Nafaka Alacağının İcra Yoluyla Tahsili

Nafaka alacaklarının icra yoluyla tahsili, nafaka borçlusunun mahkeme kararıyla hükmedilen nafaka yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde, alacaklının icra takibi yoluyla alacağını zorla tahsil etmesini ifade eder. Nafaka, niteliği gereği süreklilik arz eden ve sosyal devlet ilkesi kapsamında korunan bir alacak türü olup, Türk hukukunda diğer borçlara kıyasla özel ve öncelikli tahsil usullerine bağlanmıştır.

Nafaka borçlusunun ödemelerini aksatması veya tamamen durdurması durumunda, nafaka alacaklısı açısından “nafaka borcu nasıl tahsil edilir?”, “icra takibi nasıl başlatılır?”, “nafaka borcu ödenmezse ne olur?” gibi sorular gündeme gelmektedir.

Bu yazımızda; nafaka alacağının hukuki niteliğini, nafaka türlerine göre icra takibinin nasıl yapılacağını, ödenmeyen nafaka borçları nedeniyle hangi haciz yollarına başvurulabileceğini ve nafaka borcunu ödemeyen borçlunun karşılaşabileceği hukuki ve cezai sonuçları, mevzuat ve uygulama çerçevesinde sade ve anlaşılır bir şekilde açıklanmaktadır.

1. Nafaka Alacağı Nedir? (Hukuki Tanımı ve Niteliği)

Nafaka, bir kişinin, ekonomik olarak kendisine bağımlı olan diğer bir kişiye, mahkeme kararıyla ve düzenli şekilde yapmakla yükümlü olduğu ödemeyi ifade eder. Türk hukuk sisteminde nafaka, Aile Hukuku kapsamında düzenlenmiş olup, çoğunlukla boşanma, ayrılık veya aile içi yükümlülüklerden doğan uyuşmazlıklar sonucunda hükmedilir.

Nafaka alacağı, mahkeme tarafından belirlenen nafaka borcunun süresinde ve eksiksiz şekilde ödenmemesi hâlinde, alacaklı tarafından icra takibi yoluyla tahsil edilmesi mümkün olan bir hukuki taleptir. Nafaka alacakları, diğer alacak türlerinden farklı olarak, belirli bir süre boyunca düzenli ve sürekli ödenmesi gereken bir yükümlülük içerir. Bu yönüyle nafaka borcu, sosyal devlet anlayışı çerçevesinde kişisel nitelikte ve kamu düzeniyle yakından ilişkili bir borç olarak kabul edilmektedir.

1.1. Türk Hukukunda Nafaka Türleri

Türk Medeni Kanunu’na göre nafaka alacağı, hukuki dayanağı ve amacı dikkate alınarak dört ana tür altında incelenmektedir:

• Tedbir Nafakası: Boşanma veya ayrılık davası sürecinde, dava sonuçlanıncaya kadar ekonomik açıdan zor durumda kalabilecek eşe veya çocuklara, geçici nitelikte bağlanan nafakadır.
• Yoksulluk Nafakası: Boşanma sonucunda yoksulluğa düşecek olan eşin, kusuru daha ağır olmamak kaydıyla, diğer eşten geçimini sağlayacak ölçüde talep edebileceği nafaka türüdür.
• İştirak Nafakası: Boşanma sonrası velayeti kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım, eğitim ve sağlık giderlerine katılmak amacıyla ödediği nafakadır.
• Yardım Nafakası: Üçüncü dereceye kadar olan hısımlar arasında, bakıma muhtaç durumda bulunan kişiye destek sağlanması amacıyla hükmedilen nafaka türüdür.

2. Nafaka Alacağı Nasıl Tahsil Edilir? (Tahsil Yöntemleri)

Nafaka alacağının tahsili, nafaka borçlusunun ödeme davranışına göre iki temel yöntem üzerinden gerçekleştirilir. Borçlunun nafaka yükümlülüğünü kendiliğinden ve düzenli şekilde yerine getirmesi hâlinde rızai tahsilsöz konusu olurken, ödemenin yapılmaması veya aksatılması durumunda cebri tahsil yollarınabaşvurulması gündeme gelir.

Bu kapsamda nafaka alacağının tahsili için uygulanabilecek yöntemler şunlardır:

• Rızai Ödeme Suretiyle Tahsil (Gönüllü Ödeme)
• Cebri (Zorla) Tahsil Yolları

Her iki tahsil yöntemi, uygulanma şekli, sonuçları ve taraflar bakımından doğurduğu hukuki etkiler bakımından farklılık göstermekte olup, aşağıda ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.

2.1. Rızai Ödeme Suretiyle Tahsil (Gönüllü Ödeme)

Rızai ödeme, nafaka borçlusunun mahkeme kararıyla belirlenen nafaka tutarını, herhangi bir icra takibine gerek kalmaksızın kendiliğinden ve düzenli şekilde ödemesidir. Taraflar arasında bir uyuşmazlık bulunmaması hâlinde, rızai ödeme nafaka alacağının tahsili bakımından en hızlı ve en pratik yöntem olarak kabul edilir.

Rızai ödeme, uygulamada aşağıdaki şekillerde gerçekleştirilebilir:

• Banka havalesi veya EFT yoluyla ödeme
• Elden ödeme (ileride ispat sorunları yaşanmaması için mutlaka makbuz veya yazılı belge ile desteklenmesi önerilir)
• Otomatik ödeme talimatı verilmesi suretiyle düzenli ödeme yapılması

Ancak nafaka borçlusunun, rızai ödeme kapsamında yaptığı ödemeleri aksatması veya tamamen durdurması hâlinde, nafaka alacaklısı açısından cebri tahsil yollarına başvurma hakkı doğar.

2.2. Cebri (Zorla) Tahsil Yolları

Nafaka borçlusunun rızai ödeme yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda, nafaka alacaklısı icra dairesine başvurarak icra takibi yoluyla alacağını tahsil edebilir. Cebri tahsil, devletin icra organları aracılığıyla yürütülen ve borçlunun iradesi dışında alacağın zorla tahsil edilmesini amaçlayan bir süreçtir. Cebri tahsil kapsamında başvurulabilecek başlıca yollar şunlardır:

İcra Takibi Yoluyla Tahsil

Nafaka alacaklısı, borçlunun yerleşim yerindeki yetkili icra dairesine başvurarak icra takibi başlatır. İcra müdürlüğü tarafından borçluya ödeme emri gönderilir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde itiraz etmez ve ödeme yapmazsa, icra takibi kesinleşir ve cebri icra aşamasına geçilir.

Takibin kesinleşmesine rağmen nafaka borcunun ödenmemesi hâlinde haciz uygulanabilir. Özellikle nafaka alacakları bakımından maaş haczi, uygulamada en sık başvurulan ve etkili tahsil yöntemlerinden biridir.

Nafaka Ödememe Suçu Nedeniyle Şikâyet

İcra takibine rağmen nafaka borcunu ödemeyen borçlu hakkında, İcra ve İflas Kanunu’nun 344. maddesi uyarınca tazyik hapsi talep edilebilir. Bu kapsamda, nafaka borcunu ödemeyen borçlu hakkında üç aya kadar tazyik hapsi uygulanması mümkündür.

Borçlu, nafaka borcunu ödediği takdirde derhâl serbest bırakılır. Ancak tazyik hapsinin infaz edilmesi, nafaka borcunu ortadan kaldırmaz; borç ödenmediği sürece alacak devam eder.

3. Nafaka Türlerine Göre İcra Takibi Yoluyla Tahsil

Nafaka alacağının icra yoluyla tahsilinde, nafakanın türü, uygulanacak icra takip yolunun tespit edilmesi bakımından belirleyici niteliktedir. Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen nafaka türleri, icra hukukunda ilamlı ve ilamsız icra takibi ayrımı çerçevesinde farklı usullere tâbidir. Bu nedenle, icra takibine konu edilecek nafakanın hukuki niteliğinin doğru tespiti, takip sürecinin hukuka uygun ve etkin şekilde yürütülmesi açısından zorunludur.

Aşağıda, nafaka türlerine göre uygulanması gereken icra takip yolları açıklanmaktadır.

3.1. Tedbir Nafakası İcrası (İlamsız İcra Takibi)

Tedbir nafakası, boşanma veya ayrılık davası devam ederken, dava sürecinde taraflardan birinin veya müşterek çocuğun ekonomik açıdan zarara uğramasını önlemek amacıyla, mahkemece geçici nitelikte hükmedilen nafaka türüdür. Tedbir nafakasının icrası bakımından;

• Mahkeme tarafından verilen ara karar, icra takibine dayanak teşkil eder,
• Bu kararın kesinleşmesi aranmaz,
• Nafaka alacağı, ilamsız icra takibi yoluyla icra dairesi aracılığıyla tahsil edilebilir.

Dolayısıyla tedbir nafakası, ilam niteliğinde kesinleşmiş bir hükme dayanmadığından, icra hukukunda ilamsız takip hükümlerine tâbi olarak takip edilir.

3.2. Yoksulluk Nafakası İcrası (İlamlı İcra Takibi)

Yoksulluk nafakası, boşanma sonucunda yoksulluğa düşecek olan eş lehine, kusuru daha ağır olmamak kaydıyla, diğer eş aleyhine hükmedilen nafaka türüdür. Yoksulluk nafakasının icra yoluyla tahsil edilebilmesi için;

• Boşanma kararının kesinleşmiş olması gereklidir.
• İlamlı icra takibi açılması gereklidir.

Kesinleşmemiş bir boşanma kararıyla hükmedilen yoksulluk nafakası, icra takibine konu edilemez.

3.3. İştirak Nafakası İcrası (İlamlı İcra Takibi)

İştirak nafakası, boşanma sonrasında velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin, müşterek çocuğun bakım, eğitim ve sağlık giderlerine katılmasını sağlamak amacıyla hükmedilen nafaka türüdür. İştirak nafakasının icrası bakımından da;

• Boşanma davası içerisinde iştirak nafakasına hükmedildiyse boşanma kararının kesinleşmiş olması gereklidir.
• İştirak nafakasının tahsil edilmesi için ilamlı icra takibi açılması gereklidir.

Bu yönüyle iştirak nafakası, yoksulluk nafakası ile aynı icra usulüne tâbidir.

4. Ödenmeyen Nafaka Borçları Nedeniyle Haciz

Nafaka borcunun süresinde ve düzenli olarak ödenmemesi hâlinde, nafaka alacaklısı icra dairesine başvurarak borçlunun malvarlığı üzerinde haciz uygulanmasını talep edebilir. Nafaka alacakları, niteliği gereği öncelikli alacak sayıldığından, haciz yoluyla tahsil bakımından diğer alacak türlerine göre daha etkin şekilde korunmaktadır.

Haciz işlemi; borçlunun taşınır ve taşınmaz malları, banka hesapları, ücret ve gelirleri ile üçüncü kişilerdeki alacakları üzerinde uygulanabilir.

Taşınır ve Taşınmaz Mallara Haciz

Nafaka borçlusunun adına kayıtlı taşınır ve taşınmaz mallar, nafaka alacağının tahsili amacıyla haczedilebilir. Bu kapsamda;

• Taşınmaz Haczi: Nafaka borçlusunun adına kayıtlı ev, arsa veya iş yeri gibi taşınmazlara haciz konularak satış işlemi gerçekleştirilebilir.
• Araç Haczi: Borçlunun adına kayıtlı olan motorlu taşıtlar haczedilerek satılabilir.
• Diğer Taşınır Malların Haczi: Borçlunun değerli eşyaları (altın, mücevher, elektronik eşyalar vb.) haczedilebilir ve satışa çıkarılabilir.

Banka Hesaplarına Haciz

Borçlunun banka nezdindeki mevduat hesaplarına haciz konulması mümkündür. İcra dairesi tarafından ilgili bankalara gönderilen haciz yazıları ile borçlunun hesaplarında bulunan tutarlara bloke uygulanır ve mevcut bakiye nafaka alacağına mahsup edilir. Hesapta yeterli bakiye bulunmaması hâlinde, haciz işlemi alacak tamamen tahsil edilinceye kadar devam edebilir.

Maaş ve Düzenli Gelirlere Haciz

Ödenmeyen nafaka borçları için borçlunun maaşı ve düzenli gelirleri üzerine haciz uygulanabilir. Bu amaçla icra dairesi, borçlunun çalıştığı kuruma maaş haczi müzekkeresi gönderir ve işveren, bildirilen oranlarda kesinti yapmakla yükümlüdür.

• Cari (aylık) nafaka borçları bakımından, hükmedilen nafaka tutarı maaşın 1/4’ünden fazla olsa dahi kesinti yapılabilir.
• Birikmiş nafaka borçları ise genel kural gereği maaşın en fazla dörtte biri oranında haczedilebilir.

Kanuni istisnalar saklı kalmak kaydıyla, emekli maaşı ve işsizlik ödeneği gibi gelirlerden de nafaka alacağı için kesinti yapılması mümkündür.

Üçüncü Kişilerdeki Alacaklara Haciz

Nafaka borçlusunun üçüncü kişilerden olan alacakları da hacze konu edilebilir. Bu kapsamda icra dairesi tarafından üçüncü kişilere haciz ihbarnamesi gönderilerek, borçluya yapılması gereken ödemenin doğrudan nafaka alacaklısına yapılması istenebilir. Kira gelirleri, ticari alacaklar ve benzeri düzenli gelirler bu kapsamdadır.

Şirket Ortaklığı Payı ve Kar Payı Haczi

Eğer nafaka borçlusu bir şirket ortağıysa, şirketten elde edeceği gelirler ve ortaklık payları da haciz kapsamında değerlendirilebilir.

• Şirket kar payına haciz: Nafaka borçlusunun, şirketten elde ettiği kar payına icra dairesi tarafından el konulabilir.
• Hisse senetleri veya ortaklık payına haciz: Eğer borçlu bir anonim veya limited şirkette ortaksa, hisse senetleri üzerine haciz işlemi uygulanabilir.
• Şirket gelirlerine haciz: Borçlunun bir şirketten düzenli olarak aldığı ödemeler, nafaka borcunun tahsili için haczedilebilir.

Miras ve Sigorta Alacakları Haczi

Borçlunun nafaka borcunu ödemediği durumlarda, miras veya sigorta tazminatı gibi gelirleri de haczedilebilir.

• Borçlunun bir miras payı varsa, icra dairesi bu payın nafaka alacaklısına ödenmesi için haciz işlemi uygulayabilir.
• Borçlu, bir sigorta tazminatı veya sosyal güvenlik ödemesi aldıysa, nafaka borcuna karşılık bu ödemeler haczedilebilir.

Kira Gelirlerinin Haczi

Borçlu, bir taşınmazdan kira geliri elde ediyorsa, bu kira bedeli nafaka alacağı için haczedilebilir.

• Borçlunun kiracıdan düzenli olarak aldığı kira bedeli, doğrudan nafaka alacaklısına yönlendirilerek tahsil edilebilir.
• İcra dairesi, kiracıya gönderdiği haciz ihbarnamesi ile kira bedelinin icra dosyasına ödenmesini talep edebilir.

5. Nafaka Alacaklarında Yetkili İcra Dairesi

Nafaka alacaklarının icra yoluyla tahsilinde, yetkili icra dairesinin doğru belirlenmesi, takip sürecinin usulüne uygun ve etkin şekilde yürütülmesi bakımından önem taşır. Nafaka icra takibinde yetki, takibin ilamlı veya ilamsız olması ile nafakanın hukuki niteliğine göre farklılık göstermektedir.

İlamlı İcra Takibinde Yetkili İcra Dairesi

Yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ve yardım nafakası gibi mahkeme kararıyla hükmedilmiş ve kesinleşmiş nafaka alacakları, ilamlı icra takibine konu edilir. Bu tür nafaka alacakları bakımından;

• Türkiye’deki herhangi bir icra dairesinde ilamlı icra takibi başlatılabilir.
• Alacaklının veya borçlunun yerleşim yeri ile icra dairesi arasında bir yetki bağlantısı aranmaz.

Bu düzenleme, nafaka alacaklarının niteliği gereği alacaklının korunmasını ve alacağın daha hızlı tahsil edilmesini amaçlamaktadır.

İlamsız İcra Takibinde Yetkili İcra Dairesi

Tedbir nafakası gibi ara kararlarla hükmedilen ve henüz kesinleşmiş ilam niteliği taşımayan nafaka alacakları, ilamsız icra takibine konu edilir. İlamsız icra takibinde genel kural olarak;

• Nafaka borçlusunun yerleşim yerindeki icra dairesi yetkilidir.

Bununla birlikte, tedbir nafakasının geçici ve korunmaya yönelik niteliği dikkate alınarak, uygulamada ve Yargıtay kararlarında, somut olayın özelliklerine göre borçlunun yerleşim yeri dışındaki icra dairelerindede takip yapılabileceği kabul edilmektedir. Bu nedenle yetki değerlendirmesi yapılırken nafakanın türü ve takip yolu birlikte göz önünde bulundurulmalıdır.

6. Nafaka Ödememe Suçu ve Tazyik Hapsi (İİK Madde 344)

Nafaka borçlusu, mahkeme kararıyla hükmedilen nafaka yükümlülüğünü haklı bir neden olmaksızın yerine getirmezse, nafaka alacaklısı tarafından şikâyet yoluyla cezai yaptırım uygulanması talep edilebilir. Türk hukukunda nafaka borcunun ödenmemesi, İcra ve İflas Kanunu’nun 344. maddesi kapsamında düzenlenmiş olup, kanunda öngörülen şartların varlığı hâlinde borçlu hakkında tazyik hapsi uygulanması mümkündür.

Tazyik hapsi, nafaka borcunun tahsilini sağlamak amacıyla öngörülmüş, cezalandırmadan ziyade zorlayıcı nitelikte bir yaptırımdır ve nafaka borcunun kamu düzeniyle yakından ilişkili olması nedeniyle hukuk sisteminde özel bir yer tutmaktadır.

6.1. Nafaka Ödememe Suçunun Şartları

Nafaka borcunun ödenmemesi nedeniyle tazyik hapsi talep edilebilmesi için aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• İcra Edilebilir Bir Nafaka Borcu Bulunmalıdır: Nafaka borcu, mahkeme kararıyla hükmedilmiş ve icra takibine konu edilebilir nitelikte olmalıdır. (Tedbir nafakası bakımından kesinleşme şartı aranmaz.)
• Nafaka Borçlusu Ödeme Yükümlülüğünü Yerine Getirmemelidir: Borçlunun, nafaka borcunu kısmen veya tamamen ödememesi hâlinde şikâyet hakkı doğar.
• Alacaklı Tarafından Şikâyette Bulunulmalıdır: Nafaka ödememe fiili, resen soruşturulmaz. Alacaklının, borçlunun nafaka borcunu ödemediğini icra ceza mahkemesine şikâyet etmesi gerekir.
• Şikâyet Süresi İçinde Başvurulmalıdır: Nafaka borcunun ödenmemesi her ay bakımından ayrı bir ihlal oluşturur. Şikâyet, her bir ihlal tarihinden itibaren üç ay içinde yapılmalıdır. Bu süre geçirildiğinde ilgili aya ilişkin şikâyet hakkı düşer.

6.2. Nafaka Borcunu Ödemeyen Borçluya Uygulanacak Tazyik Hapsi

İcra ve İflas Kanunu’nun 344. maddesi uyarınca, nafaka borcunu ödemeyen borçlu hakkında üç aya kadar tazyik hapsi uygulanabilir.

Tazyik hapsine ilişkin temel hususlar şunlardır:

• Tazyik hapsi, borçlunun nafaka borcunu ödemeye zorlanması amacıyla uygulanır.
• Borçlu, hapis süresi içinde nafaka borcunu ödediği takdirde derhâl tahliye edilir.
• Borçlu ödeme yapmazsa, tazyik hapsi süresi tamamlanarak tahliye edilir; ancak nafaka borcu ortadan kalkmaz.
• Tazyik hapsi, adli sicile işlenen bir ceza değildir; ertelemeye, paraya çevirmeye veya seçenek yaptırımlara konu edilemez.