanizmasının ayrıntıları ise 21.08.2013 tarihli İnternet Alan Adları Uyuşmazlık Çözüm Mekanizması Tebliği’nde (RG 28742) düzenlenmiştir.

• TRABİS: .tr Ağ Bilgi Sistemi 14.09.2022’de faaliyete geçti. Başvurular TRABİS’e entegre yetkili kayıt kuruluşları aracılığıyla yapılır. 14.09.2023’ten itibaren “ornek.tr” biçimindeki alan adları da tahsis edilmeye başlandı; bu geçişte mevcut alan adı sahiplerine öncelik hakkı tanındı.
• Belgeli ve belgesiz uzantılar: .gov.tr, .edu.tr, .av.tr gibi uzantılar belge gerektirir. .com.tr ve doğrudan .tr gibi belgesiz uzantılarda “ilk gelen alır” ilkesi uygulanır; öncelik, başvurunun TRABİS’e ulaştığı ana göre belirlenir.
• Süre ve yenileme: Alan adı bir defada en az bir, en fazla beş yıl için tahsis edilir (Yönetmelik m. 8/5). Kayıt kuruluşu, sürenin bitmesinden en az üç ay önce e-posta ile yenileme bildirimi yapar. Süresinde yenilenmeyen alan adının kullanımı iki ay askıya alınır, ardından yeniden tahsise açılır. Yenileme sonrasında da tahsis süresi beş yılı aşamaz (Yönetmelik m. 9).
• Feragat, devir ve miras: Alan adından süre dolmadan feragat edilebilir; ödenen ücret iade edilmez (Yönetmelik m. 10). Alan adı kayıt kuruluşu üzerinden satılabilir ve devredilebilir; kalan tahsis süresi değişmez. Gerçek kişi sahibin ölümü veya gaipliği halinde alan adı yasal mirasçılarına devredilebilir (Yönetmelik m. 13). Uyuşmazlık süresince ise alan adı dondurulur; satılamaz, devredilemez ve başka kayıt kuruluşuna taşınamaz.

.tr uyuşmazlıklarında UÇHS başvurusu

.tr uzantılı alan adlarına ilişkin uyuşmazlıklar, mahkemeye alternatif olarak, yetkilendirilmiş Uyuşmazlık Çözüm Hizmet Sağlayıcıları (UÇHS) önünde hakem veya hakem heyeti tarafından çözülür (Yönetmelik m. 23-27). Hakemler fikri mülkiyet, marka, ticaret veya bilişim hukuku alanında deneyimli kişiler arasından seçilir ve bağımsızlık ile tarafsızlık beyanı verir.

Başvurunun üç şartı (Yönetmelik m. 25)

Şikayetçi, aşağıdaki üç şartın birlikte bulunduğunu ileri sürmeli ve ispat etmelidir:

• Aynılık veya benzerlik: Alan adı, şikayetçinin sahip olduğu veya ticarette kullandığı marka, ticaret unvanı, işletme adı ya da diğer tanıtıcı işaretlerle aynı veya karıştırılacak derecede benzer olmalıdır. Tescilsiz ama ticarette kullanılan işaretler de bu kapsama girer.
• Hak veya meşru bağlantı yokluğu: Alan adını tahsis ettiren kişinin alan adıyla ilgili hukuki bir hakkı veya meşru bir bağlantısı bulunmamalıdır. Uygulamada şikayetçi bu şartı ilk bakışta ortaya koyduğunda, aksini ispat yükü alan adı sahibine geçer.
• Kötü niyet: Alan adı kötü niyetle tahsis ettirilmiş veya kötü niyetle kullanılıyor olmalıdır. İki durumdan birinin varlığı yeterlidir.

Kötü niyetin göstergeleri (Tebliğ m. 19)

Tebliğ, kötü niyetli tahsis veya kullanım sayılan dört durumu örnek olarak sayar. Liste sınırlayıcı değildir; hakem başka durumlarda da kötü niyet sonucuna varabilir.

• Satış amacı: Alan adının, belgelenebilen masraflarını aşan bir bedelle şikayetçiye veya rakibine satılması ya da devredilmesi amacıyla alınması.
• Engelleme: Marka veya ad sahibinin bu adı alan adı olarak kullanmasının engellenmesi amacıyla alınması.
• Rakibe zarar: Alan adının esas olarak bir rakibin işini bozmak amacıyla alınması.
• Karıştırma yoluyla kazanç: Şikayetçinin markasıyla karışıklık yaratılarak kullanıcıların ticari kazanç amacıyla kendi sitesine veya başka bir siteye yönlendirilmesi.

Uygulamada hakemler, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) kararlarındaki ölçütlere de başvurur. Alan adının hiç kullanılmadan beklemeye alınması (pasif tutma), satış teklifi içeren e-postalar, alan adı sahibinin önceki markayı bildiğinin veya bilmesi gerektiğinin anlaşılması kötü niyetin tipik delilleridir. Örneğin 2025 tarihli bir hakem kararında, kullanılmayan ve şikayetçiye satış teklifi yapılan bir .com.tr alan adının, aynı ibareli marka ve ticaret unvanı sahibine devrine karar verilmiştir.

Süreç adım adım

1. BaşvuruŞikayetçi, tercih ettiği UÇHS’nin internet sitesi üzerinden başvurur. Başvuruda iptal mi devir mi istendiği belirtilir. Aynı konuda karar çıkana kadar başka bir UÇHS’ye başvurulamaz.
2. Dondurma ve bildirimUÇHS başvuruyu TRABİS’e ve ilgili kayıt kuruluşuna bildirir. Alan adı uyuşmazlık süresince dondurulur.
3. CevapŞikayet edilen, başvurunun kendisine gönderilmesinden itibaren on gün içinde cevap verir. Talep üzerine on güne kadar ek süre verilebilir. Cevap verilmezse karar dosya üzerinden verilir.
4. Hakem veya heyetTaraflar tek hakemde anlaşırsa uyuşmazlığa tek hakem bakar. Taraflardan biri heyet isterse uyuşmazlık üç hakemli heyet tarafından incelenir. İnceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır.
5. KararHakem veya heyet, cevap süreci tamamlandıktan sonra on beş gün içinde karar verir; beş güne kadar ek süre kullanılabilir. Karar, alan adının iptali, şikayetçiye devri veya başvurunun reddi şeklinde olur ve gerekçesiyle birlikte UÇHS’nin sitesinde yayımlanır.
6. UygulamaKarar, tebliğinden itibaren on iş günü içinde mahkemeden alınmış bir ihtiyati tedbir kararı UÇHS’ye bildirilmezse uygulanır. Tedbir bildirilirse hakem kararı uygulanmaz ve mahkeme kararı beklenir.

Süreç Türkçe yürütülür. Hakem ve UÇHS ücretleri Tebliğ’de belirlenir, her yıl güncellenir ve başvuru sırasında şikayetçi tarafından ödenir. TRABİS’in faaliyete geçmesinden önce tahsis edilmiş ve sonrasında yenilenmemiş alan adları için bu mekanizmaya başvurulamaz.

.com ve diğer genel uzantılarda UDRP

.com, .net, .org gibi genel uzantılarda ve bu politikayı benimseyen bazı ülke kodlu uzantılarda, ICANN’in Tek Tip Alan Adı Uyuşmazlık Çözüm Politikası (UDRP) uygulanır. Alan adı sahibi, kayıt sözleşmesiyle bu prosedüre katılmayı kabul etmiş sayılır. Başvuru, WIPO Tahkim ve Arabuluculuk Merkezi gibi yetkili bir merkeze yapılır.

UDRP’de de üç şart aranır: alan adının şikayetçinin markasıyla aynı veya karıştırılacak derecede benzer olması, alan adı sahibinin alan adında hak veya meşru menfaatinin bulunmaması ve alan adının kötü niyetle kaydedilmiş ve kötü niyetle kullanılıyor olması. .tr sisteminden farklı olarak UDRP’de kayıt ve kullanımdaki kötü niyet birlikte aranır.

• Kötü niyet örnekleri: Alan adının şikayetçiye veya rakibine masrafını aşan bedelle satılmak amacıyla alınması, marka sahibinin adını alan adına yansıtmasını engellemek için kayıt yapılması ve bunun bir davranış kalıbı oluşturması, rakibin işini bozmak amacı, karıştırma yaratarak ticari kazanç sağlamak.
• Meşru menfaat örnekleri: Uyuşmazlıktan haberdar olmadan önce alan adının iyi niyetle mal veya hizmet sunumunda kullanılması, alan adı sahibinin bu adla tanınıyor olması ve tüketicileri yanıltma amacı taşımayan ticari olmayan veya dürüst kullanım.
• Sonuç: Panel yalnızca alan adının iptaline veya şikayetçiye devrine karar verebilir. Tazminata hükmedilmez.
• Mahkemeye başvuru: Kaybeden alan adı sahibi, karar bildiriminden itibaren on iş günü içinde yetkili bir mahkemede dava açtığını belgelerse karar uygulanmaz.
• Süre ve maliyet: Cevap süresi 20 gündür ve süreç genellikle iki ay civarında sonuçlanır. Ücretler ABD doları cinsindendir ve alan adı sayısına ve hakem sayısına göre değişir. WIPO, 2026’da bir ay içinde karar hedefleyen hızlandırılmış bir usul de getirmiştir.

Haksız başvurular için de bir yaptırım vardır: panel, başvurunun alan adı sahibini taciz etmek veya alan adını haksız yere elde etmek amacıyla yapıldığı sonucuna varırsa kararında ters alan adı korsanlığı tespit eder. Yeni genel uzantılarda ayrıca, açıkça kötü niyetli kayıtlarda alan adının hızla askıya alınmasını sağlayan URS prosedürü ve markaların önceden kaydedildiği Trademark Clearinghouse sistemi vardır.

Mahkeme yolu: marka hakkına tecavüz ve haksız rekabet

UÇHS ve UDRP yolları hızlıdır, ancak yalnızca alan adının akıbetini belirler. Tazminat, sitenin kaldırılması, sitede satılan taklit ürünlere el konulması ve erişim engeli gibi talepler için mahkemeye başvurmak gerekir. Mahkeme yolu, uzantıdan bağımsız olarak her alan adı için kullanılabilir.

• Marka hakkına tecavüz (SMK m. 7/3-d, 29, 149): Tescilli markanın izinsiz olarak alan adında ticari etki doğuracak biçimde kullanılması tecavüz oluşturur. Marka sahibi tecavüzün tespiti, durdurulması, kaldırılması ve tazminat isteyebilir.
• Haksız rekabet (TTK m. 54-55): Başkasının işaretleriyle karışıklık yaratan alan adı kullanımı, tescilsiz işaretler için de dayanak sağlar. Haksız rekabet davaları öğrenmeden itibaren bir yıl ve her halde üç yıl içinde açılmalıdır (TTK m. 60).
• İsim hakkı (TMK m. 26): Bir kişinin adının izinsiz olarak alan adında kullanılması halinde, adı haksız kullanılan kişi kullanımın sona erdirilmesini ve koşulları varsa tazminat isteyebilir.

Yargıtay uygulamasından örnekler

Yargıtay uygulamasında, tanınmış bir markayı alan adı olarak kaydeden ve bu alan adını markanın bayilerine satmayı teklif eden kişinin eylemi marka hakkına tecavüz olarak değerlendirilmektedir. Bu tür davalarda tecavüzün tespiti ve önlenmesine, alan adına Türkiye’den erişimin engellenmesine, manevi tazminata ve hükmün ilanına karar verilebilir. Yalnızca teknik barındırma hizmeti veren yer sağlayıcıya ise kural olarak husumet yöneltilemeyeceği kabul edilmektedir.

Yargıtay uygulamasında, davalının ticaret unvanından türetilmiş olsa bile markasal biçimde kullanılan bir alan adının marka hakkına tecavüz oluşturabileceği de kabul edilmektedir; bu durumda alan adının kullanılmasının yasaklanmasına ve sitenin kaldırılmasına karar verilebilir. Ticaret unvanının sicile kaydı, unvanın marka gibi kullanılmasına izin vermez.

Hangi kararlar alınabilir?

Mahkemeler alan adı uyuşmazlıklarında genellikle alan adının kullanılmasının yasaklanmasına, sitenin kaldırılmasına, alan adına erişimin engellenmesine, tazminata ve kararın ilanına hükmeder. Alan adının doğrudan davacıya devredilmesinin mahkemeden istenip istenemeyeceği tartışmalıdır. Devir sonucuna .tr alan adlarında UÇHS, genel uzantılarda UDRP yoluyla daha hızlı ulaşılabilir. Dava süresince alan adının devredilmesini veya kullanılmasını önlemek için ihtiyati tedbir istenebilir (SMK m. 159).

Görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Marka sahibi davayı kendi yerleşim yerinde, tecavüzün gerçekleştiği veya etkilerinin görüldüğü yerde açabilir (SMK m. 156/3). Açılabilecek davaların tamamı, tazminat hesabı ve süreler için marka hakkının ihlali ve açılabilecek davalar yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi yolu seçmeli?

Amaç yalnızca alan adını geri almaksa ve kötü niyet açıkça ispatlanabiliyorsa UÇHS veya UDRP genellikle daha hızlı ve ekonomiktir. Sitede taklit ürün satışı varsa, zarar doğmuşsa veya karşı tarafın meşru bir hakkı olduğu iddia ediliyorsa mahkeme yolu öne çıkar. İki yol birlikte de kullanılabilir.

Alan adı sahibinin savunmaları

Her benzer alan adı kötü niyetli değildir. Alan adı sahibi, şikayetin reddi için şu savunmaları ileri sürebilir:

• Önceki kayıt ve iyi niyet: Alan adı, marka tescilinden ve markanın tanınmasından önce, markadan habersiz olarak alınmışsa kötü niyet ispatlanamaz.
• Meşru kullanım: Alan adı uyuşmazlıktan önce gerçek bir mal veya hizmet sunumu için iyi niyetle kullanılıyorsa meşru bağlantı kabul edilebilir.
• Kendi adı veya genel kelime: Alan adı sahibinin kendi adı, soyadı veya ticaret unvanı ya da sözlükte yer alan genel bir kelime, sözlük anlamıyla kullanılıyorsa meşru hak kabul edilebilir. Ancak yukarıdaki 2024 kararında görüldüğü gibi unvanın markasal kullanımı koruma sağlamaz.
• Yetkili bayi kullanımı: Markalı ürünlerin yetkili satıcısının, ürünleri tanıtmak için markayı içeren alan adı kullanması bazı durumlarda meşru sayılabilir. Bu, sitenin yalnızca o markanın ürünlerini satmasına ve marka sahibiyle bağlantı izlenimi yaratmamasına bağlıdır.
• Eleştiri ve bilgilendirme: Ticari amaç taşımayan ve kullanıcıyı yanıltmayan eleştiri siteleri, ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilir.

Markanızı alan adı uyuşmazlıklarına karşı koruyun

1. Önce markanızı tescil ettirinTescilli marka, UÇHS ve UDRP başvurularında ve mahkemede en güçlü dayanaktır. Alan adı uzantıları ayırt edicilik katmaz; Yargıtay’ın incelediği bir dosyada da bir alan adı uzantısı ile bir hukuk dalının adından oluşan ibarenin ayırt edicilikten yoksun olduğu kabul edilmiştir (11. HD, 2015/2854 E., 2015/7855 K.). Süreç için marka tescili nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
2. Temel uzantıları ve varyasyonları alın.com.tr, .tr, .com ve faaliyet gösterdiğiniz ülkelerin uzantılarını, yaygın yazım hatalarını ve Türkçe karakterli ve karaktersiz yazımları kaydettirin.
3. Kaydı şirket adına yaptırınAlan adını şirket adına kaydettirin; ajans, çalışan veya bayi adına kayıttan kaçının. Yönetim paneline erişim bilgilerini şirkette tutun. Ajansla yapılan sözleşmede alan adının teslimini ayrıca düzenleyin.
4. Süreleri takip edinOtomatik yenileme seçeneğini açın ve iletişim e-postasını güncel tutun. Süresi dolup askıya alınan alan adı iki ay sonra başkası tarafından alınabilir.
5. İzleme yapınMarkanızı içeren yeni alan adı kayıtlarını ve marka bültenlerini düzenli takip edin. Kötü niyetli bir marka başvurusu fark ederseniz yayıma itiraz edin; ticarette kullandığınız işaret ve kötü niyet SMK m. 6/3 ve 6/9 uyarınca itiraz nedeni olabilir. Ayrıntılar için marka tescilinde ret nedenleri ve itiraz yolları yazımıza bakabilirsiniz.
6. Delilleri saklayınKötü niyetli bir alan adı fark ettiğinizde içeriğin, satış tekliflerinin ve kayıt bilgilerinin ekran görüntülerini tarihleriyle alın; gerekirse noter tespiti yaptırın. Doğrudan pazarlık, bedel artışına yol açabilir.

İnternet sitesinin içerik, yazılım ve tasarım unsurlarının telif hukuku kapsamında korunması için internet sitelerinin telif hakları ve hukuki korunması yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Alan adını ajans veya çalışan adına kaydettirmek ve ilişki bittiğinde erişimi kaybetmek.
• Yenileme bildirimlerini kaçırıp alan adının başkasına geçmesine yol açmak.
• Marka tescili olmadan yalnızca alan adı kaydına güvenmek.
• UÇHS veya UDRP başvurusunda üç şartın her birini ayrı ayrı delillendirmemek.
• Kötü niyetli alan adı sahibiyle yazılı izi olmadan pazarlığa girmek; satış tekliflerini delil olarak saklamamak.
• Meşru bir hak sahibine karşı dayanaksız başvuru yapıp ters alan adı korsanlığı tespitiyle karşılaşmak.
• Aleyhe hakem kararından sonra on iş günlük süreyi kaçırmak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Fikri Mülkiyet Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla