İcra Borcu Ödenmezse Ne Olur? Borçlunun Malvarlığı Yoksa Ne Yapılır?

İcra ve İflas Hukukuİcra Borcu Ödenmezse Ne Olur? Borçlunun Malvarlığı Yoksa Ne Yapılır?

Ödeme emrini aldıktan sonra borcunu ödemeyen ve itiraz da etmeyen borçlu için takip kendiliğinden durmaz. Takip kesinleşir, borçlu mal beyanında bulunmakla yükümlü hale gelir, alacaklının talebiyle mallarına haciz konulur ve haczedilen mallar satılarak alacak ödenir. Borçlunun haczedilebilecek malı yoksa süreç aciz belgesiyle sonuçlanır; ancak bu belge de borcu ortadan kaldırmaz.

Bu yazıda icra borcu ödenmediğinde takibin nasıl ilerlediğini, mal beyanı yükümlülüğünü ve buna uymamanın sonuçlarını, aciz belgesinin ne anlama geldiğini, malvarlığı görünmeyen bir borçluya karşı alacaklının hangi yollara başvurabileceğini ve takibin hangi durumlarda düştüğünü anlatıyoruz. Yazı hem borçlunun hem de alacaklının sorularını ayrı ayrı cevaplayacak şekilde düzenlendi. Borcunu ödemek isteyenler için dosya hesabı ve kapama süreci icra borcu nasıl ödenir yazımızda anlatıldı.

Ödeme yapılmazsa takip nasıl ilerler?

İlamsız takipte borçluya gönderilen ödeme emri, borcun belirli bir süre içinde ödenmesini veya itiraz edilmesini ister. Ödeme emrine itiraz süresi, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 7 gündür (İİK m. 62). Borçlu bu süre içinde ne öder ne de itiraz ederse takip kesinleşir. Bundan sonra alacaklı, kanunun öngördüğü cebri icra araçlarını kullanmaya başlar.

1. Takibin kesinleşmesiÖdeme ve itiraz süresi dolar; itiraz edilmişse itiraz mahkemece kaldırılır veya iptal edilir.
2. Mal beyanıBorçlu, ödeme emrindeki süre içinde mallarını, alacaklarını ve gelirlerini icra dairesine bildirmek zorundadır (İİK m. 74).
3. HacizAlacaklı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl içinde haciz ister; banka hesapları, araçlar, taşınmazlar, maaş ve diğer mal ve haklar haczedilir.
4. SatışHacizden itibaren bir yıl içinde satış istenir; mal kıymet takdirinden sonra elektronik satış portalında artırmaya çıkarılır.
5. PaylaştırmaSatış bedelinden önce masraflar ve harçlar, sonra alacaklının alacağı ödenir. Birden fazla alacaklı varsa sıra cetveli düzenlenir.
6. Aciz belgesiSatış bedeli alacağı karşılamazsa veya haczedilecek mal bulunamazsa alacaklıya aciz belgesi verilir.

İlamlı takipte süreç benzerdir; ancak borçluya icra emri gönderilir ve borçlu, takibe itiraz yerine icra mahkemesinden icranın geri bırakılmasını isteyebilir. Kambiyo senetlerine dayalı takipte ödeme süresi 10 gün, itiraz süresi 5 gündür ve itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz.

Borçlu itiraz ettiyse

Süresinde yapılan itiraz takibi durdurur; itiraz kaldırılmadıkça mal beyanı yükümlülüğü doğmaz ve haciz istenemez. Bu durumda alacaklı, elindeki belgenin niteliğine göre icra mahkemesinde itirazın kaldırılmasını veya genel mahkemede itirazın iptalini ister. İtiraz kaldırılır veya iptal edilirse takip kesinleşir ve yukarıdaki aşamalar işlemeye başlar. Haksız itiraz eden borçlu, alacaklının talebiyle alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere icra inkar tazminatına da mahkum edilebilir. Bu nedenle borcun açıkça kabul edildiği durumlarda yalnızca zaman kazanmak için itiraz etmek, borçlunun yükünü artırabilir.

Haciz: hangi mallar risk altında?

Takip kesinleştikten sonra alacaklı, UYAP üzerinden borçlunun tapu, araç, banka ve SGK kayıtlarını sorgulatır ve bulunan mal ve haklara haciz koydurur. Banka hesaplarına ve sicile kayıtlı mallara haciz çoğunlukla elektronik ortamda, kısa sürede konulur. Borçlu bir işyerinde çalışıyorsa işverene maaş haczi müzekkeresi gönderilir; maaşın dörtte biri kesilmeye başlanır. Borçlunun üçüncü kişilerdeki alacakları için haciz ihbarnamesi gönderilir. Fiili hacizde icra memuru borçlunun işyerine veya konutuna giderek taşınır malları haczeder.

Haczin kapsamı sınırsız değildir. Kişisel eşya ve ailenin ortak kullanımındaki ev eşyası, meslek için gerekli araçlar ve haline münasip ev gibi mal ve haklar haczedilemez. Borçlunun hangi haklara sahip olduğu haczedilemeyen mallar yazımızda, haczin işleyişi ise haciz nedir yazımızda ayrıntılı olarak anlatıldı.

Haciz konulduktan sonra borç ödenmezse alacaklı satış ister. Haczedilen mal satılırsa, borçlu hem tahsil harcının en yüksek oranını (%11,38) hem de satış giderlerini üstlenmiş olur. Satış bedeli çoğu zaman malın piyasa değerinin altında kalır ve borcun karşılanmayan kısmı için takip devam eder.

Birden fazla alacaklı varsa

Aynı borçlunun mallarına çoğu zaman birden fazla alacaklı haciz koydurur. Satış bedeli, önce satış masrafları ve harçlar düşüldükten sonra rehinli alacaklılara, ardından haciz tarihleri ve kanuni rüçhan hakları gözetilerek diğer alacaklılara paylaştırılır. Para bütün alacakları karşılamıyorsa icra müdürlüğü bir sıra cetveli düzenler; sıraya itiraz eden alacaklı icra mahkemesine başvurabilir. Sırada geride kalan alacaklılar için de alacağın karşılanmayan kısmı bakımından aciz belgesi düzenlenir.

Mal beyanı yükümlülüğü

Mal beyanı, borçlunun malvarlığını icra dairesine bildirmesidir. İİK m. 74 ve 75 uyarınca ödeme emrine itiraz etmeyen ve borcu ödemeyen borçlu, ödeme emrinde gösterilen süre içinde mal beyanında bulunmak zorundadır. Genel haciz yolunda bu süre 7 gündür. Borçlu itiraz etmiş ve itirazı kaldırılmış veya iptal edilmişse, mal beyanı süresi kararın borçluya tebliğinden (yüzüne karşı verilmişse tefhiminden) itibaren 3 gündür (İİK m. 75). Süre kararın kesinleşmesini beklemez; kanun yoluna başvurulması da bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Kambiyo senetlerine dayalı takipte süre 10 gündür.

Beyan, borçlunun üzerine kayıtlı taşınmaz ve araçlarının yanında banka hesaplarını, üçüncü kişilerdeki alacaklarını, ortaklık paylarını, maaş ve diğer gelirlerini ve geçimini nasıl sağladığını da kapsamalıdır (İİK m. 75). Beyanın eksik olmaması, sonradan gerçeğe aykırı beyan suçlamasıyla karşılaşmamak için önemlidir.

Mal beyanında bulunmamanın ve gerçeğe aykırı beyanın sonuçları

Uygulamada ve pek çok kaynakta mal beyanında bulunmamanın yaptırımı olarak hala İİK m. 337 gösterilir. Bu bilgi güncel değildir. İİK m. 337’nin birinci fıkrasındaki disiplin hapsi, Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir (AYM, 28.02.2008, E. 2006/71, K. 2008/69). Bugün mal beyanında bulunmayan borçluya uygulanan yaptırım, İİK m. 76’daki tazyik hapsidir.

Tazyik hapsi bir ceza olmaktan çok, borçluyu yükümlülüğünü yerine getirmeye zorlayan bir araçtır. Borçlu mal beyanında bulunduğu anda tahliye edilir. İcra hukukundaki şikayete bağlı suçlarda şikayet, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde yapılmalıdır (İİK m. 347). Alacaklının şikayetinden vazgeçmesi veya borcun ödendiğinin ispatı, davayı ve bütün sonuçlarını ortadan kaldırır (İİK m. 354/1).

Borçlunun takipten önce veya takip sırasında mallarını alacaklıları zarara uğratmak amacıyla elden çıkarması ise ayrı bir suç tipidir. Bu konuyu alacaklıyı zarara uğratma suçu yazımızda ele aldık.

Borçlunun malvarlığı yoksa alacaklı ne yapabilir?

Alacaklılar için en zor senaryo, takibin kesinleşmesine rağmen borçlu adına haczedilebilir bir mal görünmemesidir. Bu durumda alacaklının elindeki seçenekler tükenmiş sayılmaz.

• Düzenli sorgu: Borçlunun malvarlığı zaman içinde değişebilir. UYAP üzerinden tapu, araç, banka ve SGK sorgularının belirli aralıklarla tekrarlanması, yeni bir iş, miras veya araç alımı gibi gelişmelerin yakalanmasını sağlar.
• Maaş ve gelir haczi: Borçlunun bir işverenle sigortalı çalıştığı tespit edilirse maaşına haciz konulur. Küçük tutarlı kesintiler bile uzun vadede alacağı önemli ölçüde karşılayabilir.
• Üçüncü kişilerdeki alacaklar: Borçlunun müşterilerinden, kiracılarından veya iş ortaklarından alacağı varsa bu kişilere haciz ihbarnamesi gönderilir. Süreç üçüncü kişiye haciz ihbarnamesi yazımızda anlatıldı.
• Miras ve ortaklık payları: Borçlunun paylaşılmamış bir mirastaki hissesi veya bir şirketteki ortaklık payı haczedilebilir.
• Tasarrufun iptali: Borçlu, takipten önce veya takip sırasında mallarını yakınlarına devretmişse ya da bedelsiz veya düşük bedelle elden çıkarmışsa, aciz belgesi alan alacaklı bu işlemlerin iptalini dava edebilir. Ayrıntılar tasarrufun iptali davası yazımızda yer alıyor.
• Diğer borçlular: Alacak için kefil, müteselsil borçlu veya ciranta varsa takip onlara da yöneltilebilir.
• İflas yolu: Borçlu iflasa tabi bir tacirse, alacaklı belirli şartlarla iflas yoluna başvurabilir. Bu yol bütün alacaklıları ilgilendiren toplu bir tasfiyeye yol açar ve dikkatli değerlendirilmelidir.

Malvarlığı bulunmayan borçluya karşı en önemli adım, takibi diri tutmak ve alacağın zamanaşımına uğramasını önlemektir. Haciz isteme süresinin kaçırılması dosyanın işlemden kaldırılmasına yol açar; yenileme ile takibe devam edilebilir, ancak yenileme masrafı ve harcı alacaklıya kalır.

Aciz belgesi (İİK m. 105 ve 143)

Aciz belgesi, borçlunun haczedilebilir malının bulunmadığını veya haczedilen malların alacağı karşılamadığını gösteren resmi belgedir. Kanun iki tür aciz belgesi öngörür.

Kesin aciz belgesinin sonuçları borçlu ve alacaklı için önemlidir:

• Borç ikrarı: Kesin aciz belgesi, itirazın kesin kaldırılması bakımından borç ikrarını içeren belge niteliğindedir (İİK m. 68).
• Faiz işlemez: Aciz belgesine bağlanmış alacak için borçludan faiz istenemez.
• 20 yıllık zamanaşımı: Aciz belgesindeki alacak, belgenin düzenlenmesinden itibaren 20 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Borçlunun mirasçıları bakımından ise alacaklı, mirasın açılmasından itibaren 1 yıl içinde mirasçılara başvurmazsa zamanaşımı ileri sürülebilir.
• Takibe devam kolaylığı: Alacaklı belge tarihinden itibaren 1 yıl içinde takibe devam ederse borçluya yeniden ödeme emri gönderilmesine gerek yoktur.

Borçlu açısından aciz belgesi borcun silindiği anlamına gelmez. Borçlu ileride mal edinirse alacaklı bu belgeye dayanarak yeniden haciz isteyebilir. Avukatla takip edilen dosyalarda aciz belgesi alınması takibi sonuçlandıran işlem sayılır ve tarifeye göre tam avukatlık ücreti doğar.

Borçlu açısından ödenmeyen borcun uzun vadeli sonuçları

Ödenmeyen bir icra borcu zamanla küçülmez, büyür. Faiz takip boyunca işlemeye devam eder, haciz ve satış masrafları dosyaya eklenir ve tahsil harcı her aşamada yükselir. Hacizler banka hesaplarının kullanılmasını, araç veya taşınmaz satışını fiilen zorlaştırır; açık icra dosyaları ticari ilişkilerde ve kredi başvurularında olumsuz değerlendirilebilir.

Borçlunun elindeki seçenekler de vardır. Borç kabul ediliyorsa alacaklıyla icra dairesinde taksit sözleşmesi yapılabilir veya kanundaki şartlarla tek taraflı ödeme taahhüdünde bulunulabilir (İİK m. 111). Haczedilemeyen mal ve gelirlerin korunması için süresinde şikayet yoluna gidilebilir. Ticari faaliyeti olan ve borçlarını vadesinde ödeyemeyen borçlular için konkordato gibi toplu yapılandırma yolları da gündeme gelebilir. Borcun tamamına itiraz edilmesi gereken durumlarda ise süre kaçırılmamalıdır; kesinleşmiş bir takipte borçlunun savunma imkanları çok daralır.

Borçlunun oturduğu ev de her durumda haciz riski altında değildir. Haline münasip ev haczedilemez; evin değeri ihtiyacı aşıyorsa satılsa bile bedelinden uygun bir ev alınabilecek miktar borçluya bırakılır. Bu korumadan yararlanmak için haczin öğrenilmesinden itibaren 7 gün içinde icra mahkemesine meskeniyet şikayetinde bulunmak gerekir. Aynı şekilde emekli aylığı, borçlunun takip kesinleştikten sonra vereceği geçerli bir muvafakat olmadıkça haczedilemez.

Takibin düşmesi, haczin düşmesi ve zamanaşımı

Borçlular sıklıkla “icra dosyası kaç yılda düşer?” sorusunu sorar. Bu sorunun tek bir cevabı yoktur; kanun farklı durumlara farklı sonuçlar bağlar.

• Haciz istenmemesi: Haciz isteme hakkı ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m. 78/2). Süresinde haciz istenmezse dosya işlemden kaldırılır; takip kendiliğinden sona ermez. Alacaklı yenileme talebiyle devam eder; yenileme borçluya tebliğ edilir ve yeni bir itiraz hakkı vermez.
• Satış istenmemesi: Hacizden itibaren bir yıl içinde satış istenmezse veya talep geri alınıp süresinde yenilenmezse haciz kalkar (İİK m. 106, 110). Takip devam eder; ancak o mal üzerindeki haciz sona erer.
• Rehnin paraya çevrilmesi: Bu takip türünde satış süresinde istenmezse takibin kendisi düşer (İİK m. 150/e).
• Zamanaşımı: Takip işlemleri alacağın zamanaşımını keser (TBK m. 154/2). İlamlı takipte son işlemden itibaren 10 yıl işlem yapılmazsa takip zamanaşımına uğrar (İİK m. 39). İlamsız takipte takip sırasında dolan zamanaşımı, icra mahkemesinden icranın geri bırakılması istenerek ileri sürülür (İİK m. 71).
• Aciz belgesi: Kesin aciz belgesindeki alacak için zamanaşımı 20 yıldır.

Zamanaşımı kendiliğinden gözetilmez; borçlunun bunu süresi içinde ve doğru yolla ileri sürmesi gerekir. Takibin işlemden kaldırılmış olması da zamanaşımının dolduğu anlamına gelmez.

Sık yapılan hatalar

• Ödeme emrini görmezden gelmek ve itiraz süresini kaçırmak.
• Mal beyanında bulunmamak veya banka hesaplarını, ortaklık paylarını beyandan çıkarmak.
• Haczedilecek malım yok diye borcun zamanla kendiliğinden düşeceğini sanmak.
• Takip sırasında malları yakınlara devretmek.
• Alacaklının, malvarlığı görünmeyen borçlu için bir yıllık haciz isteme süresini takip etmemesi ve dosyayı işlemden kaldırtması.
• Aciz belgesi alındıktan sonra borçlunun malvarlığını izlemeyi bırakmak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

İcra ve İflas Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla