“Devren kiralık” ilanları, kira sözleşmelerinin el değiştirmesinin ne kadar yaygın olduğunu gösterir. Bu ifadeyle çoğu zaman bir işyerinin eşyası, müşteri çevresi ve faaliyet düzeniyle birlikte yeni bir işletmeciye bırakılması kastedilir. Hukuken ise bu sonuç farklı kurumlarla sağlanabilir: kira sözleşmesinin devri, ticari işletmenin devri, alt kira ya da eski sözleşme sona erdirilip yeni bir sözleşme yapılması. Her birinin şartı ve sonucu farklıdır.
Bu yazıda kira sözleşmesinin devrini (kira ilişkisinin devri) Türk Borçlar Kanunu m. 323 çerçevesinde konut ve işyeri kiraları için ayrı ayrı ele alıyoruz. Devrin geçerlilik şartlarını, kiraya verenin rızasının önemini, işyeri kiralarında rızanın hangi durumda reddedilebileceğini, rıza verilmezse başvurulacak yolları ve devreden kiracının devirden sonraki sorumluluğunu rakamlı örneklerle anlatıyoruz.
- Kira sözleşmesi devredilebilir mi?
- Evet, ancak kiraya verenin yazılı rızasıyla (TBK m. 323/1). Rızasız devir kiraya verene karşı hüküm doğurmaz.
- Konut ve işyeri farkı?
- Konutta kiraya veren rıza verip vermemekte serbesttir. İşyerinde ise haklı sebep olmadıkça rıza vermekten kaçınamaz.
- Devreden kiracı sorumlu kalır mı?
- Konutta devreden kiracı borçlarından kurtulur. İşyerinde sözleşmenin bitimine kadar ve en fazla iki yıl devralanla birlikte müteselsilen sorumludur (TBK m. 323/3).
- Kiraya veren haksız yere reddederse?
- Öğretideki görüşe göre işyeri kiracısı arabuluculuktan sonra sulh hukuk mahkemesinde rızanın yerine geçecek bir karar ve gerekirse tazminat isteyebilir.
Kira sözleşmesinin devri nedir?
Kira sözleşmesinin devri, mevcut kira sözleşmesinde kiracı tarafın değişmesidir. Yeni bir sözleşme kurulmaz; sözleşme kira bedeli, süre, kullanım amacı ve diğer bütün şartlarıyla aynen devam eder. Devralan, kiraya verenle doğrudan sözleşme ilişkisine girer ve devredenin yerine geçer. Kanunun ifadesiyle, kiraya verenin yazılı rızasıyla kira ilişkisi kendisine devredilen kişi, kira sözleşmesinde kiracının yerine geçer ve devreden kiracı, kiraya verene karşı borçlarından kurtulur (TBK m. 323/2).
Devir, uygulamada sıkça benzer kurumlarla karıştırılır:
- Alt kira: Kiracı sözleşmenin tarafı olarak kalır ve kiralananı üçüncü bir kişiye kiralar. Kiracı değişmez (TBK m. 322). Ayrıntılar için alt kira ve kullanım hakkının devri yazımıza bakabilirsiniz.
- Ticari işletmenin devri: İşletmenin aktif ve pasifleriyle birlikte satılmasıdır. İşletme devri, kira sözleşmesinin kendiliğinden devri anlamına gelmez; kira ilişkisinin geçmesi için ayrıca kiraya verenin yazılı rızası gerekir.
- Yeni sözleşme: Eski sözleşme karşılıklı sona erdirilir, kiraya veren yeni kiracıyla yeni bir sözleşme yapar. Bu durumda yeni kira bedeli ve yeni şartlar serbestçe belirlenir. Teknik olarak devir söz konusu değildir.
Hangi yolun seçildiği; kira bedelinin korunması, eski kiracının sorumluluğu, kira süresinin hesaplanması ve tahliye sebeplerinin işleyişi bakımından önemli farklar doğurur. Örneğin devirde sözleşme aynen devam ettiği için on yıllık uzama süresi ve beş yıllık kira tespit dönemi gibi süreler sözleşmenin başlangıcından itibaren işlemeye devam eder.
Devrin geçerlilik şartları
Kira ilişkisinin devri üç taraflı bir işlemdir. Aşağıdaki şartlar birlikte aranır:
- Yürürlükte bir kira sözleşmesiSözleşme yazılı veya sözlü olabilir; ancak devir tarihinde sona ermemiş olmalıdır. Süresi dolup yenilenmemiş, feshedilmiş ya da başka bir sebeple sona ermiş bir sözleşme devredilemez.
- Devreden ve devralan arasında anlaşmaUygulamada “devir sözleşmesi” ya da “işyeri devir protokolü” adıyla yapılır. Devralanın kiracı sıfatını ve sözleşmenin bütün şartlarını kabul ettiği açıkça yazılmalıdır. Bu anlaşma tek başına devri gerçekleştirmez.
- Kiraya verenin yazılı rızasıKiracı, kiraya verenin yazılı rızasını almadıkça kira ilişkisini başkasına devredemez (TBK m. 323/1). Yazılı rıza devrin geçerlilik şartıdır. Rıza devirden önce izin olarak verilebileceği gibi sonradan onay şeklinde de verilebilir.
- Açık ve tereddütsüz iradeBelgelerden kimin hangi tarihten itibaren kiracı olduğu, devreden kiracının hangi tarihe kadarki borçlardan sorumlu olduğu ve güvence bedelinin akıbeti açıkça anlaşılmalıdır.
En güvenli yöntem, kiraya veren, devreden ve devralanın birlikte imzaladığı üçlü bir devir protokolüdür. Protokolde devir tarihi, kira bedelinin o tarihteki tutarı, birikmiş borçların kime ait olduğu, güvence bedelinin (depozitonun) devralana mı aktarılacağı yoksa devredene mi iade edileceği ve varsa kefilin durumu yazılmalıdır. Kira sözleşmesinin kendisinin nasıl kurulduğuna ilişkin genel kurallar için kira sözleşmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Konut kiralarında devir
Konut kiralarında kiraya veren, devre rıza gösterip göstermemekte serbesttir. Kanun, rızadan haklı sebep olmadıkça kaçınılamayacağı kuralını yalnızca işyeri kiraları için koymuştur (TBK m. 323/1, ikinci cümle). Bunun nedeni, konut kirasının kiraya verenle kiracı arasındaki kişisel güven ilişkisine daha sıkı bağlı olmasıdır. Kiraya veren devralanın kimliğini, ödeme gücünü ve konutu nasıl kullanacağını değerlendirip devri kabul etmeyebilir; bu nedenle ayrıca gerekçe göstermek zorunda değildir.
Kiraya veren rıza verirse devreden kiracı, kiraya verene karşı borçlarından kurtulur (TBK m. 323/2). Konut kiralarında kanun ayrıca bir müteselsil sorumluluk öngörmez. Devir tarihine kadar doğmuş borçlar ise kural olarak devredene aittir; bunun aksi protokolde kararlaştırılabilir.
Aile konutunda eşin rızası. Kiralanan konut aile konutuysa, eşlerden biri diğer eşin açık rızası olmadan aile konutuna ilişkin kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez ve konut üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m. 194/1). Kiracı eşin kira ilişkisini başkasına devretmesi için diğer eşin açık rızası da alınmalıdır. Konu aile konutu nedir yazımızda ayrıca anlatılıyor.
Uygulamada konut kiralarında devir yerine çoğunlukla eski sözleşme karşılıklı olarak sona erdirilir ve yeni kiracıyla yeni bir sözleşme yapılır. Bu yol kiraya verene yeni kira bedeli belirleme imkanı verir. Kiracı açısından ise eski sözleşmenin karşılıklı sona erdirildiğinin yazılı olarak belgelenmesi, ileride kira borcu talebiyle karşılaşmamak için önemlidir.
İşyeri kiralarında devir
İşyeri kiralarında kanun, kiracının yaptığı yatırımı ve işletmenin sürekliliğini korumak için kiraya verenin takdir yetkisini sınırlamıştır: kiraya veren, işyeri kiralarında haklı sebep olmadıkça devre rıza vermekten kaçınamaz (TBK m. 323/1). Rıza yine yazılı olmalıdır; ancak reddin haklı bir sebebe dayanması gerekir.
Öğretide ayrıca devralanın gerekli bilgi ve tecrübeden yoksun olması, kiracının şahsına bağlı özel şartlarla kurulmuş sözleşmeler, devrin yalnızca yüksek bir devir bedeli (hava parası) elde etmek amacıyla yapılması ve kiracının devralanla yaptığı anlaşma hakkında kiraya verene bilgi vermemesi de haklı sebep örnekleri arasında sayılmaktadır. Her olay kendi koşullarında değerlendirilir. Öğretideki görüşe göre kiraya veren rıza talebine makul bir sürede cevap vermezse rızadan kaçınmış sayılır.
İşletme devri ile kira devrinin ilişkisi
Bir kafe, eczane, restoran veya mağaza devredilirken işletmenin değeri büyük ölçüde mevcut konumuna bağlıdır. Bu nedenle işletme devri sözleşmesi, kira sözleşmesinin devrini de kapsayacak şekilde kurgulanmalıdır. İşletme devri kendiliğinden kira ilişkisini devretmediği için, devralan işletmeci kiraya verenin yazılı rızası alınmadan faaliyete başlarsa kiralananı hukuken kiracı sıfatıyla kullanmış olmaz. Bu durum hem devralanı hem de devredeni risk altında bırakır. Devir protokolünün, kiraya verenin rızasının alınmasını devrin şartı olarak düzenlemesi ve rıza alınamazsa devir bedelinin iadesini öngörmesi önerilir.
Tacir kiracılar bakımından bir tarihsel not: 6217 sayılı Kanun’un geçici 2. maddesi, kiracının tacir veya tüzel kişi olduğu işyeri kiralarında TBK m. 323’ün de aralarında bulunduğu bazı hükümlerin uygulanmasını sekiz yıl ertelemişti. Bu erteleme 1 Temmuz 2020’de sona ermiştir; bugün TBK m. 323 bütün işyeri kiralarına uygulanır.
Kiraya veren rıza vermezse ne yapılabilir?
Konut kiralarında kiraya verenin rıza vermemesi hukuka aykırı sayılmaz; kiracının seçenekleri sözleşmeyi kanuni bildirim süreleriyle sona erdirmek veya kiraya verenle yeni kiracı arasında yeni bir sözleşme yapılmasını sağlamaktır. İşyeri kiralarında ise haklı sebep olmadan rızadan kaçınmak, kanundaki yükümlülüğe aykırıdır. Bu durumda işyeri kiracısı şu adımları izleyebilir:
- Yazılı talepDevralanın kimliğini, mali durumunu gösteren belgeleri ve faaliyetin niteliğini kiraya verene yazılı olarak bildirin; rıza isteyin ve cevap için makul bir süre verin. İspat için noter ihtarnamesi tercih edilir.
- Gerekçe isteyinKiraya veren reddediyorsa gerekçesini yazılı olarak açıklamasını isteyin. Somut bir haklı sebep ileri sürülmemesi, ileride davada kiracının lehine değerlendirilir.
- Arabulucuya başvurunUyuşmazlık kira ilişkisinden doğduğu için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (HUAK m. 18/B). Süreç için kira uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk yazımıza bakabilirsiniz.
- Dava açınÖğretide kabul edildiği üzere işyeri kiracısı, haklı sebep olmadan rıza vermeyen kiraya verene karşı rızanın sağlanmasına yönelik bir eda davası açabilir; mahkeme haklı sebep bulunmadığını tespit ederse kararı kiraya verenin rızasının yerine geçer ve devir kararın kesinleşmesiyle hüküm doğurur. Kiracı ayrıca devrin engellenmesi nedeniyle uğradığı zararın, örneğin kaçırılan devir bedelinin, tazminini isteyebilir.
Görevli mahkeme, kira ilişkisinden doğan bütün davalarda olduğu gibi sulh hukuk mahkemesidir (HMK m. 4/1-a). Dava davalının yerleşim yerinde veya sözleşmenin ifa yerinde açılabilir (HMK m. 6, 10). Rızanın sağlanmasına yönelik davalarda maktu harç, tazminat taleplerinde nispi harç uygulanır; 2026 yılında sulh hukukta başvurma harcı 335,20 TL, maktu karar ve ilam harcı 732 TL, nispi harç oranı binde 68,31’dir.
Sözleşme sona ererse dava dayanaksız kalır. Devir, yürürlükteki bir sözleşmenin devridir. Dava sürerken kira sözleşmesi feshedilir veya kiracı tahliye edilirse devre izin istemenin konusu kalmaz. Bu süreçte kira bedelini düzenli ödemeye ve sözleşmeye aykırı davranmamaya özen gösterin.
Devrin sonuçları ve devreden kiracının sorumluluğu
Rızayla yapılan devirde kira ilişkisi sona ermez, yalnızca kiracı değişir. Kira bedeli, kullanım amacı, sözleşme süresi ve diğer bütün şartlar devralan için de aynen geçerlidir. Devralan, devir tarihinden itibaren kiracının bütün hak ve borçlarını üstlenir.
Devreden kiracının durumu kiranın türüne göre değişir:
- Konut kiraları: Devreden kiracı, kiraya verene karşı borçlarından kurtulur (TBK m. 323/2).
- İşyeri kiraları: Devreden kiracı, kira sözleşmesinin bitimine kadar ve en fazla iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumlu olur (TBK m. 323/3). Kiraya veren bu süre içinde kira bedelini, yan giderleri ve sözleşmeden doğan diğer borçları devralandan da devredenden de isteyebilir.
Örnek 1: Belirli süreli işyeri kira sözleşmesi 31 Aralık 2028’de bitiyor. Kiracı, kiraya verenin yazılı rızasıyla sözleşmeyi 1 Mart 2026’da devrediyor. Sözleşmenin bitimine iki yıldan uzun süre kaldığı için devreden kiracının müteselsil sorumluluğu iki yılla sınırlıdır ve 1 Mart 2028’de sona erer.
Örnek 2: Aynı devir 1 Mart 2026’da yapılıyor, ancak sözleşme 31 Ağustos 2026’da bitiyor. Devreden kiracının sorumluluğu sözleşmenin bitim tarihi olan 31 Ağustos 2026’ya kadar sürer.
Güvence bedeli ve kefil
Kiracının verdiği güvence bedeli (depozito) devirde kendiliğinden devralana geçmez; protokolde devralana aktarılacağı ya da devredene iade edileceği açıkça yazılmalıdır. Sözleşmedeki kefil de kural olarak kefil olduğu kiracının borçlarını güvence altına almıştır. Kefilin devralanın borçlarından da sorumlu olması isteniyorsa kefilin yazılı onayı alınmalı veya yeni bir kefalet kurulmalıdır. Kira kefaletine özgü kurallar için kira sözleşmesinde kefilin sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Devir ile alt kira arasındaki farklar
Kira sözleşmesinin devrinde kiracı değişir; alt kira ilişkisinde ise kiracı sözleşmede kalır ve kiralananı başkasına kullandırır. Bu temel fark, sorumluluğun kimde kalacağını da belirler.
| Konu | Kira sözleşmesinin devri | Alt kira |
|---|---|---|
| Kiracı sıfatı | Değişir; devralan kiracı olur | Asıl kiracı sözleşmenin tarafı olarak kalır |
| Kiraya verenle ilişki | Devralanla doğrudan sözleşme ilişkisi | Alt kiracıyla doğrudan sözleşme ilişkisi yok |
| Rıza | Her durumda yazılı rıza; işyerinde haklı sebepsiz ret yok | Konut ve çatılı işyerinde yazılı rıza; diğer kiralarda kiraya verene zarar verecek değişiklik yoksa serbest |
| Eski kiracının sorumluluğu | Konutta sona erer; işyerinde sözleşme bitimine kadar ve en fazla iki yıl müteselsil | Asıl kiracı sözleşme sona erinceye kadar bütün borçlardan sorumlu |
| Hukuki sonuç | Sözleşme aynı şartlarla yeni kiracıyla devam eder | Kullanım hakkı üçüncü kişiye bırakılır, ana sözleşme aynen sürer |
Kiraya verenin rızası olmadan yapılan devir
Yazılı rıza alınmadan yapılan devir kiraya verene karşı hüküm doğurmaz. Kiracı sıfatı devralana geçmez; eski kiracı, kira bedeli ve diğer bütün borçlardan kiraya verene karşı sorumlu olmaya devam eder. Kiralananı kullanan kişi ise kiraya verenle sözleşme ilişkisi kurmuş sayılmaz; kiraya veren alacaklarını sözleşmedeki kiracıdan ister.
Rızasız devir ve kiralananın üçüncü kişiye bırakılması aynı zamanda sözleşmeye aykırı kullanım niteliği taşır. Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiraya veren, kiracıya en az otuz gün süre vererek aykırılığın giderilmesini, aksi takdirde sözleşmeyi feshedeceğini yazılı olarak ihtar edebilir (TBK m. 316/2). Süre sonunda aykırılık sürerse sözleşmeyi feshedip tahliye davası açabilir. Bu tahliye sebebinin işleyişi kiracı nasıl tahliye edilir yazımızda özetlenmiştir. Kira bedeli de ödenmiyorsa ödeme temerrüdüne dayalı yollar ayrıca kullanılabilir.
Kiraya verenin rızasız devirden haberdar olup uzun süre ses çıkarmaması, kira bedelini doğrudan devralandan tahsil etmesi gibi davranışlar, somut olayın özelliklerine göre sonradan verilmiş bir onay olarak değerlendirilebilir. Ancak yazılılık şartı nedeniyle bu tür örtülü kabuller dar yorumlanır; kira bedelinin üçüncü kişi tarafından ödenmesi tek başına rıza sayılmaz.
Başvuru yolu ve gerekli belgeler
Devir sürecinde hem devreden hem devralan hem de kiraya veren bakımından şu belgelerin hazırlanması önerilir:
- Kira sözleşmesi ve ekleri: Sözleşmenin aslı, varsa ek protokoller ve kira artışlarını gösteren yazışmalar.
- Devir protokolü: Tercihen kiraya verenin de imzaladığı üçlü protokol; devir tarihi, birikmiş borçlar, depozito, kefil ve demirbaşların durumu.
- Rıza belgesi: Kiraya verenin yazılı rızası. Noter onaylı olması ispatı kolaylaştırır.
- Ödeme kayıtları: Devir tarihine kadar kira ve aidatların ödendiğini gösteren dekontlar.
- Uyuşmazlık halinde: Rıza talebini ve ret cevabını gösteren ihtarnameler, devralanın mali durumuna ilişkin belgeler, arabuluculuk son tutanağı.
Devirden sonra yeni kiracı adına abonelikler, vergi kayıtları ve işyeri açma ve çalışma ruhsatı gibi idari işlemlerin güncellenmesi de gerekir. Kira sözleşmesi tapuya şerh edilmişse şerhin güncellenmesi ayrıca değerlendirilmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Kiraya verenin yazılı rızasını almadan işletmeyi devredip yeni işletmeciyi kiralanana yerleştirmek.
- İşletme devrinin kira sözleşmesini de kendiliğinden devrettiğini düşünmek.
- Devreden işyeri kiracısının, devirden sonra hiçbir sorumluluğunun kalmadığını sanmak.
- Konut kiraya vereninin devre rıza vermek zorunda olduğunu düşünmek.
- Depozitonun ve kefilin durumunu devir protokolünde düzenlememek.
- Rıza davası sürerken kira ödemelerini aksatıp sözleşmenin feshine yol açmak.
Sık sorulan sorular
Ev sahibinin izni olmadan dükkanı devredebilir miyim?
Hayır. Kira ilişkisinin devri için kiraya verenin yazılı rızası şarttır. İşyeri kiralarında kiraya veren haklı sebep olmadıkça rıza vermekten kaçınamaz; rıza vermezse arabuluculuktan sonra sulh hukuk mahkemesine başvurabilirsiniz.
Devrettiğim işyerinin kirası ödenmezse benden istenebilir mi?
Evet, belirli bir süre için. İşyeri kiralarında devreden kiracı, sözleşmenin bitimine kadar ve en fazla iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumludur. Konut kiralarında ise devreden kiracı devirle birlikte borçlarından kurtulur.
Ev sahibi devre izin vermek için daha yüksek kira isteyebilir mi?
Konut kiralarında kiraya veren rıza vermekte serbest olduğu için yeni bir sözleşme önerebilir. İşyeri kiralarında ise daha yüksek kira beklentisi haklı sebep sayılmaz; devir mevcut sözleşmenin şartlarıyla yapılır.
Devren kiralık işyerinde kira sözleşmesi yenilenir mi?
Kira sözleşmesi devredilirse yenilenmez; aynı şartlarla devam eder. Taraflar eski sözleşmeyi sona erdirip yeni bir sözleşme yapmayı da seçebilir. Bu durumda kira bedeli ve diğer şartlar yeniden belirlenir.
Devir sırasında depozito ne olur?
Depozito kendiliğinden devralana geçmez. Devir protokolünde depozitonun devralana aktarılacağı ya da devredene iade edileceği açıkça yazılmalıdır.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla