Farklı ülke vatandaşlarının evlenmesi giderek yaygınlaşıyor. Bu evliliklerin sona ermesinde Türk Medeni Kanunu’nun yanında Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler de birlikte uygulanır. Hangi ülkenin mahkemesinin yetkili olduğu, hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı ve yurt dışındaki eşe dava belgelerinin nasıl ulaştırılacağı, davanın süresini ve sonucunu doğrudan etkiler.
Bu yazıda yabancı uyruklu eşten boşanmada yetkili mahkemeyi, uygulanacak hukuku, tebligat sorunlarını, velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımına uygulanacak kuralları ve boşanmanın yabancı eşin vatandaşlık, ikamet ve çalışma izni üzerindeki etkilerini anlatıyoruz. Yazı, Türkiye’de yaşayan yabancı eşler ile yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları için hazırlanmıştır.
- Türk mahkemesinde dava açılabilir mi?
- Evet. Eşlerden birinin Türkiye’de yerleşim yeri varsa ya da eşlerden biri Türk vatandaşıysa Türk aile mahkemesinde dava açılabilir (TMK m. 168, MÖHUK m. 40-41).
- Hangi hukuk uygulanır?
- Önce eşlerin ortak milli hukuku; ayrı vatandaşlıkta ortak mutad mesken hukuku; o da yoksa Türk hukuku (MÖHUK m. 14).
- Eşin adresi bilinmiyorsa?
- Adres araştırması sonuçsuz kalırsa ilanen tebligat yapılabilir; ancak bu, kararın yurt dışında tanınmasını zorlaştırabilir.
- Vatandaşlık kaybedilir mi?
- Evlilik yoluyla kazanılan Türk vatandaşlığı boşanmayla kendiliğinden kaybedilmez.
Yabancı unsurlu boşanma nedir?
Bir boşanma davasında taraflardan birinin yabancı uyruklu olması, eşlerin farklı ülkelerde yaşaması ya da evliliğin yurt dışında yapılmış olması gibi durumlar, uyuşmazlığa “yabancılık unsuru” katar. MÖHUK yabancılık unsurunu tanımlamaz; her olayın koşullarına göre değerlendirilir. Yabancılık unsuru bulunan davada mahkeme önce kendi yetkisini, ardından uygulanacak hukuku belirler.
İki Türk vatandaşının yurt dışında yaşadığı durumlar da yabancı unsurlu sayılır; ancak bu durumda ortak milli hukuk Türk hukuku olduğu için uygulanacak hukuk konusunda tereddüt doğmaz. Asıl sorunlar, eşlerin farklı vatandaşlıkta olduğu ve farklı ülkelerde yaşadığı durumlarda ortaya çıkar.
Türk mahkemesi yetkili mi?
Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m. 40). Boşanma davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Bu nedenle:
- Türkiye’de yaşayan yabancı eş: Eşlerden birinin Türkiye’de yerleşim yeri varsa, o yerdeki aile mahkemesi yetkilidir. Ortak hayat Türkiye’de sürmüşse son altı ayın geçtiği yer mahkemesi de yetkilidir.
- Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı: Yabancı ülkede bulunan Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davaları, yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde sırasıyla Türkiye’de yer itibarıyla yetkili mahkemede, ilgilinin sakin olduğu yer mahkemesinde, Türkiye’de sakin değilse Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesinde, bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde görülür (MÖHUK m. 41).
MÖHUK m. 41, yurt dışında yaşayan ve yaşadığı ülkede boşanma davası açmak istemeyen ya da açamayan Türk vatandaşları için önemli bir güvencedir. Örneğin Almanya’da yaşayan ve eşi Alman olan bir Türk vatandaşı, Türkiye’deki son yerleşim yerinde ya da bu yoksa İstanbul’da dava açabilir.
Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar. Dava açılırken izlenecek genel usul, dilekçenin içeriği ve tedbir talepleri için boşanma davası nasıl açılır yazımıza bakabilirsiniz.
İki ülkede aynı anda dava açılmasına dikkat edin. Eşlerden biri yurt dışında, diğeri Türkiye’de dava açarsa birbirine aykırı iki karar ortaya çıkabilir. Önce kesinleşen yabancı kararın Türkiye’de tanınması istenirse, Türkiye’de devam eden dava tanımayı etkileyebilir. Dava açmadan önce karşı tarafın başka bir ülkede dava açıp açmadığını öğrenmeye çalışın.
Hangi ülkenin hukuku uygulanır?
Türk mahkemesinin yetkili olması, davada mutlaka Türk hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez. Boşanma ve ayrılık sebepleri ve hükümleri için MÖHUK m. 14 kademeli bir sistem öngörür:
- Ortak milli hukukEşler aynı ülkenin vatandaşıysa o ülkenin hukuku uygulanır.
- Ortak mutad mesken hukukuEşler farklı ülke vatandaşıysa, ortak mutad meskenlerinin bulunduğu ülkenin hukuku uygulanır. Mutad mesken, kişinin yerleşme niyeti aranmaksızın fiilen ve uzunca süre yaşadığı, gerçek hayat ilişkilerinin sürdüğü yerdir.
- Türk hukukuOrtak vatandaşlık ve ortak mutad mesken yoksa Türk hukuku uygulanır.
- Geçici tedbirlerDava sırasında istenen geçici tedbirlere, örneğin tedbir nafakasına, her durumda Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 14).
| Durum | Uygulanacak hukuk (Türk mahkemesinde) |
|---|---|
| İki Alman vatandaşı, Türkiye’de yaşıyor | Alman hukuku (ortak milli hukuk) |
| Türk ve Rus vatandaşı eşler, birlikte Türkiye’de yaşıyor | Türk hukuku (ortak mutad mesken) |
| Türk ve Fransız vatandaşı eşler, birlikte Fransa’da yaşıyor | Fransız hukuku (ortak mutad mesken) |
| Türk eş Türkiye’de, yabancı eş kendi ülkesinde yaşıyor | Türk hukuku (ortak vatandaşlık ve ortak mutad mesken yok) |
| Türk ve Alman çifte vatandaşı ile Alman eş | Çifte vatandaş için Türk vatandaşlığı esas alınır (MÖHUK m. 4); eşler ayrı vatandaşlıkta sayılır, ortak mutad mesken hukukuna bakılır |
Yabancı hukukun uygulanması gerektiğinde Türk hakimi bu hukuku kendiliğinden uygular; içeriğini tespit etmek için taraflardan yardım isteyebilir. Yabancı hukukun içeriği bütün araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 2). Yabancı hukukun uygulanması somut olayda Türk kamu düzenine açıkça aykırı bir sonuç doğuruyorsa o hüküm uygulanmaz; gerekli görülen hallerde Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 5). Örneğin kocaya tek taraflı boşanma yetkisi veren bir düzenleme Türk kamu düzeniyle bağdaşmaz.
Yurt dışındaki eşe tebligat
Yabancı eşten boşanma davalarında en sık karşılaşılan sorun, dava dilekçesinin ve duruşma gününün yurt dışındaki eşe usulüne uygun olarak ulaştırılmasıdır. Tebligat yapılmadan dava ilerleyemez; usulsüz tebligatla verilen karar ise bozulabilir.
- Adres biliniyorsa: Yabancı ülkedeki eşe tebligat, o ülkenin yetkili makamı aracılığıyla yapılır (Tebligat Kanunu m. 25). Türkiye ve tebligatın yapılacağı ülke 1965 tarihli Lahey Tebliğ Sözleşmesine ya da ikili adli yardım anlaşmasına taraf ise bu sözleşmelerin usulü uygulanır. Belgelerin o ülkenin diline çevrilmesi gerekir ve süreç birkaç ay sürebilir. Yurt dışındaki Türk vatandaşına tebligat konsolosluk aracılığıyla da yapılabilir.
- Adres bilinmiyorsa: Mahkeme önce adres araştırması yapar; nüfus kayıtları, göç idaresi, kolluk ve dış temsilcilikler aracılığıyla adres tespitine çalışılır. Adres bulunursa normal tebligat yapılır.
- Adres bulunamazsa: Araştırma sonuçsuz kalırsa ilanen tebligat yoluna gidilir (Tebligat Kanunu m. 28 vd.). İlanen tebliğ, kural olarak son ilan tarihinden itibaren yedi gün sonra yapılmış sayılır; mahkeme işin gereğine göre bu süreyi on beş güne kadar uzatabilir (Tebligat Yönetmeliği m. 52). Adresi yurt dışında olan kişiye ayrıca tebliğ evrakı ve ilan suretleri bilinen son adresine iadeli taahhütlü mektupla gönderilir. Ön inceleme, duruşma günleri ve kararın kesinleşmesi de ilan yoluyla duyurulur.
İlanen tebligat, klasik tebligata göre daha uzun sürebilir ve ilan giderleri nedeniyle daha masraflıdır. Yargıtay, adres araştırması eksiksiz yapılmadan başvurulan ilanen tebligatı usulsüz saymaktadır. Ayrıca ilanen tebligatla verilen bir kararın, eşin yaşadığı ülkede tanınması savunma hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle reddedilebilir. Bu nedenle yabancı eşin yurt dışındaki adresini tespit etmek için baştan çaba göstermek, uzun vadede zaman kazandırır.
Tercüman ve vekaletname
Türkçe bilmeyen yabancı eş duruşmada tercüman yardımından yararlanır. Yurt dışında yaşayan eşin Türkiye’deki bir avukata vereceği vekaletname, Türk konsolosluğunda ya da yabancı noterde düzenlenebilir; yabancı noterde düzenlenen vekaletnamenin apostil şerhi taşıması ve Türkçe tercümesinin onaylatılması gerekir.
Velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımı
Velayet ve kişisel ilişki
Hakim boşanmaya karar verirken velayeti ve velayet kendisine verilmeyen ebeveynle çocuğun kişisel ilişkisini de düzenler. Çocuğun üstün yararı her durumda temel ölçüttür. 1996 tarihli Lahey Çocukların Korunması Sözleşmesi Türkiye bakımından 01.02.2017’den beri yürürlüktedir. Bu sözleşmeye göre çocuğun korunmasına ilişkin tedbirlerde kural olarak çocuğun mutad meskeninin bulunduğu devletin makamları yetkilidir ve kendi hukukunu uygular; velayet sorumluluğunun kullanılması da çocuğun mutad meskeni hukukuna tabidir. Boşanma davasına bakan mahkemenin, çocuk başka bir taraf devlette yaşasa bile belirli koşullarla velayet tedbiri alabilmesi de sözleşmede düzenlenmiştir.
Velayete de MÖHUK m. 14’teki boşanma kurallarının uygulanacağı düşünülebilir; ancak taraf devletlerle ilişkide bu sözleşme önceliklidir. Yabancı eşin çocuğu izinsiz olarak yurt dışına götürmesi ya da geri getirmemesi halinde 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi uygulanır; bu konuyu uluslararası çocuk kaçırma yazımızda anlattık.
Nafaka
Boşanma sürecinde tedbir, yoksulluk ve iştirak nafakası gündeme gelir. Miktar, tarafların mali durumuna, yaşam standardına ve geçim koşullarına göre belirlenir. Uygulanacak hukuk nafakanın türüne göre değişir:
- Tedbir nafakası: Geçici tedbir olduğu için Türk hukuku uygulanır.
- Eşler arası yoksulluk nafakası: Boşanmaya uygulanan hukuka tabidir (MÖHUK m. 14).
- Çocuk için iştirak nafakası: Nafaka talepleri kural olarak nafaka alacaklısının, yani çocuğun mutad meskeni hukukuna tabidir (MÖHUK m. 19). Türkiye, 1973 tarihli Nafaka Yükümlülüklerine Uygulanacak Kanun Hakkında Lahey Sözleşmesine de 1983’ten beri taraftır.
Nafaka türlerinin şartlarını nafaka türleri yazımızda bulabilirsiniz.
Maddi ve manevi tazminat
Ekonomik olarak zarar gören eş yaşam standardının ve mali kayıplarının telafisi için maddi tazminat; şiddet, hakaret, aldatma veya psikolojik baskı nedeniyle kişilik hakları zedelenen eş manevi tazminat isteyebilir. Tazminat boşanmanın hükümlerinden sayıldığı için boşanmaya uygulanan hukuka tabidir. Türk hukuku uygulanıyorsa TMK m. 174 ve kusur kuralları geçerlidir.
Mal paylaşımı
Mal rejimine uygulanacak hukuk, boşanma hukukundan ayrı belirlenir. MÖHUK m. 15’e göre eşler evlenme anındaki mutad mesken hukuklarından veya milli hukuklarından birini açıkça seçebilir. Seçim yapılmamışsa evlenme anındaki ortak milli hukuk, bu yoksa evlenme anındaki ortak mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Taşınmazlar için ise taşınmazın bulunduğu ülkenin hukuku uygulanır. Bu nedenle Türkiye’deki bir dairenin paylaşımı Türk hukukuna, yurt dışındaki banka hesabının paylaşımı başka bir ülke hukukuna tabi olabilir.
Türk hukuku uygulanıyorsa yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır; evlilik süresince edinilen mallar paylaşılır, evlilik öncesi mallar ve miras yoluyla gelen değerler kişisel mal sayılır ve paylaşılmaz. Mal rejiminin tasfiyesi ayrı bir davayla aile mahkemesinde istenir. Hesap yöntemi için boşanmada mal paylaşımı yazımıza bakabilirsiniz.
Yabancı eşle anlaşmalı boşanma
Türk hukukunun uygulandığı durumlarda yabancı eşle anlaşmalı boşanma da mümkündür. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi ve hakimin tarafları bizzat dinlemesi gerekir (TMK m. 166/3). Uygulamada yurt dışında yaşayan eşin duruşmaya katılması en önemli pratik sorundur. Eşin yalnızca avukatı aracılığıyla beyanda bulunması yeterli değildir; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, kanun yararına bozma yoluyla verdiği ve 2022’de basına yansıyan bir kararında, yurt dışındaki eşin cep telefonuyla görüntülü aranarak dinlenmesini de TMK m. 166/3’e aykırı bulmuştur. Ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılım (HMK m. 149) mahkemenin takdirine bağlıdır. Türkçe bilmeyen eşin beyanı tercüman aracılığıyla alınır ve protokolün eşin anladığı bir dile çevrilmiş olması özenle sağlanmalıdır.
Vatandaşlık, ikamet ve çalışma izni
Evlilikle kazanılan vatandaşlık
Türk vatandaşıyla evlenme, doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancı, aile birliği içinde yaşama ve kanundaki diğer şartları taşıması halinde vatandaşlık için başvurabilir (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 16). Başvuru sürecinde boşanma gerçekleşirse evliliğin devamı şartı ortadan kalkar ve başvuru bu yoldan sonuçlanamaz.
Evlilik yoluyla Türk vatandaşlığını kazanmış kişi ise boşanmayla vatandaşlığını kendiliğinden kaybetmez; ülkesine dönmesi de tek başına vatandaşlığı sona erdirmez. Vatandaşlık ancak kanunda öngörülen özel sebeplerle, örneğin kazanma sırasında yanıltıcı beyanda bulunulduğunun veya evliliğin yalnızca vatandaşlık amacıyla yapıldığının anlaşılması halinde iptal edilebilir.
Aile ikamet izni
Türk vatandaşıyla evli yabancılara verilen aile ikamet izni, evlilik birliğine bağlıdır. Boşanmayla birlikte iznin dayanağı ortadan kalkar; izin şartları kaybedildiği için iptal edilebilir veya uzatılmaz (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 35, 36). Ancak en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış yabancı eş, boşanma halinde kısa dönem ikamet iznine geçebilir. Aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabit olan yabancı eş için üç yıl şartı aranmaz (YUKK m. 34/6).
Çalışma izni
Türk vatandaşıyla evli olup Türkiye’de evlilik birliği içinde yaşayan yabancılar, genel süre şartlarına tabi olmadan çalışma izni alabilir. Bu izin evliliğe dayandığından boşanmadan sonra iptal edilebilir. Yabancı eşin nitelikli işgücü, yatırımcı veya uzun dönem ikamet sahibi gibi başka bir statüsü varsa çalışma hakkı bu statüye dayanarak devam edebilir. Çalışmaya devam etmek isteyen eşin, mevcut durumuna uygun yeni bir başvuru yapması gerekir.
Kararın geçerliliği: Türkiye ve yurt dışı
Türk mahkemesinin verdiği boşanma kararı kesinleştikten sonra Türk nüfus kayıtlarına işlenir. Yabancı eşin kendi ülkesinde de boşanmış sayılması için kararın o ülkede tanınması gerekir. Bunun için kararın kesinleşme şerhli onaylı örneği apostil şerhiyle birlikte o ülkenin diline çevrilerek yetkili makama sunulur.
Tersi durumda, yurt dışında verilen bir boşanma kararının Türkiye’de hüküm doğurması için tanınması ya da nüfusa idari yoldan tescil edilmesi gerekir. Nafaka, velayet ve tazminat gibi icra gerektiren hükümler için ise tenfiz davası açılır. Bu sürecin tamamını yurtdışında verilen boşanma kararının tanınması yazımızda anlattık.
Dava öncesi kontrol listesi
- Belgeleri toplayınEvlilik kayıt örneğini, evlilik yurt dışında yapıldıysa Türk nüfusuna tescil edilip edilmediğini, çocukların doğum belgelerini ve yabancı eşin pasaport ve ikamet bilgilerini bir araya getirin. Yabancı makamlardan alınan belgelerin apostilli ve Türkçe tercümeli olması gerekir.
- Adres bilgisini güncelleyinYabancı eşin yurt dışındaki son adresini, işyeri adresini ve iletişim bilgilerini belgeleyin. Tebligatın hızı büyük ölçüde buna bağlıdır.
- Başka ülkedeki davaları kontrol edinEşinizin yaşadığı ülkede boşanma davası açılıp açılmadığını öğrenin. Açılmışsa iki davanın ilişkisini baştan değerlendirin.
- Uygulanacak hukuku belirleyinVatandaşlık durumunuzu ve ortak mutad meskeninizi göz önüne alarak hangi hukukun uygulanacağını, mal rejimi için evlenme anındaki durumu da dikkate alarak tespit edin.
- Çocuklar için önlem alınÇocuğun yurt dışına çıkarılma riski varsa dava ile birlikte yurt dışı çıkış yasağı gibi geçici önlemleri talep edin.
- Kararın yurt dışında kullanılacağını düşününKarar yabancı eşin ülkesinde tanıtılacaksa, tebligatın usulüne uygun yapılmasına ve kararın gerekçeli olmasına özen gösterin.
Sık yapılan hatalar
- Türk mahkemesinde açılan davada her durumda Türk hukukunun uygulanacağını varsaymak.
- Yabancı eşin adresini araştırmadan doğrudan ilanen tebligat istemek.
- Yurt dışında açılmış bir dava varken Türkiye’de ikinci bir dava açmak ve çelişkili kararlarla karşılaşmak.
- Anlaşmalı boşanmada yurt dışındaki eşin bizzat dinlenmesi şartını göz ardı etmek.
- Türk kararının yabancı eşin ülkesinde ayrıca tanıtılması gerektiğini unutmak.
- Boşanmanın vatandaşlığı otomatik olarak sona erdirdiğini düşünmek.
Sık sorulan sorular
Yabancı eşimden Türkiye’de boşanabilir miyim?
Evet. Eşlerden birinin Türkiye’de yerleşim yeri varsa ya da yurt dışında yaşayan bir Türk vatandaşıysanız Türk aile mahkemesinde dava açabilirsiniz. Uygulanacak hukuk ise MÖHUK m. 14’e göre belirlenir.
Eşimin yurt dışındaki adresini bilmiyorum, dava açabilir miyim?
Açabilirsiniz. Mahkeme önce adres araştırması yapar; adres bulunamazsa ilanen tebligat yapılır. Bu yol daha uzun ve masraflıdır ve kararın eşin ülkesinde tanınmasını zorlaştırabilir.
Evlilikle Türk vatandaşı olan eşim boşanınca vatandaşlığını kaybeder mi?
Hayır. Evlilik yoluyla kazanılan vatandaşlık boşanmayla veya ülkesine dönmesiyle kendiliğinden sona ermez. Kazanma sırasında yanıltıcı beyan gibi kanuni iptal sebepleri varsa durum farklıdır.
Yabancı eşim çocuğumuzu kendi ülkesine götürdü, ne yapabilirim?
Çocuk izniniz olmadan götürülmüş ya da geri getirilmiyorsa 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi kapsamında iade talebinde bulunabilirsiniz. Bu talepte süre önemlidir; bir yıl içinde başvurulması çocuğun iadesi için güçlü bir konum sağlar.
Evlilikten önceki mallarım yabancı eşimle paylaşılır mı?
Türk hukuku uygulanıyorsa evlilik öncesi mallar kişisel maldır ve paylaşılmaz. Mal rejimine hangi hukukun uygulanacağı ise evlenme anındaki vatandaşlık ve mutad meskene göre belirlenir; taşınmazlar bulundukları ülkenin hukukuna tabidir.
Bu yazı, yayın ve güncelleme tarihindeki mevzuat ve kararlara göre genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş niteliğinde değildir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.
Hukuki inceleme: Av. Tamer Kulaçoğlu, Kurucu AvukatBüromuz 1993'ten bu yana aile hukuku, miras ve gayrimenkul uyuşmazlıklarında dava ve danışmanlık hizmeti veriyor.
Online Görüşme Planla