Tenkis Davası ve Mirasta Saklı Pay

Miras HukukuTenkis Davası ve Mirasta Saklı Pay

Tenkis, sözlük anlamıyla indirme ve hafifletme demektir. Mirasbırakan malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir, ancak bu özgürlüğün bir sınırı vardır: en yakın yasal mirasçılarına kanunun ayırdığı saklı payı ortadan kaldıramaz. Bu sınırı aşan vasiyetler ve sağlığında yapılan karşılıksız kazandırmalar, saklı payı zedelenen mirasçının açacağı tenkis davasıyla indirilir.

Bu yazıda saklı pay oranlarını, tasarruf edilebilir kısmın nasıl hesaplandığını, hangi kazandırmaların tenkise tabi olduğunu, tenkiste uyulacak sırayı, dava sürelerini ve dava sürecini somut rakamlı örneklerle anlatıyoruz.

Tenkis davası nedir?

Saklı pay, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufla veya sağlığında yaptığı bağışlarla dokunamayacağı miras payı bölümüdür. Kanun saklı payı ihlal eden bir tasarrufu kendiliğinden geçersiz saymaz. Vasiyetname veya bağış geçerli olarak doğar ve saklı payı zedelenen mirasçı harekete geçmedikçe bütün sonuçlarını doğurur. Mirasçı isterse, saklı payını elde etmeye yetecek ölçüde tasarrufun indirilmesini dava eder (TMK m. 560/1). Tenkis davası bu nedenle tasarrufu bütünüyle ortadan kaldırmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmını etkisiz kılar.

Tenkis hakkı dava yoluyla kullanılabildiği gibi savunma (def’i) yoluyla da ileri sürülebilir. Örneğin kendisine bırakılan vasiyetin yerine getirilmesini isteyen kişiye karşı mirasçı, vasiyetin saklı payını zedelediğini her zaman savunma olarak öne sürebilir (TMK m. 571/3).

Saklı pay sahipleri ve oranları

Saklı pay, yasal miras payının belirli bir oranıdır (TMK m. 506). Bu nedenle önce yasal mirasçıların payını bulmak, ardından saklı pay oranını uygulamak gerekir. Yasal payların nasıl hesaplandığını yasal mirasçılar ve miras payları yazımızda ayrıntılı anlattık.

• Altsoy: Yasal miras payının yarısı.
• Ana ve baba: Her biri için yasal miras payının dörtte biri.
• Sağ kalan eş: Altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı, diğer hallerde dörtte üçü. Eşin payı ve mal rejiminin tasfiyesiyle ilişkisi için sağ kalan eşin miras payı yazımıza bakabilirsiniz.
• Kardeşler: 5650 sayılı Kanunla 04.05.2007’den itibaren saklı payları yoktur. Bu tarihten sonraki ölümlerde kardeşler yasal mirasçı olsalar bile tenkis davası açamaz.

Aşağıdaki tabloda net hesap terekesinin 1.200.000 TL olduğu varsayılmıştır.

Basit bir örnek: tek oğlu olan bir baba hiçbir tasarrufta bulunmazsa mirasın tamamı oğluna kalır. Oğlun saklı payı yasal payının yarısıdır. Baba terekesinin yarısı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir; diğer yarıya ise oğlunun rızası olmadan dokunamaz.

Saklı pay kural olarak azaltılamaz. İstisnaları mirastan feragat sözleşmesi, mirasçılıktan çıkarma ve mirasın reddidir; bu hallerde mirasçı saklı payını kısmen veya tamamen kaybeder.

Tasarruf nisabı ve tenkis hesabı

Tasarruf edilebilir kısım (tasarruf nisabı), mirasbırakanın ölüm günündeki terekesine göre hesaplanır (TMK m. 507). Hesap üç adımda yapılır:

1. Net terekeyi bulunTereke aktifinden mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayıp onun bakımında olanların üç aylık geçim giderleri düşülür (TMK m. 507).
2. Kazandırmaları ekleyinTenkise tabi sağlararası kazandırmalar (TMK m. 508), denkleştirmeye tabi kazandırmalar ve mirasbırakanın üçüncü kişi lehine yaptırdığı hayat sigortasının ölüm anındaki satın alma değeri (TMK m. 509) bu tutara eklenir. Bulunan rakam hesap terekesidir.
3. Saklı payları çıkarınHesap terekesinden mirasçıların saklı payları düşülür; kalan kısım tasarruf nisabıdır. Nisabı aşan tasarruflar, saklı payı zedelenen mirasçının talebiyle tenkis edilir.

Rakamlı örnek

Mirasbırakan, eşi ve iki çocuğu (A ve B) varken ölüyor. Ölümünden sekiz ay önce, değeri 4.000.000 TL olan dairesini A’ya “paylaşmada hesaba katılmamak üzere” bağışlamış. Borçlar ve giderler düşüldükten sonra geride 2.000.000 TL net tereke kalmış; vasiyetname yok.

• Hesap terekesi: 2.000.000 + 4.000.000 = 6.000.000 TL.
• Yasal paylar: eş 1/4 (1.500.000 TL), A ve B 3/8 (her biri 2.250.000 TL).
• Saklı paylar: eş 1.500.000 TL (yasal payının tamamı), A ve B her biri 1.125.000 TL (3/16). Tasarruf nisabı 2.250.000 TL.
• Kalan terekeden alınan: eş 500.000 TL, A ve B her biri 750.000 TL.
• Zedelenen saklı paylar: eşte 1.000.000 TL, B’de 375.000 TL; toplam 1.375.000 TL.

Bağış ölümden önceki bir yıl içinde ve geri verilmemek kaydıyla altsoya yapıldığı için tenkise tabidir. A da saklı paylı mirasçı olduğundan yalnızca kendi saklı payını aşan kısımdan sorumludur (TMK m. 561). A’nın elinde 4.750.000 TL değer bulunduğundan 1.375.000 TL’lik tenkis rahatça karşılanır; tenkisten sonra A’nın elinde 3.375.000 TL kalır, bu da 1.125.000 TL’lik saklı payının 2.250.000 TL üzerindedir. Daire değeri azalmadan bölünemeyeceği için A, tenkise uğrayan kısmın bedelini ödeyerek daireyi elinde tutabilir ya da daireyi iade edip kendisine düşen kısmın karşılığını parayla isteyebilir (TMK m. 564). Altsoya yapılan kazandırmalarda ayrıca denkleştirme (iade) kuralları gündeme gelebilir; bu örnekte mirasbırakan bağışı açıkça denkleştirmeden muaf tutmuştur.

Tenkise tabi olan ve olmayan tasarruflar

Bütün ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan mirasçı atamaları ve belirli mal bırakmaları) tasarruf nisabını aştığı ölçüde tenkise tabidir. Sağlararası kazandırmalarda ise kanun sınırlı bir liste öngörür. TMK m. 565’e göre şu kazandırmalar ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkis edilir:

• Miras payına mahsuben yapılanlar: Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan malvarlığı devri veya borçtan kurtarma; olağan dışı çeyiz ve kuruluş sermayesi.
• Miras haklarının tasfiyesi: Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar.
• Bağışlamalar: Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde olağan hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar.
• Saklı payı dolanma amacı: Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açıkça belli olan kazandırmalar. Ölümden çok önce yapılmış bir bağış da bu amaç ispatlanırsa tenkis edilir.

Liste emredici ve sınırlıdır. Buna göre ölümden bir yıldan daha önce, dönme hakkı saklı tutulmadan ve saklı payı dolanma amacı taşımadan yapılan bağışlar, adet üzere verilen hediyeler, ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi için verilenler, kazanılmamış bir haktan feragat ve eşler arasında mal rejiminden doğan alacaklar tenkise tabi değildir. Gerçek bir bedel karşılığında yapılan satışlar da tenkis kapsamı dışındadır. Gerçekten bakım karşılığında kurulan ölünceye kadar bakma sözleşmesi de kural olarak tenkise tabi değildir; ancak devredilen malın değeri bakım ediminin çok üzerindeyse aşan kısım karşılıksız kazandırma sayılabilir ve kanun mirasçıların tenkis hakkını açıkça saklı tutar (TBK m. 615/3).

Kazandırmayı iyiniyetle edinen kişi, mirasın açıldığı anda elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli olmayan ise iyiniyetsiz zilyet gibi sorumlu olur (TMK m. 566). Mirasçı tenkis davası açmazsa, mirasçının iflas idaresi veya hakkında aciz belgesi alınmış alacaklıları da kanundaki koşullarla tenkis davası açabilir (TMK m. 562).

Tenkiste sıra

Saklı pay tamamlanıncaya kadar indirim belirli bir sırayla yapılır (TMK m. 570):

1. Ölüme bağlı tasarruflarİndirim önce vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan tasarruflardan yapılır. Birden fazla ölüme bağlı tasarruf varsa indirim kural olarak bunlar arasında oranlı biçimde paylaştırılır.
2. Sağlararası kazandırmalarSaklı pay hala tamamlanmadıysa sağlararası kazandırmalara geçilir; en yeni tarihli kazandırmadan başlanarak geriye doğru gidilir.
3. Kamuya yararlı kazandırmalarKamu tüzel kişilerine, kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.

Saklı paylı mirasçılara yapılan kazandırmalarda yalnızca saklı payı aşan kısım tenkise tabidir ve saklı paylı olmayanlara yapılan kazandırmalarla birlikte orantılı olarak indirilir (TMK m. 561). Somut olayın koşulları, örneğin bölünemeyen bir malın varlığı, sonucu etkileyebilir.

Tenkis davasında hak düşürücü süreler

Tenkis davası iki süreye bağlıdır ve hangisi önce dolarsa dava hakkı düşer (TMK m. 571):

• Bir yıl: Saklı paylı mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren. Öğrenme tarihi her tasarruf için ayrı belirlenir.
• On yıl: Vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılmasından, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından (ölümden) itibaren.

Bir tasarrufun iptali, daha önceki bir tasarrufu yeniden geçerli kılıyorsa, süreler iptal kararının kesinleşmesiyle işlemeye başlar. Süreler hak düşürücüdür; mahkeme kendiliğinden gözetir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, açılan bir iptal davası tamamen ıslahla tenkis davasına dönüştürülmüşse süre hesabında ilk dava tarihinin esas alınacağını kabul etmiştir (HGK 26.05.2022, 2019/178 E., 2022/738 K.). Bununla birlikte vasiyetnamenin iptali davası açılırken tenkis talebini de terditli olarak eklemek en güvenli yoldur; iptal davasının sebep ve süreleri için vasiyetnamenin iptali davası yazımıza bakabilirsiniz.

Tenkis ile muris muvazaası arasındaki fark

Tenkis davası, geçerli ve açık bir kazandırmanın saklı payı aşan kısmını hedefler. Muris muvazaası davası ise satış gibi gösterilerek gizlenmiş bir bağışın tamamen geçersiz olduğu iddiasına dayanır. Tenkisi yalnızca saklı paylı mirasçılar ve süre içinde açabilirken, muvazaa davasını saklı payı olmayan mirasçılar da süre sınırı olmaksızın açabilir. Tenkiste ispat yükü saklı payın zedelendiğini ileri süren mirasçıdadır; muvazaada ise mirasçı ayrıca mal kaçırma amacını ispatlamak zorundadır.

Uygulamada iki talep çoğunlukla terditli olarak birlikte ileri sürülür: önce muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil, bu kabul edilmezse tenkis istenir. Ayrıntılar için muris muvazaası nedeniyle tapu iptal ve tescil davası yazımıza bakabilirsiniz.

Başvuru ve dava yolu

Taraflar, görev ve yetki

Davacı, saklı payı zedelenen mirasçıdır; her mirasçı kendi saklı payı için tek başına dava açabilir. Davalı, tenkise tabi kazandırmayı edinen kişidir: vasiyet alacaklısı, atanmış mirasçı veya bağış alan. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi, yetkili mahkeme mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir ve bu yetki kesindir (HMK m. 11). Mirasbırakanın Türkiye’de yerleşim yeri yoksa yetki, Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümlerine göre belirlenir. Tenkis talebi muvazaa nedeniyle tapu iptali talebiyle terditli olarak ileri sürülürse dava, uygulamada taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde görülür. Tenkis davaları için dava şartı arabuluculuk öngörülmemiştir.

İspat ve deliller

İspat yükü davacı mirasçıdadır: tasarrufun varlığını, tenkise tabi olduğunu ve saklı payını zedelediğini ispatlamalıdır. Tapu kayıtları, banka hesap hareketleri, senetler, vasiyetname ve miras sözleşmesi, tanık beyanları, yazışmalar ve terekenin ölüm günündeki değerini belirleyecek bilirkişi raporu temel delillerdir. Deliller HMK’daki sürelere uygun olarak dilekçelerle birlikte gösterilmelidir.

Harç, değer ve masraflar

Tenkis davası nispi harca tabidir. 2026 tarifesinde karar ve ilam harcı binde 68,31 olup dörtte biri dava açılırken peşin alınır; buna başvurma harcı ve gider avansı eklenir. Dava açılırken tenkis hesabı tam bilinemediğinden değer çoğunlukla düşük gösterilir. 31.07.2026’dan itibaren belirsiz alacak davası kaldırıldığından (7589 sayılı Kanun), bedel istenen davalar kısmi dava olarak açılır ve talep, tahkikat sona erinceye kadar bir defaya mahsus artırılabilir (HMK m. 109/4). Bu tarihten önce açılmış belirsiz alacak davalarında eski hüküm uygulanmaya devam eder. Bilirkişi, keşif, tebligat ve tanık giderleri yargılama sonunda haksız çıkan tarafa yüklenir. Mahkemenin karşı tarafa yükleyeceği vekalet ücreti Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir; avukatla yapılacak ücret sözleşmesinde tarifenin altına inilemez.

Taşınmaz üzerinde tenkis talep ediliyorsa, yargılama sürerken taşınmazın elden çıkarılmasını önlemek için ihtiyati tedbir istenebilir. Karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf, bölge adliye mahkemesi kararına karşı iki hafta içinde temyiz yoluna gidilebilir.

• Kardeşlerin 2007’den sonraki ölümlerde de tenkis davası açabileceğini sanmak.
• Bir yıllık süreyi ölüm tarihinden saymayı beklemek ve öğrenme tarihini gözden kaçırmak.
• Vasiyetnamenin iptali davası açarken tenkis talebini terditli olarak eklememek.
• Tereke hesabında ölümden önceki bağışları ve hayat sigortasını hesaba katmamak.
• Davalı saklı paylı mirasçıysa onun saklı payını mahsup etmeden hesap yaptırmak.

Sık sorulan sorular

Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yazı hakkında

Kulaçoğlu Hukuk Bürosu

Miras Hukuku

Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu Avukat

Büromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.

Online Görüşme Planla