Şirketler büyüdükçe, ortaklık yapısı değiştikçe ya da faaliyet alanları farklılaştıkça, hukuki yapılarını da yeniden düzenleme ihtiyacı duyar. İki şirketi tek çatı altında toplamak, bir faaliyet kolunu ayrı bir şirkete taşımak ya da limited şirketi anonim şirkete dönüştürmek bu ihtiyacın tipik örnekleridir. Türk Ticaret Kanunu bu işlemleri, şirketi tasfiye etmeden ve malvarlığını tek tek devretmeden gerçekleştirmeyi sağlayan üç yol olarak düzenler: birleşme, bölünme ve tür değiştirme.
Bu yazıda TTK m. 134 ile 194 arasında yer alan bu işlemlerin türlerini, aşamalarını, genel kurul nisaplarını, ortakların, alacaklıların ve çalışanların korunmasına ilişkin kuralları ve işlemlere karşı açılabilecek davaları ele alıyoruz. Vergi ve rekabet hukuku boyutuna yalnızca kısaca değiniyoruz.
- Tasfiye gerekir mi?
- Hayır. Bu işlemlerde malvarlığı bir bütün olarak, tek tek devir işlemine gerek olmadan geçer; sona eren şirket tasfiyesiz sona erer.
- Ne zaman hüküm doğurur?
- Ticaret siciline tescil ile (birleşmede TTK m. 152 ve 153).
- Ortaklar nasıl korunur?
- Payların ve hakların korunması, inceleme hakkı, ayrılma akçesi, denkleştirme ve iptal davası.
- Alacaklılar nasıl korunur?
- İlanla çağrı ve teminat isteme hakkı (birleşmede TTK m. 157).
Üç yeniden yapılanma yolu
Birleşme, bölünme ve tür değiştirmenin ortak özelliği, şirketin malvarlığının, sözleşmelerinin ve ortaklık ilişkilerinin külli halefiyet ilkesiyle, yani bir bütün halinde yeni yapıya geçmesidir. Alacaklar için ayrı temlik, sözleşmeler için ayrı devir işlemi gerekmez; tescil ile birlikte bunların tamamı devralan şirkete geçer. Taşınmazlarda da mülkiyet tescil anında kendiliğinden geçer; tapu kayıtları sonradan yeni malike göre düzeltilir. Bu özellik, işletmenin tek tek varlıkların devriyle satıldığı ticari işletme devrinden temel farktır. İşletme devri için ticari işletmenin devri yazımıza bakabilirsiniz.
| İşlem | Ne olur? | Şirketin akıbeti | TTK |
|---|---|---|---|
| Birleşme | Bir veya birden fazla şirket, başka bir şirkete katılır ya da yeni bir şirkette bir araya gelir | Devrolunan şirket tasfiyesiz sona erer | m. 136-158 |
| Bölünme | Şirketin malvarlığının tamamı veya bir kısmı başka şirketlere geçer | Tam bölünmede sona erer; kısmi bölünmede devam eder | m. 159-179 |
| Tür değiştirme | Şirket hukuki türünü değiştirir (ör. limited şirketten anonim şirkete) | Tüzel kişilik devam eder, yalnızca tür değişir | m. 180-190 |
| Ortak hükümler | Denkleştirme, iptal ve sorumluluk davaları | m. 191-194 |
Birleşmenin türleri ve şartları
Birleşme iki şekilde gerçekleşebilir (TTK m. 136). Devralma yoluyla birleşmede bir şirket diğerini devralır; devrolunan şirket sona erer, ortakları devralan şirketin ortağı olur. Yeni kuruluş yoluyla birleşmede ise birleşen şirketlerin tamamı sona erer ve malvarlıkları yeni kurulan bir şirkete geçer. Uygulamada en sık görülen tür, grup şirketleri arasında yapılan devralma yoluyla birleşmedir.
Kanun, hangi tür şirketlerin birbiriyle birleşebileceğini sınırlı olarak sayar (TTK m. 137). Sermaye şirketleri, yani anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler, kendi aralarında ve kooperatiflerle birleşebilir. Şahıs şirketleri de belirli şartlarla sermaye şirketleri tarafından devralınabilir.
Özel durumdaki şirketler
- Tasfiye halindeki şirket: Malvarlığının dağıtımına başlanmamışsa devrolunan şirket olarak birleşmeye katılabilir (TTK m. 138).
- Sermaye kaybı veya borca batık durumdaki şirket: Ancak kaybı veya borca batıklık tutarını karşılayabilecek serbestçe kullanılabilir özvarlığa sahip bir şirketle birleşebilir (TTK m. 139). Birleşme, borca batık bir şirketin borçlarını sağlam bir şirkete yüklemek için kullanılamaz. Sermaye kaybı ve borca batıklık hesabında 2026 yılı için uygulanan istisnalar için TTK m. 376 Tebliği’ne bakılmalıdır.
Birleşme süreci adım adım
- Finansal tablolar ve ara bilançoBirleşme, birleşmeye katılan şirketlerin finansal tablolarına dayanır. Bilanço günü ile sözleşmenin imzalanması arasında altı aydan fazla süre geçmişse ya da şirketlerin malvarlığında önemli değişiklikler olmuşsa ara bilanço çıkarılması gerekir.
- Birleşme sözleşmesiBirleşmeye katılan şirketlerin yönetim organları birleşme sözleşmesini yazılı şekilde yapar ve genel kurulların onayına sunar (TTK m. 145). Sözleşmede şirketlerin unvanları, payların değişim oranı, varsa denkleştirme ödemesi ve ayrılma akçesi, imtiyazlı pay sahiplerine tanınan haklar ve payların kara katılma tarihi gibi zorunlu unsurlar yer alır (TTK m. 146).
- Birleşme raporuYönetim organları birleşmenin amacını, sonuçlarını, değişim oranını ve çalışanlar üzerindeki etkilerini açıklayan bir rapor hazırlar (TTK m. 147). Küçük ve orta ölçekli şirketler, bütün ortakların onayıyla bu rapordan vazgeçebilir.
- DenetimBirleşme sözleşmesi, rapor ve birleşmeye esas bilanço bağımsız denetçi tarafından denetlenir; değişim oranının uygunluğu bu denetimin merkezindedir.
- İnceleme hakkıHer şirket, genel kurul kararından önceki otuz gün içinde birleşme sözleşmesini, raporu, denetim raporunu ve son üç yılın finansal tablolarıyla faaliyet raporlarını ortakların incelemesine sunar (TTK m. 149).
- Genel kurul kararıBirleşme sözleşmesi, her şirketin genel kurulunda kanundaki nisaplarla onaylanır (TTK m. 151).
- Tescil ve ilanBirleşme kararı ticaret siciline tescil ettirilir. Birleşme tescil ile geçerlilik kazanır; devrolunan şirketin bütün aktif ve pasifleri devralan şirkete geçer ve devrolunan şirket sicilden silinir (TTK m. 152 ve 153).
Genel kurul nisapları
Anonim şirkette birleşme kararı, esas sözleşmede aksi öngörülmemişse genel kurul toplantı ve karar nisaplarına ilişkin TTK m. 418 hükmüne göre alınır (TTK m. 421/5). Birleşmeye özgü TTK m. 151/1-a ise anonim şirketler için esas sermayenin çoğunluğunu temsil etmek kaydıyla genel kurulda mevcut oyların dörtte üçünü öngördüğünden, iki hüküm arasındaki ilişki uygulamada tartışılmaktadır; işlem öncesinde ticaret sicili müdürlüğünün uygulaması kontrol edilmeli ve mümkünse her iki nisabı da karşılayan bir karar alınmalıdır. Esas sözleşmede daha ağır bir nisap bulunup bulunmadığı ve birleşmenin işletme konusunu tamamen değiştirip değiştirmediği ayrıca kontrol edilmelidir. Limited şirkette ise birleşme kararı için esas sermayenin en az dörtte üçünü temsil eden ve bütün ortakların dörtte üçünü oluşturan ortakların olumlu oyu aranır (TTK m. 151). Birleşme sözleşmesi ortaklara yalnızca ayrılma akçesi öngörüyorsa, devrolunan şirkette oy hakkı bulunan ortakların en az yüzde doksanının olumlu oyu gerekir (TTK m. 151/5). Nisaplara ilişkin genel çerçeve için esas sözleşme değişikliği yazımıza bakabilirsiniz.
Ortakların korunması: pay, hak ve ayrılma akçesi
Devrolunan şirketin ortakları, birleşme sonucunda devralan şirkette, sahip oldukları payların gerçek değerine uygun pay ve haklar elde etmelidir (TTK m. 140). Değişim oranı bu değerlere göre belirlenir. Küsuratı denkleştirmek için denkleştirme ödemesi yapılabilir; ancak bu ödeme, verilen payların gerçek değerinin onda birini aşamaz. İmtiyazlı payların ve oydan yoksun payların sahiplerine devralan şirkette eşdeğer haklar veya uygun bir karşılık tanınmalıdır.
Birleşme sözleşmesi, ortaklara devralan şirkette pay almak ile ayrılma akçesi almak arasında seçim hakkı tanıyabilir; hatta yalnızca ayrılma akçesi öngörebilir (TTK m. 141). Bu son durumda ortak, şirketten çıkarılmış olur. Kanun bu nedenle zorunlu ayrılma akçeli birleşmeyi yukarıda belirtilen yüzde doksanlık nisaba bağlamıştır. Azlık pay sahiplerinin genel kurul süreçlerindeki hakları için anonim şirketlerde azınlık hakları yazımıza bakabilirsiniz.
Kolaylaştırılmış birleşme
Grup içi birleşmelerde süreç önemli ölçüde sadeleşir. Aşağıdaki hallerde kolaylaştırılmış birleşme usulü uygulanabilir (TTK m. 155):
- Tam bağlı şirket: Devralan sermaye şirketi, devrolunan sermaye şirketinin oy hakkı veren bütün paylarına sahipse.
- Ortak hakimiyet: Bir şirket, bir gerçek kişi veya kanuni ya da sözleşmesel olarak bağlı bir grup, birleşen sermaye şirketlerinin oy hakkı veren bütün paylarına sahipse.
- Yüzde doksan: Devralan şirket, devrolunan şirketin oy hakkı veren paylarının en az yüzde doksanına sahipse; bu durumda azlıktaki ortaklara devralan şirkette pay ile birlikte gerçek değerde ayrılma akçesi seçeneği sunulmalı ve birleşme onlara ek ödeme veya kişisel edim yükümlülüğü getirmemelidir.
Tam sahiplikte birleşme raporu, denetim, inceleme hakkı ve genel kurul onayı gerekmez; sözleşmenin bazı unsurları da düzenlenmeyebilir (TTK m. 156/1). Yüzde doksanlık halde ise rapor ve genel kurul onayı aranmaz, ancak inceleme hakkının tescil başvurusundan otuz gün önce tanınması gerekir (TTK m. 156/2). Bu durumda birleşme yönetim organlarının kararıyla gerçekleşir.
Alacaklıların ve çalışanların korunması
Birleşme, alacaklıların borçlusunu değiştirir. Bu nedenle kanun, birleşmeye katılan şirketlerin alacaklılarına teminat isteme hakkı tanır. Alacaklılar, birleşmenin hukuken geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde istemde bulunurlarsa, devralan şirket alacaklarını teminat altına almak zorundadır (TTK m. 157). Alacaklılar bu hakları konusunda Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yedişer gün arayla üç defa yapılan ilanla ve şirketlerin internet sitelerinde yapılan ilanla uyarılır. Birleşme alacağın ödenmesini tehlikeye düşürmüyorsa teminat yükümlülüğü ortadan kalkabilir; uyuşmazlık halinde mahkeme karar verir.
Çalışanlar bakımından iş ilişkileri, birleşme ile birlikte bütün hak ve borçlarıyla devralan şirkete geçer; bu konuda 4857 sayılı İş Kanunu m. 6 uygulanır (TTK m. 158). Bölünmede TTK m. 178, tür değiştirmede TTK m. 190 aynı yönde düzenleme içerir. İş Kanunu m. 6’daki devreden ve devralan işverenin birlikte sorumluluğu kuralı, tüzel kişiliğin birleşme veya tür değiştirme sonucu sona erdiği hallerde uygulanmaz; bu durumda işçilik borçları zaten külli halefiyetle devralan şirkete geçer. Kısmi bölünmede ise devreden şirket varlığını sürdürdüğünden birlikte sorumluluk kuralı gündeme gelebilir.
Sözleşmeleri gözden geçirin. Kanuni halefiyet ilkesine rağmen bazı kredi, kira, bayilik ve lisans sözleşmeleri, birleşme veya kontrol değişikliği halinde karşı tarafa fesih ya da muacceliyet hakkı tanır. Bu hükümler işlemden önce taranmalı, gerekiyorsa karşı tarafların onayı alınmalıdır.
Bölünme
Bölünme, bir şirketin malvarlığının tamamının veya bir kısmının başka şirketlere geçirilmesidir (TTK m. 159). Sermaye şirketleri ve kooperatifler bölünebilir (TTK m. 160). Kanun iki temel tür öngörür:
Bölünme ayrıca simetrik veya asimetrik olabilir. Simetrik bölünmede ortaklar, devralan şirketlerde mevcut pay oranlarını korur. Asimetrik bölünmede ise pay oranları değişir; bazı ortaklar yalnızca belirli bir şirkette pay sahibi olabilir. Asimetrik bölünme ortakların durumunu doğrudan değiştirdiğinden, bölünen şirkette oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanının onayını gerektirir.
Bölünmenin aşamaları
Süreç birleşmeye benzer. Mevcut bir şirkete devir yapılıyorsa yönetim organları bölünme sözleşmesi imzalar; yeni şirket kurulacaksa bölünen şirketin yönetim organı bölünme planı hazırlar (TTK m. 166). Sözleşme veya plan yazılı olur ve genel kurul onayına sunulur. Yönetim organları bölünme raporu hazırlar (TTK m. 169); küçük ve orta ölçekli şirketler bütün ortakların onayıyla rapordan vazgeçebilir. Bölünmede inceleme hakkı genel kurul kararından önceki iki ay içinde tanınır; bu süre birleşmedeki otuz günden uzundur. Genel kurul kararı kanundaki nisaplarla alınır (TTK m. 173).
Alacaklıların korunması ve müteselsil sorumluluk
Bölünmede alacaklılar, genel kurul kararından önce ilanla çağrılır ve teminat isteyebilir (TTK m. 174 ve 175). Bölünme sözleşmesinde veya planında bir borç hangi şirkete verilmişse, o şirket asıl borçludur. Bu şirket borcu ödemezse, bölünmeye katılan diğer şirketler kanundaki şartlarla müteselsilen sorumlu olur (TTK m. 176). Bu kural, alacaklının borçlunun malvarlığının bölünmesi yüzünden zarar görmesini önler.
Tür değiştirme
Tür değiştirmede şirket tasfiye edilmez ve yeni bir şirket kurulmaz; aynı tüzel kişi yoluna farklı bir türde devam eder. Malvarlığı, sözleşmeler ve davalar etkilenmez; unvan ve esas sözleşme yeni türe uygun hale getirilir. Kanun izin verilen tür değiştirmeleri sınırlı olarak sayar (TTK m. 180). Örneğin bir anonim şirket limited şirkete, bir limited şirket anonim şirkete, bir kolektif veya komandit şirket sermaye şirketine dönüşebilir.
- Tür değiştirme planı: Yönetim organı yazılı bir plan hazırlar; planda yeni tür, unvan, esas sözleşme ve ortakların yeni türdeki payları gösterilir (TTK m. 181).
- Rapor ve inceleme: Tür değiştirmenin hukuki ve ekonomik gerekçelerini açıklayan rapor hazırlanır (TTK m. 183); ortaklara plan ve rapor üzerinde inceleme hakkı tanınır ve tür değiştirme kararı genel kurulda kanundaki nisaplarla alınır.
- Sermaye ve kuruluş hükümleri: Yeni türün kuruluş hükümleri, özellikle asgari sermaye şartı uygulanır. Limited şirketten anonim şirkete geçişte sermayenin anonim şirket için öngörülen asgari tutarı karşılaması gerekir. 1 Ocak 2024’ten beri asgari esas sermaye anonim şirkette 250.000 TL, limited şirkette 50.000 TL’dir; tutarlar Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirilebilir.
- Tescil: Tür değiştirme, ticaret siciline tescil ile hüküm doğurur.
Şahıs şirketinden sermaye şirketine geçişte, ortakların tür değiştirmeden önce doğmuş şirket borçlarından kişisel sorumluluğu kanundaki süreyle sınırlı olarak devam eder. Kuruluşa ilişkin ayrıntılar için anonim şirket kuruluşu yazımıza bakabilirsiniz.
Ortakların açabileceği davalar
Kanun, yeniden yapılanma işlemlerine özgü üç dava öngörür. Bu davalar, genel kurul kararlarına karşı açılan genel iptal davasından farklı sürelere ve şartlara tabidir.
| Dava | Kim açar? | Amaç | Süre |
|---|---|---|---|
| Denkleştirme davası (TTK m. 191) | Payları ve hakları uygun biçimde korunmayan ortak | Uygun bir denkleştirme akçesine hükmedilmesi; işlemin geçerliliği etkilenmez | Kararın ilanından itibaren 2 ay |
| İptal davası (TTK m. 192) | Karara olumlu oy vermemiş ve muhalefetini tutanağa geçirtmiş ortak | Birleşme, bölünme veya tür değiştirme kararının iptali | Kararın ilanından itibaren 2 ay |
| Sorumluluk davası (TTK m. 193) | Şirket, ortaklar ve alacaklılar | İşleme katılanların kusurlarıyla verdikleri zararın tazmini | Genel hükümler |
İptal davasında mahkeme, giderilebilir bir eksiklik varsa öncelikle eksikliğin giderilmesi için süre verir. Kanun, tamamlanmış bir yeniden yapılanmanın geri alınmasının yaratacağı zararları göz önünde tutarak işlemin korunmasını tercih eder. İki aylık sürenin, genel kurul kararlarına karşı genel iptal davasındaki üç aylık süreden kısa olduğuna dikkat edilmelidir; genel iptal davası için genel kurul kararlarının iptali ve butlanı yazımıza bakabilirsiniz.
Vergi, rekabet ve sermaye piyasası boyutu
Birleşme ve bölünme, Kurumlar Vergisi Kanunu’ndaki devir ve bölünme hükümlerinin şartları sağlandığında vergisiz yapılabilir. Bu şartlar, kayıtlı değerlerin aynen devri ve beyanname yükümlülükleri gibi teknik ayrıntılar içerir ve işlemin planlanmasında belirleyicidir. Ayrıntılar vergi hukuku yazılarımızda ele alınmaktadır.
Birleşmeye katılan şirketlerin cirosu Rekabet Kurumu’nun belirlediği eşikleri aşıyorsa, birleşme Rekabet Kurulu’nun izninden önce hüküm doğurmaz. Halka açık şirketlerde ayrıca Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemelerine uyulması ve Kurul onayı gerekir. Bu izin süreçleri işlem takvimine baştan dahil edilmelidir.
Kontrol listesi
- Uygunluk: Birleşen şirketlerin türleri birleşmeye elverişli mi; sermaye kaybı veya borca batıklık var mı?
- Belgeler: Finansal tablolar güncel mi, ara bilanço gerekiyor mu?
- Değerleme: Değişim oranı bağımsız bir değerlemeye dayanıyor mu?
- Ortaklar: İnceleme hakkı süresinde tanındı mı; imtiyazlı pay sahiplerinin onayı gerekiyor mu?
- Üçüncü kişiler: Kredi ve kira sözleşmelerindeki kontrol değişikliği hükümleri, rekabet izni, çalışanların bilgilendirilmesi.
Sık yapılan hatalar
- Borca batık bir şirketi, kaybı karşılayacak özvarlığı olmayan bir şirketle birleştirmeye çalışmak.
- Bilanço tarihi ile sözleşme tarihi arasında altı aydan fazla süre geçtiği halde ara bilanço çıkarmamak.
- İnceleme hakkı için öngörülen otuz günlük (bölünmede iki aylık) süreye uymamak.
- Değişim oranını gerçek değerlere dayandırmamak ve denkleştirme davası riskini göz ardı etmek.
- Kredi, kira ve lisans sözleşmelerindeki kontrol değişikliği hükümlerini işlemden önce taramamak.
- Rekabet izni gereken birleşmeyi izin alınmadan tescil ettirmek.
Sık sorulan sorular
Birleşmede devrolunan şirketin tasfiye edilmesi gerekir mi?
Hayır. Devrolunan şirket tasfiyesiz sona erer; bütün aktif ve pasifleri tescil ile birlikte devralan şirkete geçer ve unvanı sicilden silinir.
Grup şirketlerinin birleşmesinde genel kurul kararı gerekir mi?
Devralan şirket devrolunan şirketin oy hakkı veren bütün paylarına sahipse kolaylaştırılmış birleşme uygulanır ve genel kurul onayı aranmaz. Yüzde doksanlık sahiplikte de genel kurul onayı gerekmez; ancak azlığa ayrılma akçesi seçeneği ve inceleme hakkı tanınmalıdır.
Birleşmeye itiraz eden ortak ne yapabilir?
Karara olumlu oy vermemiş ve muhalefetini tutanağa geçirtmişse, kararın ilanından itibaren iki ay içinde iptal davası açabilir. Payları uygun biçimde korunmamışsa, yine iki ay içinde denkleştirme davası açabilir.
Alacaklılar birleşmeyi engelleyebilir mi?
Birleşmeyi engelleyemezler; ancak birleşmenin geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde alacaklarının teminat altına alınmasını isteyebilirler.
Limited şirketi anonim şirkete dönüştürmek için tasfiye gerekir mi?
Hayır. Tür değiştirmede tüzel kişilik devam eder. Ancak anonim şirketin kuruluş hükümleri, özellikle asgari sermaye şartı karşılanmalıdır.
Kısmi bölünmede bölünen şirket ne olur?
Varlığını sürdürür. Devredilen malvarlığı bölümünün karşılığında devralan şirketin payları ya ortaklarına verilir ya da bölünen şirketin kendisi bu payları alır.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla