Kamulaştırma İşleminin İptali Davası Nedir? Şartları ve Süresi

Kamulaştırma işleminin iptali davası, idare tarafından tesis edilen kamulaştırma işleminin hukuka uygunluğunun idari yargı mercileri tarafından denetlenmesini sağlayan bir idari dava türüdür. Bu dava ile kamulaştırma işleminin yetki, şekil, sebep, konu veya amaç unsurlarından biri yönünden hukuka aykırı olduğu ileri sürülerek işlemin iptali talep edilir.

Kamulaştırma işleminin iptali davası süreye tabi olup, genel kural olarak kamulaştırma işlemine ilişkin tebligatın yapıldığı tarihten itibaren 30 gün içinde açılması gerekir. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, süresi içinde dava açılmaması halinde kamulaştırma işlemi kesinleşir.

Bu yazıda, kamulaştırma işleminin iptali davasının hangi durumlarda açılabileceği, dava açma süresi, görevli ve yetkili mahkeme ile yargılama sürecine ilişkin temel hususlar ele alınacaktır.

Bir önceki rehberimizde kamulaştırma sürecinin genel hatlarını incelemiştik. Bu yazıda, sürecin en kritik virajlarından biri olan ve idarenin mülkiyet hakkına müdahalesini kökten engelleyebilecek olan “Kamulaştırma İşleminin İptali Davası” konusunu mercek altına alıyoruz.

İşte yazınız için hazırladığım detaylı ve akademik derinliği olan bölüm:

1. Kamulaştırma İşleminin İptali Davası Nedir?

Kamulaştırma işleminin iptali davası; idarenin özel mülkiyetteki bir taşınmazı edinmek için tesis ettiği idari işlemin, hukuka aykırılık gerekçesiyle ortadan kaldırılmasını hedefleyen bir idari yargı yoludur.

Çoğu zaman kamulaştırma süreci sadece “bedel” üzerinden tartışılsa da, iptal davası bedelden bağımsız olarak işlemin esasına saldırır. Bu dava, taşınmaz malikine; “İdare bu taşınmazı kamulaştırırken kanuna aykırı davranmıştır veya burada gerçek bir kamu yararı yoktur” diyerek işlemi durdurma ve iptal ettirme imkanı tanır.

1.1. Hukuki Dayanağı

İptal davası, gücünü bireyin mülkiyet hakkını koruyan en üst normlardan ve usul kanunlarından alır:

• T.C. Anayasası (Madde 125): “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” ilkesi bu davanın temelidir. Anayasa, mülkiyet hakkının ancak kanunla ve kamu yararı amacıyla sınırlanabileceğini öngördüğü için, bu sınırların aşıldığı her durumda iptal davası açılması anayasal bir haktır.
• 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu (Madde 14): Kanun, kamulaştırma tebligatı yapılan maliklerin, tebliğ tarihinden itibaren belirli bir süre içinde idari yargıda iptal davası açabileceğini açıkça düzenlemiştir.
• 2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK): Davanın açılış şekli, süreleri ve yargılama usulü bu kanun çerçevesinde yürütülür.

1.2. Davanın Amacı

Bu davanın temel amacı, idarenin “kamu gücü” kullanarak mülkiyet hakkına yaptığı müdahalenin hukuk sınırları içinde kalıp kalmadığını denetlemektir. Somut olarak şu hedefleri taşır:

• Hukuka Uygunluk Denetimi: İdarenin işlemi tesis ederken yetki, şekil, sebep, konu ve amaç (kamu yararı) yönlerinden bir hata yapıp yapmadığının belirlenmesi.
• Kamu Yararı Testi: Yapılacak projenin gerçekten toplumsal bir fayda sağlayıp sağlamadığının veya o hizmet için söz konusu taşınmazın seçilmesinin zorunlu olup olmadığının (ölçülülük ilkesi) yargı eliyle teyit edilmesi.
• Mülkiyet Hakkının Korunması: Hukuka aykırı olduğu tespit edilen bir kamulaştırma işleminin iptal edilerek, taşınmazın malikte kalmasının sağlanması ve mülkiyet hakkına yönelik haksız müdahalenin sonlandırılması.

2. Kamulaştırma İşlemi Hangi Durumlarda İptal Edilebilir?

Kamulaştırma işlemi, idari bir işlem niteliğinde olduğundan, idari işlemlerin hukuka uygunluk denetimine ilişkin genel ilkeler çerçevesinde yargısal denetime tabidir. Bu kapsamda kamulaştırma işlemi; yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarından herhangi biri yönünden hukuka aykırı ise iptal edilebilir.

Uygulamada kamulaştırma işlemlerinin iptaline yol açan başlıca hukuka aykırılık halleri aşağıda yer almaktadır.

2.1. Kamu Yararı Kararının Bulunmaması veya Hukuka Aykırı Olması

Kamulaştırma işleminin en temel şartı kamu yararı kararının alınmış olmasıdır. Kamu yararı kararı bulunmaksızın yapılan kamulaştırma işlemi hukuka aykırı olup iptal edilmesi gerekir.

Ayrıca kamu yararı kararının yetkili merci tarafından alınmamış olması, gerekli onay sürecinden geçirilmemesi veya somut bir kamu ihtiyacına dayanmaması halinde de kamulaştırma işlemi hukuka aykırı hale gelir. Bu durumda idari yargı mercileri tarafından kamu yararı kararının iptaline ve buna bağlı olarak kamulaştırma işleminin ortadan kaldırılmasına karar verilebilir.

2.2. Yetkisiz İdare Tarafından Kamulaştırma Yapılması

Kamulaştırma yetkisi, kanunla belirlenmiş idarelere tanınmış bir yetkidir. Bu nedenle bir idarenin görev ve yetki alanı dışında kalan bir taşınmaz hakkında kamulaştırma işlemi tesis etmesi hukuka aykırılık teşkil eder.

Örneğin bir belediyenin yetki alanı dışında kalan bir taşınmaz hakkında kamulaştırma kararı alması veya kamulaştırma yetkisi bulunmayan bir kamu kurumunun kamulaştırma işlemi yapması durumunda, işlem yetki yönünden sakat hale gelir ve iptal edilmesi gerekir.

2.3. Kamulaştırma Usulüne Uyulmaması

Kamulaştırma işlemi, şekle sıkı sıkıya bağlı bir idari süreçtir. Bu süreçte kanunda öngörülen usul kurallarına uyulmaması, işlemin hukuka aykırı hale gelmesine neden olur.

Özellikle aşağıdaki durumlar uygulamada sıkça iptal sebebi oluşturmaktadır:

• Satın alma (uzlaşma) usulünün uygulanmaması
• Maliklere usulüne uygun tebligat yapılmaması
• Değer tespit işlemlerinin kanuna uygun şekilde yürütülmemesi
• Gerekli onay ve kararların alınmaması

Bu tür usul eksiklikleri, kamulaştırma işleminin şekil unsuru bakımından hukuka aykırı sayılmasına yol açar.

2.4. Kamulaştırmanın Gerçekten Kamu Yararı Taşımaması

Kamulaştırma işlemi ancak kamu yararının bulunması halinde yapılabilir. Kamu yararı bulunmaksızın veya kamu yararı görünümü altında farklı bir amaçla yapılan kamulaştırma işlemleri hukuka aykırı kabul edilir.

Örneğin bir taşınmazın kamu hizmeti amacı dışında özel bir kişi veya kuruluşun yararına olacak şekilde kamulaştırılması veya kamu yararı gerekçesinin somut olayla uyumlu olmaması durumunda, kamulaştırma işlemi amaç unsuru yönünden hukuka aykırı hale gelir ve iptal edilebilir.

2.5. Kamulaştırmanın Ölçüsüz veya Gereksiz Olması

Kamulaştırma işlemi, kamu yararı amacıyla yapılmakla birlikte ölçülülük ilkesine uygun olmalıdır. İdare, kamulaştırma yaparken mülkiyet hakkına en az müdahale edecek yöntemi seçmekle yükümlüdür.

Kamulaştırılacak alanın ihtiyaçtan fazla belirlenmesi, alternatif çözümler mümkün olduğu halde daha ağır bir müdahale yoluna başvurulması veya taşınmazın tamamının kamulaştırılması yerine bir kısmının yeterli olmasına rağmen tümünün kamulaştırılması gibi durumlar ölçülülük ilkesine aykırılık teşkil eder. Bu hallerde kamulaştırma işlemi konu ve amaç unsurları yönünden hukuka aykırı sayılarak iptal edilebilir.

3. Kamulaştırma İşleminin İptali Davasını Kim Açabilir?

Kamulaştırma işleminin iptali davası, kamulaştırma işleminden dolayı hukuki menfaati ihlal edilen kişiler tarafından açılabilir. İdari yargı hukukunda dava açma ehliyeti, davacının dava konusu işlemle kişisel, güncel ve meşru bir menfaat ilişkisinin bulunmasına bağlıdır.

Bu nedenle kamulaştırma işlemine doğrudan muhatap olan veya taşınmaz üzerinde ayni hak sahibi bulunan kişiler, kamulaştırma işleminin iptali istemiyle idari yargıda dava açma hakkına sahiptir.

• Taşınmaz Maliki

Kamulaştırma işleminin iptali davasını açabilecek kişiler arasında öncelikle taşınmaz maliki yer alır. Çünkü kamulaştırma işlemi doğrudan malikinin mülkiyet hakkına müdahale niteliği taşımaktadır.

Taşınmazın malikine yapılan tebligat ile birlikte dava açma süresi işlemeye başlar. Bu nedenle malik, kamulaştırma işleminin hukuka aykırı olduğunu düşündüğü takdirde, süresi içinde iptal davası açarak mülkiyet hakkının korunmasını talep edebilir.

• Paydaşlar

Paylı mülkiyete konu taşınmazlarda her paydaş, kendi payı yönünden kamulaştırma işleminden doğrudan etkilenir. Bu nedenle paydaşlardan her biri, diğer paydaşların katılımına gerek olmaksızın tek başına kamulaştırma işleminin iptali davası açabilir.

Başka bir ifadeyle paydaşların birlikte hareket etmesi zorunlu değildir. Her paydaşın dava açma hakkı bağımsız olup, dava açma süresi her paydaş bakımından kendisine yapılan tebligat tarihine göre ayrı ayrı hesaplanır.

• Sınırlı Ayni Hak Sahipleri

Taşınmaz üzerinde mülkiyet hakkı dışında sınırlı ayni hakka sahip olan kişiler de, kamulaştırma işlemi nedeniyle haklarının doğrudan etkilenmesi halinde iptal davası açabilirler. Çünkü kamulaştırma işlemi yalnızca mülkiyet hakkını değil, taşınmaz üzerindeki diğer ayni hakları da ortadan kaldıran veya sınırlayan bir işlem niteliği taşır.

Bu kapsamda özellikle aşağıdaki kişiler dava açma hakkına sahiptir:

Örneğin:

• İntifa hakkı sahibi
• Üst hakkı sahibi
• İrtifak hakkı sahibi

Bu kişiler, sahip oldukları ayni hakkın kamulaştırma işlemi nedeniyle sona ermesi veya sınırlandırılması halinde, hukuki menfaatlerinin ihlal edildiğini ileri sürerek kamulaştırma işleminin iptali istemiyle dava açabilirler.

4. Kamulaştırma İşleminin İptali Davasında Süre

Kamulaştırma işleminin iptali davası, süreye tabi bir idari dava olup, dava açma süresi 30 gündür. Bu süre, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 14. maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. Kamulaştırılacak taşınmazın sahibi, zilyedi ve diğer ilgililer; kendilerine yapılan tebligat gününden, tebligat yapılamayan hallerde ilan tarihinden veya ilan süresinin bitiminden itibaren otuz gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası açabilir.

Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, süresi içinde dava açılmaması halinde kamulaştırma işlemi kesinleşir. Paylı veya iştirak halinde mülkiyette de paydaşların tek başına dava hakkı bulunduğu Kanun’un 14. maddesinde ayrıca düzenlenmiştir.

5. Kamulaştırma İşleminin İptali Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Kamulaştırma işlemi bir idari işlem niteliğinde olduğundan, işlemin iptali istemiyle açılacak davalar idari yargı düzeni içinde görülür.

Bu kapsamda kamulaştırma işleminin iptali davalarında görev ve yetki, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu hükümlerine göre belirlenmektedir.

5.1. Görevli Mahkeme

Kamulaştırma işleminin iptali davalarında görevli mahkeme, kural olarak İdare Mahkemesidir. Kamulaştırma işleminin dayanağını oluşturan kamu yararı kararı ve kamulaştırma işlemi idari işlem niteliğinde olduğundan, bu işlemlerin iptali istemiyle açılacak davalar idari yargı yerinde görülür.

Ancak kamulaştırma sürecine ilişkin bazı uyuşmazlıklar idari yargının değil, adli yargının görev alanına girmektedir. Örneğin kamulaştırma bedelinin tespiti ve taşınmazın idare adına tesciline ilişkin davalar Asliye Hukuk Mahkemesinde görülür. Bu ayrım, uygulamada en sık karıştırılan hususlardan biridir.

5.2. Yetkili Mahkeme

Kamulaştırma işleminin iptali davalarında yetkili mahkeme, kural olarak taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. Bu düzenleme, taşınmazla ilgili uyuşmazlıkların yer bakımından en yakın ve uygun yargı yerinde görülmesini sağlamayı amaçlamaktadır.

Başka bir ifadeyle, kamulaştırma işlemi hangi il veya ilçede bulunan taşınmaza ilişkin ise, o taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Yetki kuralı kamu düzenine ilişkin olup, mahkeme tarafından re’sen dikkate alınır.

6. Kamulaştırma İşleminin İptali Davasında Yürütmenin Durdurulması

Kamulaştırma işleminin iptali davası açılması, kural olarak kamulaştırma işleminin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle dava açılmış olsa dahi idare, kamulaştırma işlemlerini sürdürmeye devam edebilir. Ancak davacı, kamulaştırma işleminin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğacağını ileri sürerek yürütmenin durdurulmasını talep edebilir.

Yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde, kamulaştırma işleminin uygulanması geçici olarak durur ve dava sonuçlanıncaya kadar idare tarafından işlem tesis edilmesi veya taşınmaz üzerinde tasarrufta bulunulması mümkün olmaz. Bu yönüyle yürütmenin durdurulması kurumu, kamulaştırma işlemlerine karşı açılan iptal davalarında mülkiyet hakkını koruyan en önemli geçici hukuki güvencelerden biridir.

6.1. Yürütmenin Durdurulması Şartları

Kamulaştırma işleminin iptali davasında yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca iki temel şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• İşlemin açıkça hukuka aykırı olması
• İşlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması

Bu iki şartın birlikte bulunmaması halinde mahkeme tarafından yürütmenin durdurulması talebi reddedilir.

6.2. Kamulaştırma Davalarında Yürütmenin Durdurulmasının Önemi

Kamulaştırma işlemlerinde yürütmenin durdurulması talebi, özellikle taşınmazın kısa sürede idare adına tescil edilmesi veya fiilen kullanıma başlanması ihtimalinin bulunduğu durumlarda büyük önem taşır. Çünkü kamulaştırma işlemi tamamlandıktan sonra taşınmazın eski hale getirilmesi çoğu zaman mümkün olmayabilir.

Bu nedenle uygulamada kamulaştırma işleminin iptali davası açılırken, aynı dilekçe ile yürütmenin durdurulması talebinde bulunulması çoğu durumda hukuki koruma bakımından zorunlu bir adım niteliği taşımaktadır.