Anonim Şirketlerde Esas Sözleşme Değişikliği: Şartları ve Usulü

Ticaret ve Şirketler HukukuAnonim Şirketlerde Esas Sözleşme Değişikliği: Şartları ve Usulü

Esas sözleşme değişikliği; esas sözleşmedeki bir hükmün kaldırılması, yeni bir kural konulması veya mevcut bir kuralın değiştirilmesidir. Esas sözleşme şirketin anayasası niteliğinde olduğundan, Türk Ticaret Kanunu bu değişiklik için özel bir usul ve ağırlaştırılmış nisaplar öngörmüştür.

Bu düzenlemelerin amacı üç yönlüdür: azlıktaki pay sahiplerini çoğunluğun keyfi kararlarına karşı korumak, şirketle işlem yapan üçüncü kişilerin güvenini sağlamak ve kamu düzenini gözetmek. Bu yazıda kimin, hangi sınırlar içinde, hangi usulle ve hangi nisaplarla esas sözleşmeyi değiştirebileceğini, sermaye artırımı ve azaltımının ana hatlarını, değişikliğin tescilini ve karara itiraz yollarını ele alıyoruz.

Değiştirme yetkisi genel kurulundur

Esas sözleşmeyi değiştirme yetkisi genel kurula aittir ve genel kurulun devredilemez yetkileri arasında sayılır (TTK m. 408). Yönetim kurulu veya başka bir organ esas sözleşmeyi değiştiremez; genel kurul da bu yetkiyi bir başka organa bırakamaz. Bu kuralın tek önemli görünümü kayıtlı sermaye sistemidir: bu sistemde genel kurul, esas sözleşmede belirlenen tavan içinde sermayeyi artırma yetkisini belirli bir süre için yönetim kuruluna verebilir; ancak bu yetki de esas sözleşmeyle tanınır.

Her değişiklik bir esas sözleşme değişikliği değildir. Örneğin esas sözleşmede şirket merkezi yalnızca il ve ilçe olarak gösterilmişse, aynı ilçe içinde adres değişikliği yönetim kurulu kararıyla yapılır ve tescil ile ilan ettirilir. Esas sözleşmede adı geçmeyen yönetim kurulu üyelerinin değişmesi de genel kurulun olağan seçim kararıyla gerçekleşir. Buna karşılık esas sözleşme metninde yazılı bir unsuru değiştiren her karar, bu yazıdaki usule tabidir.

Esas sözleşmenin içeriği, zorunlu unsurları ve hangi konularda kanundan farklı hüküm konulabileceği konusunda ayrıntılı bilgi için anonim şirket esas sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Genel kurulun yetkisinin sınırları

Esas sözleşmede aksine bir hüküm yoksa genel kurul, esas sözleşmenin bütün hükümlerini değiştirebilir (TTK m. 452). Bu geniş yetkinin üç önemli sınırı vardır.

Esas sözleşme ve emredici hükümler

Esas sözleşmede, sözleşmenin tamamının veya bazı hükümlerinin değiştirilemeyeceği öngörülebilir. Böyle bir hüküm varsa genel kurul o konuda değişiklik yapamaz. Bunun yanında değişiklik, Kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz. Örneğin nisapları kanuni oranların altına düşüren bir değişiklik geçersizdir.

Vazgeçilmez haklar

Bazı pay sahipliği hakları, pay sahibinin rızası olsa bile elinden alınamaz. İptal davası açma hakkı, sorumluluk davası açma hakkı, haklı sebeple fesih davası açma hakkı ve asgari oy hakkı bunların başlıcalarıdır. Genel kurul, esas sözleşme değişikliğiyle bu hakları kaldıramaz veya özünü ortadan kaldıracak şekilde sınırlayamaz. Bu yönde alınan bir karar batıldır (TTK m. 447).

Müktesep haklar

Genel kurul, bu hakları ihlal eden değişiklikler bakımından da yetkisizdir. Bunun yanında genel kurul kararları eşit işlem ilkesine uymalı ve haklı bir şirket menfaatine dayanmalıdır; belirli pay sahiplerini hedef alan değişiklikler iptal davasına konu olabilir.

Değişiklik süreci adım adım

1. Yönetim kurulu kararı ve taslakYönetim kurulu, değiştirilecek maddelerin eski ve yeni şeklini gösteren bir değişiklik taslağı (tadil metni) hazırlar ve bunu karara bağlar. Genel kurulu toplantıya çağırma kararı da bu aşamada alınır.
2. Bakanlık izniKuruluşu ve esas sözleşme değişikliği izne tabi şirketlerde (bankalar, sigorta, faktoring, holding gibi) taslak için Ticaret Bakanlığından izin alınır (TTK m. 333). Diğer şirketlerde Bakanlık izni gerekmez.
3. Çağrı ve ilanGenel kurul, esas sözleşmede gösterilen şekilde, internet sitesi bulunması zorunlu şirketlerde internet sitesinde ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yayımlanan ilanla toplantıya çağrılır. Çağrı, ilan ve toplantı günleri hariç toplantı tarihinden en az iki hafta önce yapılır. İlanda, yönetim kurulunca karara bağlanan değişiklik taslağının da yayımlanması zorunludur. Pay defterinde kayıtlı pay sahipleri ile adreslerini şirkete bildirmiş olanlara toplantı günü, gündem ve ilanın yayımlandığı gazete iadeli taahhütlü mektupla bildirilir (TTK m. 414).
4. Bakanlık temsilcisiYönetmelik uyarınca izne tabi şirketlerin genel kurullarında ve gündeminde belirli esas sözleşme değişiklikleri bulunan toplantılarda Bakanlık temsilcisinin katılması gerekebilir. 2020 değişikliğiyle, izne tabi olanlar dışındaki tek pay sahipli şirketlerde bu zorunluluk kaldırılmıştır. Toplantıdan önce il ticaret müdürlüğünden temsilci talep edilip edilmeyeceği kontrol edilmelidir.
5. Toplantı ve kararHazır bulunanlar listesi düzenlenir, toplantı nisabı kontrol edilir ve karar kanuni nisapla alınır. Bütün payların sahipleri veya temsilcileri, aralarından biri itiraz etmedikçe, çağrı usulüne uymadan da genel kurul olarak toplanıp karar alabilir (TTK m. 416).
6. İmtiyazlı pay sahiplerinin onayıDeğişiklik imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını ihlal edebilecek nitelikteyse, genel kurul kararı ayrıca imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunca onaylanmalıdır (TTK m. 454). Onay alınmadan karar uygulanamaz.
7. Tescil ve ilanYönetim kurulu, kararı şirket merkezinin ve şubelerinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ettirir ve ilana bağlı hususları ilan ettirir (TTK m. 455).

Hangi değişiklik için hangi nisap?

Kanun, değişikliğin önemine göre üç farklı nisap öngörür (TTK m. 421). Esas sözleşme bu nisapları artırabilir, ancak düşüremez; nisapları düşüren veya nispi çoğunluk öngören esas sözleşme hükümleri geçersizdir.

Oybirliği ve yüzde 75 nisapları, ilk toplantıda olduğu gibi sonraki toplantılarda da aranır (TTK m. 421/4). Genel kural kapsamındaki değişikliklerde ise ilk toplantıda sermayenin yarısı sağlanamazsa, en geç bir ay içinde ikinci bir toplantı yapılabilir ve bu toplantıda sermayenin en az üçte birinin temsil edilmesi yeterlidir.

Sermaye artırımı ve azaltımı

Sermaye maddesindeki değişiklikler, esas sözleşme değişikliklerinin en sık görülen türüdür. Kanun bunlar için ek kurallar öngörür. Aşağıda yalnızca ana hatları veriyoruz.

Sermaye artırımı

• Ön şart: Mevcut payların bedelleri tamamen ödenmedikçe sermaye artırılamaz (TTK m. 456).
• Esas sermaye artırımı: Genel kurul kararıyla, nakdi veya ayni sermaye konularak yapılır. Pay sahiplerinin mevcut payları oranında yeni payları alma (rüçhan) hakkı vardır; bu hak ancak haklı sebeplerle ve kanundaki usulle sınırlanabilir (TTK m. 461).
• İç kaynaklardan artırım: Serbestçe kullanılabilen yedek akçeler veya yeniden değerleme fonu gibi kaynaklar sermayeye eklenir; pay sahiplerine bedelsiz pay verilir (TTK m. 462).
• Şarta bağlı artırım: Değiştirilebilir tahvil veya benzeri araçların sahiplerine yeni pay edinme hakkı tanınarak yapılır (TTK m. 463).
• Kayıtlı sermaye: Esas sözleşmeyle yönetim kuruluna, tavan içinde ve en çok beş yıl için sermaye artırma yetkisi verilebilir (TTK m. 460).
• Rekabet Kurumu payı: Artırılan sermayenin on binde dördü oranında ödenir.

Sermaye azaltımı

Sermaye azaltımı, şirket alacaklılarının teminatını küçülttüğü için daha sıkı kurallara bağlıdır. Yönetim kurulu, azaltımın gerekçesini ve alacaklıların alacaklarının azaltıma rağmen karşılanabileceğini gösteren bir rapor hazırlar; genel kurul kararından sonra alacaklılar ilanla çağrılır ve başvuran alacaklıların alacakları ödenir veya teminat altına alınır (TTK m. 473 ve 474). Azaltılmış sermaye asgari sermaye tutarının altına düşemez.

Zararların karşılanması amacıyla sermaye azaltılıp aynı anda yeni sermayeyle yeniden artırılırsa alacaklıların çağrılmasına ilişkin kurallar uygulanmaz (TTK m. 473/3). Bu yol, özellikle sermaye kaybı veya borca batıklık durumundaki şirketlerde başvurulan bir çözümdür; yönetim kurulunun bu durumdaki yükümlülükleri için yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Tescil, ilan ve hüküm doğurması

Esas sözleşme değişikliğine ilişkin genel kurul kararı, yönetim kurulunca şirket merkezinin ve şubelerinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ettirilir ve ilana bağlı hususlar Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilir. Bağımsız denetime tabi olduğu için internet sitesi açmak zorunda olan şirketler, tescil ve ilan edilen değişikliği internet sitelerinde de yayımlar.

Değişiklik, şirket içinde genel kurul kararının alındığı tarihten itibaren hüküm doğurur. Üçüncü kişilere karşı ise tescilden önce ileri sürülemez (TTK m. 455). Örneğin temsil şeklini değiştiren bir karar, tescil edilmeden önce şirketle işlem yapan bir kişiye karşı ileri sürülemez.

Tescil başvurusunda uygulamada genel kurul toplantı tutanağı, hazır bulunanlar listesi, değişiklik metni, varsa Bakanlık izni ve imtiyazlı pay sahipleri özel kurulu kararı istenir. Sermaye artırımında ayrıca sermayenin ödendiğini gösteren banka belgesi veya mevzuatta öngörülen hallerde mali müşavir ya da yeminli mali müşavir raporu ve Rekabet Kurumu payının ödendiğini gösteren belge eklenir.

Karara itiraz: iptal ve butlan

Kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırı esas sözleşme değişikliği kararlarına karşı, karar tarihinden itibaren üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinde iptal davası açılabilir (TTK m. 445). Davayı toplantıda hazır bulunup karara olumsuz oy veren ve bunu tutanağa geçirten, toplantıya katılmayıp çağrının usulsüz yapıldığını ileri süren pay sahipleri ile yönetim kurulu açabilir (TTK m. 446).

Pay sahibinin vazgeçilmez haklarını ortadan kaldıran, anonim şirketin temel yapısını bozan veya sermayenin korunması ilkesine aykırı kararlar ise batıldır; butlan herhangi bir süreye bağlı olmaksızın ileri sürülebilir (TTK m. 447). Dava şartları, ihtiyati tedbir ve uygulamadaki önemli noktalar için genel kurul kararlarının iptali ve butlanı yazımıza bakabilirsiniz.

Limited şirkette kısa not

Limited şirkette de şirket sözleşmesini değiştirme yetkisi genel kuruldadır; karar yazılı olarak alınır ve tescil ettirilir (TTK m. 589). İşletme konusunun değiştirilmesi, oyda imtiyazlı pay öngörülmesi, pay devrinin sınırlandırılması, sermaye artırımı ve şirket merkezinin değiştirilmesi gibi önemli kararlar için temsil edilen oyların en az üçte ikisi ile oy hakkı bulunan esas sermayenin salt çoğunluğunun bir arada bulunması gerekir (TTK m. 621).

Uygulamada sık görülen değişiklikler

Esas sözleşme değişikliklerinin büyük kısmı birkaç tipik konuda toplanır. Her birinin kendine özgü dikkat noktaları vardır.

• Unvan değişikliği: Genel nisapla alınır. Yeni unvanın sicilde kayıtlı başka bir unvandan ayırt edilebilir olması gerekir. Tescilden sonra vergi dairesi, bankalar, tapu ve diğer kayıtların güncellenmesi, sözleşmelerde ve faturalarda yeni unvanın kullanılması unutulmamalıdır.
• Merkez nakli: Yurt içinde başka bir şehre taşınma genel nisapla karara bağlanır. Yeni merkez başka bir ticaret sicili müdürlüğünün alanındaysa tescil, yeni merkezin bağlı olduğu sicilde yapılır ve eski sicildeki kayıt buna göre kapatılır. Merkez değişikliği, ortaklık uyuşmazlıklarında kesin yetkili mahkemeyi de değiştirir.
• İşletme konusunun genişletilmesi: Mevcut konuya yeni faaliyetler eklemek, işletme konusunun tamamen değiştirilmesi sayılmaz ve genel nisapla yapılabilir. Şirketin ana faaliyetinin bütünüyle başka bir alana kaydırılması ise yüzde 75 nisabına tabidir. Sınırın nerede çizileceği somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.
• Yönetim kurulu ve temsil: Üye sayısının değiştirilmesi, pay gruplarına yönetim kurulunda temsil hakkı tanınması veya iç yönergeyle yetki devrine imkan veren hüküm eklenmesi sık yapılan değişikliklerdir. Grup temsil hakkı bir imtiyaz niteliği taşıdığından yüzde 75 nisabına tabidir. Konunun ayrıntısı yönetim, temsil ve imza yetkisi yazımızdadır.
• İmtiyazların kaldırılması veya değiştirilmesi: Genel kurul kararının yanında imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onayı gerekir. Onay alınmadan yapılan değişiklik imtiyaz sahiplerine karşı hüküm doğurmaz.
• Elektronik genel kurul: Pay sahiplerinin genel kurula elektronik ortamda katılabilmesi için esas sözleşmeye bu yönde bir hüküm eklenmesi gerekir (TTK m. 1527). Pay sahipleri farklı şehir veya ülkelerde bulunan şirketler için pratik bir değişikliktir.
• Azlık haklarının genişletilmesi: Esas sözleşmeyle azlık oranı yüzde 10’un altına indirilebilir. Bu, azlık pay sahiplerinin genel kurulu çağırma ve gündeme madde koydurma gibi haklarını kolaylaştırır; ayrıntılar azlık hakları yazımızdadır.

Kontrol listesi ve sık yapılan hatalar

Bir esas sözleşme değişikliğine başlamadan önce şu soruları yanıtlayın:

• Yetki: Esas sözleşmede değiştirilmek istenen maddenin değiştirilemeyeceğine dair bir hüküm var mı; değişiklik vazgeçilmez veya müktesep bir hakka dokunuyor mu?
• İzin: Şirket, kuruluşu ve esas sözleşme değişikliği Bakanlık iznine tabi şirketlerden mi?
• Nisap: Değişiklik genel nisaba mı, yüzde 75 nisabına mı, oybirliğine mi tabi; esas sözleşmede ağırlaştırılmış bir nisap var mı?
• İmtiyaz: İmtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onayı gerekiyor mu?
• Çağrı: Taslak ilanda yayımlanacak mı; iki haftalık süre ve iadeli taahhütlü bildirimler planlandı mı?
• Sonrası: Tescil, ilan, internet sitesi ve ilgili kurumlara bildirimler kimin sorumluluğunda?

• Değişiklik taslağını çağrı ilanında yayımlamamak veya iki haftalık süreye uymamak.
• İmtiyazlı pay sahiplerinin haklarını etkileyen bir değişiklikte özel kurul onayını almamak.
• Yüzde 75 nisabı gereken bir kararı genel nisapla almak.
• Ödenmemiş sermaye varken yeni sermaye artırımına gitmek.
• Kararı tescil ettirmeden, özellikle temsil ve imza yetkisindeki değişiklikleri üçüncü kişilere karşı ileri sürmeye çalışmak.
• İzne tabi bir şirkette Bakanlık izni almadan genel kurul yapmak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Ticaret ve Şirketler Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla